MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1. Trong lịch sử xã hội và văn học Nga thế kỷ XX, A. Solzhenitsyn là một hiện tượng khá đặc biệt.
Sinh 1918 qua đời 2008, dù gặp không ít bất hạnh va cay dang song cuộc đời bi hùng của nhà văn đã đi trọn một thé kỷ day thăng trầm, bão tap. Nhờ đó, văn học Nga có thêm một tên tudi vi đại, một nhà văn - nhà văn hóa lớn của thời đại với những đóng góp lớn lao trên nhiều phương diện. Thành công của truyện ngăn đầu tiên Một ngày trong đời của Ivan Denisovich (1962) và những tiểu thuyết sau đó như Khu ung thư (1968), Tang dau địa ngục (1968), Quân dao Gulag (1973 — 1978), chùm tiêu thuyết Bánh xe đỏ (1984 — 1991). đã dần đưa tên tuổi của A.
Solzhenitsyn lên hang nhà văn kinh điển của thế kỷ XX. Trong toàn bộ sự nghiệp văn học của mình, nhà văn luôn khăng định vững chắc mối quan tâm duy nhất của mình tới số phận dân tộc trong tương quan với số phận con người cá nhân, con người nhỏ bé, đời thường trước những biến có lịch sử và cách họ chống chọi để vươn lên trong nghịch cảnh. Với ngòi bút sắc sảo và tinh than dan thân dũng cảm, A. Solzhenitsyn đã đưa đến cho văn học dân tộc Nga những trang viết nóng bỏng và riết róng về hiện thực nhiều chiều nửa sau thế kỷ XX.
Điều này khiến sáng tác của A. Solzhenitsyn không tránh khỏi bị quy chụp, cấm xuất ban trong nước thậm chí dẫn đến bản án trục xuất nhà văn khỏi Tổ quốc mình vào năm 1974. Tuy nhiên sức mạnh đạo đức cùng sự hấp dẫn từ bản thân thi pháp tiểu thuyết của nhà văn như làn sóng ngầm có sức lay chuyên tới đời sống chính trị và xã hội. Do tài năng văn chương xuất sắc, năm 1970, A.
Solzhenitsyn đã được Viện Han lâm Thụy Điển trao giải Nobel văn chương vì những tác phẩm “mang sức mạnh đạo đức theo truyền thống của nền văn học Nga vĩ đại”. Đúng như lời nhận xét của nhà văn Đức đạt giải Nobel năm 1972 Heinrich Boll: “A. Solzhenitsyn đã tạo ra bước ngoặt trong nhận thức, bước ngoặt có tầm vóc quốc tế, một bước ngoặt đã tìm thay su hưởng ứng ở khắp noi trên thế giới. Ông sẽ mãi mãi tồn tai trong ki ức hướng thiện của thời gian mà không chi trong lich sử phát triển của nhân loại, trong lịch sử văn hoá, ông tồn tại bằng những tác pham của mình, những thứ không thê tách rời với nhân cách của nhà văn” [13, tr.
Nghiên cứu cuộc đời và sáng tác của A. Solzhenitsyn là góp phần khăng định những giá trị nghệ thuật độc đáo và lớn lao mà nhà văn suốt đời theo đuôi. Mặt khác những kiến giải về tác phẩm của nhà văn giúp người đọc thâm nhập vào lịch sử nước Nga hiện đại dé đi đến nhận thức về những nguyên nhân từng đưa xã hội đến khủng hoảng về chính trị, kinh tế và đạo đức. Tang dau địa ngục (nguyên bản tiếng Nga: B kpyee nepsow; ban dịch tiếng Anh: The First Circle) là cuén tiểu thuyết giữ vị trí quan trọng trong sự nghiệp sáng tác của A.
Tác phẩm được sáng tác trong khoảng thời gian từ 1955-1964 dựa trên chính những trải nghiệm đắng cay của nhà văn những năm sống ở Viện nghiên cứu đặc biệt, thực chất là trại lao động nơi giam các chính trị phạm dưới thời Stalin, có tên gọi sharashka. Quá trình sáng tác Tang dau địa ngục trải qua nhiều giai đoạn. Trong Loi nói dau cho ban đầy đủ 96 chương (Moskva, Novyi Mir, bản thân A. Solzhenitsyn đã chia quá trình sáng tác này thành ba giai đoạn: viết lén (1955 — 1958), cắt bỏ (1964) và khôi phục (1968).
Viết tác phẩm nhiều lần là hiện tượng khá phô biến trong văn học Nga thé ky XX, điển hình như A.Tolstoi với Con đường đau khổ hay A.Fadeev với Đồi cận vệ thanh niên. Tuy nhiên, hoàn cảnh cua A. Solzhenitsyn lại khá đặc biệt. Bản thao đầu tiên của Tiang đầu địa ngục được viết lén khi A.
Solzhenitsyn đang bị cầm tù, khi chưa ai biết đến một A. Solzhenitsyn — nhà văn bởi trước đó ông chưa từng công bố một tác pham nào. Điều kiện sáng tác ngặt nghèo này theo A. Solzhenitsyn đôi khi trở thành một lợi thé tạo nên sức mạnh của tác phâm: “Ưu thê lớn của nhà văn việt lén là ở sự tự do trong ngòi bút; anh ta không bị ám ảnh bởi bất kì sự kiểm duyệt và biên tập nào, không có gì chống lại anh ta, ngoại trừ tư liệu, không có gì khiến anh ta xốn xang, ngoài sự thật” [62].
