Chương 1: LY THUYET TAC GIA VA SỰ NGHIỆP ĐIỆN ANH CUAEMMANUEL LUBEZKI 1. Ly thuyét tac gia 1. Tác gia và tác giả điện anh Khi nhắc đến một tác giả điện anh, là khang định tác giả đó có một phong cách. Nói về phong cách phim, có thé lưu ý đánh giá của Ethan Coen — nhà sản xuất phim, nhà biên kịch: “Cái bạn gọi là phong cách chỉ là sự hồi tưởng lại sau này.
Trên thực tế, làm phim chính là thể hiện những lựa chọn mang tính cá nhân”. Hay John Coen — đạo diễn, nhà biên kịch: “.Ban đưa ra những lựa chọn riêng mà ban cho là có giá trị, hoặc bắt buộc, hoặc thích hợp cho mỗi cảnh phim riêng. Sau đó, vào lúc cuối ngày, bạn đặt tất cả chúng lại với nhau, và sẽ có người nhìn vào đó, nói như đinh đóng cột rằng: “O, đó là phong cách của ho”[1, tr. Khi những lựa chọn riêng, mang tính cá nhân này lặp di lặp lại, không chỉ trong một bộ phim, thì đó chính là một biểu hiện của một tác giả.
Bởi, trong Những người nồi tiếng (De Viris illustribus), thánh Jérôme đưa ra bốn tiêu chí: Thứ nhất, tác giả được xác định như một mức giá trị không thay đôi; thứ hai, tác gia được coi như một loạt khái niệm hoặc ly thuyết co sự gắn bó chặt chế; thứ ba, tác giả được coi là phải thống nhất về phong cách và cuối cùng, tác giả được coi là một thời điểm lịch sử xác định và nơi gặp gỡ của một số sự kiện lịch sử. [8] Đã có nhiều công trình nghiên cứu phan tích về quá trình ra đời của khái niệm tác giả, cũng như tác giả điện ảnh, gần đây là “Phong cách điện ảnh Lâu Diệp từ góc nhìn lý thuyết tác giả (qua ba tác phẩm: Sông Tô Châu, Di Hòa Viên, Phù Thành mê sự)” của Lê Thị Thanh Loan. Trong đó, người viết chi ra: sáng tạolà yếu tô cốt lõi dé xác định tư cách tác giả. Dé nghiên cứu về tác giả, người nghiên cứu phải tìm ra những dau ấn xuyên suốt văn bản hoặc chuỗi văn bản dé tìm hiểu các yếu tố đó.
Với tác giả điện ảnh, các nhà phê bình điệnảnh lại cần nghiên cứu một giai đoạn hoặc cả quá trình phát triển sự nghiệp của anh ta, tức là thông qua nhiều tác phẩm. Và với việc trở thành một tác giả, các nhà làm phim một mặt làm giàu cho kỹ 14 thuật điện ảnh, mặt khác sử dụng phong cách như một hệ thống tuyên ngôn riêng về cách nhìn nhận cuộc sống. Cũng theo tác giả Lê Thị Thanh Loan, trong thế giới Hollywood đương đại, những quan điểm đó đã thúc đây các nhà làm phim hướng đến việc nâng cao giá trị tác phẩm của bản thân bằng cách tự tạo ra cho chính mình một phong cách hình ảnh khác biệt, đó là nền tảng giúp họ giành được quyền làm phim [6]. Dù vậy, sự lựa chọn đó hiện nay dang bi thao tung ngược khi các nha san xuất đang có xu hướng lựa chọn các đạo diễn trẻ có phong cách dé đạo diễn các dự án phim bom tan (đặc biệt dòng phim siêu anh hùng), mà hậu qua là phong cách của họ binhao nặn trở lại trong một khuôn khổ vừa ý khán giả để đạt hiệu quả về doanh thu.
Trong khi “lý thuyết tác giả tiếp tục hướng tới một nền “điện ảnh tự do” nơi mà người làm phim có bổn phận phải đi sâu vào quan điểm cá nhân dé gìn giữ điện ảnh như một bộ môn nghệ thuật” [6]. Đã có một giai đoạn đài, các nhà nghiên cứu và công chúng có niềm tin rằng đạo diễn là người chịu trách nhiệm tối cao đối với thê loại, phong cách và ý nghĩa của bộ phim nên việc tiếp cận tác giả được tập trung vào đạo diễn. Đây là một trong những quan điểm có ảnh hưởng nhất trong lịch sử điện ảnh đương đại, nhưng dễ trở thành một lỗi mòn, bởi sự phủ định hoàn toàn vai trò của những cá nhân chủ chốt khác. Trong khi ngày nay, sự thống nhất về phong cáchcó thé nhìn thấy ở cả các nhà quay phim.
Nếu mục đích của cách tiếp cận tác giả xưa nay là dành tặng danh hiệu nghệ sỹ cho một số đạo diễn nhất định thay vì coi họ chỉ đơn thuần là nhà chuyên môn vì những tác phẩm của họ cho thay một sự kiên định về dé tài và phong cách, thì việc này cũng có thé áp dụng với những nhà quay phim có sự lựa chọn va hình thức thé hiện có dấu ấn quan trọng. Trong “Nghệ thuật điện ảnh”, David Bordwell và Kristin Thompson nhận định: việc phân tích phong cách phim dựa trên 4 bước, là Quyết định cấu trúc tổ chức phim, hệ thống hình thức tự sự và phi tự sự của nó; Nhận diện những kỹ thuật chủ chốt được sử dụng; Vạch ra những mô hình kỹ thuật trong một bộ phim hoàn chỉnh và Đề xuất những chức năng cho kỹ thuật chủ chốt và mẫu hình mà chúng tạo nén[1, tr. Vay đây là một trong các 15 cơ sở đề chúng tôi đánh giá các bộ phim do một nhà quay phim thực hiện có phong cách chung hay không và liệu họ có phải là một tác gia điện ảnh. Lý thuyết tác gid trong lich sử điện ảnh Trước khi việc tiếp cận được tập trung vào đạo diễn, đã có thời điểm xuất hiện “khái niệm rằng một nền điện ảnh có vẻ trưởng thành có thé sẽ là “thời đại của các nhà viết kịch bản” [5, tr.
Cụ thể là điện ảnh Pháp thập kỷ đầu tiên của thế kỷ 20 - thời kỳ hậu chiến có đặc trưng “Truyền thống chất lượng”, chủ yếu dựa vào việc đưa lên man ảnh các tac phâm văn học cô điện. Và “Thường thì nhà biên kịch được coi là có sự sáng tạo ngang và thậm chi hơn cả những đạo diễn” [10, tr. Sau đó Ẩ là cuộc tranh cãi vào giữa những năm 40 của thé ky 20, khi các đạo diễn và nhà viết kịch bản Pháp có quan điểm đối lập về việc ai có thé được nhìn nhận là auteur, hay tác giả của một bộ phim. Thế thắng nghiêng về các đạo diễn khi các nhà phê bình như Roger Leehardt và André Bazin khăng định đạo diễn là nguồn gốc chính cho giá tri của bộ phim[5, tr.
Nhu vậy, tại Pháp — cái nôi của Lý thuyết tác giả, đã có sự chuyên mình về quan niệm “tác giả” trong điện ảnh. Không phải ngôi “tác giả” ngay từ đầu đã luôn luôn thuộc về đạo diễn, mà phụ thuộc vào sự thay đôi xu hướng phát triển của điện ảnh, từ “những bộ phim của những người viết kịch bản”(Francois Truffaut) đến thế hệ Làn sóng mới Pháp. Ngày nay, cùng với sự phát triển chóng mặt của công nghệ là sự xuất hiện của hàng loạt vai trò, chức danh mới, mang sự chuyên môn hóa cao trong đoàn làm phim. Nhất là trong hệ thống sản xuất phim mang tính công nghiệp cao như Hollywood, đã có sự khác biệt rất lớn so với ekip làm phim nhỏ gọn của Làn sóng mới Pháp trong khoảng thời gian 1958-1962 của thé kỷ trước [5, tr.
Vậy ở giai đoạn hiện nay, khi đánh giá một cá nhân thuộc hệ thống đoàn làm phim đồ sộ của Hollywood, liệu chúng ta có thể mở rộng tinh thần của khái niệm “tác giả” hay không? Trong nghiên cứu này, chúng tôi xin đề xuất việc áp dụng khái niệm “đồng tác giả” cho số ít các nhà quay phim đặc biệt. “Đồng tác giả” ở đây không mang tính định danh về mặt bản quyền của một người với một tác phẩm cụ thê, như việc cùng là tác giả của một bộ phim, mà là ghi nhận vai trò đông sáng 16 tạoto lớn của đạo diễn hình ảnh khi song hành với tác giả chính là đạo diễn. Và tính tác giả mà cá nhân này mang lại được đánh giá dựa trên đóng góp về hiệu quả nghệ thuật, và sự lặp đi lặp lại của các thủ pháp, ý niệm nghệ thuật qua nhiều bộ phim, với nhiều đạo diễn khác nhau. Căn cứ về ly luận cho dé xuất trên dựa trên cách nhìn nhận của chính các nha phê bình về “Lý thuyết tác giả”.
“Lý thuyết tác giả” đã được Andrew Sarris dịch ra từ thuật ngữ tiếng Pháp Ja politique des auteurs thông qua tiêu luận “Các lưu ý về Lý thuyết “Tác gia” năm 1962” (Notes on the 'Auteur' Theory in 1962) in trên tap chí Film Culture.Văn bản này đã góp phần phổ biến thuật ngữ của Andre Bazin, Richard Doud va Francois Truffaut cùng tạp chi Cahiers du Cinéma.Trong đó, Andrew Sarris viết: “Ba cơ sở của lý thuyết (tác giả) có thé được hình dung như ba vòng tròn đồng tâm: vòng tròn bên ngoài như là kỹ thuật; vòng tròn giữa, phong cách cá nhân; và vòng tròn bên trong, ý nghĩa nội tâm”. [34] David Bordwell và Kristin Thompson đã từng cho rằng: phong cách điện ảnh chỉ đơn giản là “một hệ thống hình thức”, “chúng ta thấy các mô hình phong cách là phan chủ chốt của bat kỳ bộ phim nào” [1, tr. Đây có thé là co sở căn bản dé nhận định các yếu tố trong hệ thống hình thức của một bộ phim, như: khuôn hình, góc quay, chuyên động máy, độ dài cảnh phim. cũng là cơ sở cho một phong cách điện ảnh.
Và nếu coi “Sự độc đáo của cá nhân, cá tính ngỗ ngược, sự ám ảnh lâu dai và tính sáng tạo được đề cao hơn là sự nghiêm túc về mặt xã hội và sự uyên chuyên về mặt phong cách” [19, tr. 11-12] như Warren Buckland khang định thì chúng tôi lại gặp những đặc điểm đó trong các hình ảnh do Emmanuel Lubezki thực hiện. Điều đó được ghi nhận bằng nhiều dẫn chứng sẽ được trình bay trong luận văn. Cũng chú ý rằng Warren Buckland trong cuốn Film Studies, cho rằng: “Các đạo diễn làm phim với sự thống nhất về đề tài và phong cách thì được gọi là tác giả.
Ngược lại, các đạo diễn không có sự nhất quán về đề tài và phong cách trong các tác phẩm của minh thì được gọi là đạo diễn thông thường và chi được xếp ở vị trí các nhà chuyên môn đơn thuần chứ không phải nghệ sĩ”[13]. 17 Như vậy, có sự thống nhất trong đánh giá của các nhà nghiên cứu về sự khác biệt giữa “tác giả” và một người làm chuyên môn thông thường: là sự nhất quán về đề tài/tư tưởng/sáng tạo và phong cách. Với một đạo diễn hình ảnh như Emmanuel Lubezki, có thê ít cơ hội lựa chọn đề tài hơn là lựa chọn đạo diễn, nhưng van có thé đánh giá về van đề phong cách cũng như sự sáng tao va tư tưởng thâm mỹ riêng. Việc ghi nhận một tác giả, không chỉ đơn thuần là đạo diễn đã có tiền lệ.