Trong bối cảnh ra đời của tác phẩm, Tang dau địa ngục là một chân động lớn đối với toàn bộ nền văn học cả về sự đổi mới thi pháp lẫn sức nặng hiện thực mà nó mang chứa. Nhà văn, với phương châm “không sống bằng dối trá”, đã kiên trì đấu tranh cho những giá trị chân chính của nghệ thuật dù phải đánh đổi bằng chính sinh mạng và sự tự do của bản thân. 7:ang dau dia nguc bi cấm xuất ban trong nước, sau đó được bí mật lan truyền rộng rãi dưới dạng bản samizdat (tiếng Nga - tw xuất bản). Năm 1968 lần đầu tiên cuốn tiêu thuyết được xuất bản tại nước ngoài với phiên ban day đủ gồm 96 chương.
Việc thấm bình và đánh giá cuốn tiêu thuyết một thời gian đài chịu sự chỉ phối của màu sắc chính trị nên có những ý kiến tranh cãi trái chiều. Song không thé phủ nhận cho tới hiện nay, 7:‘ang dau dia ngục luôn khang định được vi trí quan trong trong lòng ban đọc đơn giản bởi giá trị văn chương đích thực mà nó đưa đến. Solzhenitsyn được ví như nhà văn cô điển lớn của thé ky XX, có thể so sánh với những đại thụ A. Trong bối cảnh thời dai dân chủ và đổi mới cùng sự trở lại của dòng văn học Nga “hồi lưu”, nhu cầu đánh giá lại toàn bộ sáng tác của A.
Solzhenitsyn vì thế đòi hỏi một sự nghiên cứu hoàn chỉnh và thấu đáo với cuốn tiểu thuyết đặc biệt này. Trong văn hoc thé kỷ XX, cốt truyện thường không có vai trò lớn trong kết cấu tiểu thuyết. Solzhenitsyn không coi nhẹ cốt truyện mà biến nó thành yếu tô kết cấu quan trọng bằng cách “dồn” nhiều nhân vật vào thời gian nén chặt (trong khoảng 4 ngày từ Giáng sinh đến ngày 27 tháng Mười hai năm 1949) và không gian hạn định (Marfino, căn hộ gia đình và phòng làm việc ở công sở, đường phố Moskva, làng Rozhdestvo). Tang dau dia ngục là cuôn tiêu thuyết có dung lượng lớn, hệ thống nhân vật vi thé cũng hết sức đông đảo va da dạng.
Tuy nhiên điểm khác biệt lớn nhất giữa Tang dau địa ngục với các tiểu thuyết khác đó chính là ở đây không có nhân vật trung tâm. Solzhenitsyn đã nhân mạnh chủ đích sáng tao này khi tra lời phỏng van N. Struve: “Tác giả của cuốn tiêu thuyết có nhân vật chính buộc phải chú ý nhiều hơn đến nó, dành nhiều chỗ hơn cho nó. Mỗi một nhân vật sẽ trở thành nhân vật chính khi hành động liên quan đến chính nó.
Khi đó tác giả phải có trách nhiệm dẫu cho đến cả 35 nhân vật. Nhà văn không ưu tiên một nhân vật nào” [62]. Giải pháp của nhà văn là trên phương diện nguyên tắc kết cau nhân vật, nhân vật được khám phá trong khuôn khổ không-thời gian của minh và trong nguyên tắc tổ chức trần thuật của tác giả: không biểu hiện trực tiếp quan điểm của tác giả mà kết hợp miêu tả, trần thuật thông qua các hình thức diễn ngôn phong phú như lời nói nửa trực tiếp, độc thoại, trần thuật khách quan. Các nhân vật trong tác phẩm không chỉ phân biệt với nhau trong cách hiểu những giá trị lớn lao về hạnh phúc, gia đình, tình yêu mà còn bởi cảm giác mat mát cuộc sống riêng.
Tiêu chí được xem xét dé phân định nhân vật trong Tang dau địa ngục dựa trên quan hệ với tự do, những ứng xử khác nhau của mỗi kiểu nhân vật đối với vẫn đề này. Đây là chìa khóa giúp khám phá thế giới nhân vật độc đáo và giải mã các giá trị nghệ thuật đặc sắc của tác phẩm. Không chỉ vậy, chiếm lĩnh thế giới nhân vật trên mọi cấp độ tồn tại và biến tấu của nó còn giúp người đọc thâm thấu sâu sắc tinh thần nhân đạo, nhân văn trong triết lí sáng tạo của nhà văn đồng thời là nhà tư tưởng lớn A. Từ tiêu chí quan hệ với van dé tự do của các nhân vat, chúng tôi tiến hành phân loại và khảo cứu nhân vật trong tiêu thuyết Tang dau địa ngục của A.
Solzhenitsyn với mong muốn khang định phong cách nghệ thuật đặc sắc của một nhà văn thuộc hàng cô dién trong văn học thé kỷ XX. LICH SỬ NGHIÊN CỨU VAN DE A. Solzhenitsyn từng được giới nghiên cứu nhận định là một hiện tượng khá phức tạp trong văn học Nga. Do đó, tinh hình tiếp nhận và nghiên cứu sáng tác của nhà văn có sự khác biệt giữa các giai đoạn lịch sử và giữa Nga, Việt Nam và các nước phương Tây.
Tình hình nghiên cứu A. Solzhenitsyn và tiểu thuyết Tang dau địa ngục ở nước Nga (trên tư liệu do giảng viên hướng dẫn cung cấp). Khác với sự ra đời khá suôn sẻ của Một ngày trong đời cua Ivan Denisovich nhờ sự hậu thuẫn của N. Khrushchev và Tổng biên tập tờ Thé giới mới (Novy Mir) A.
Tvardovsky, Tang dau địa ngục có một hành trình khá nhọc nhăn trước khi đến tay người đọc. Tác phẩm được nhà văn sáng tác trong giai đoạn bị giam giữ ở một trại lao động vì bị phát hiện trong bức thư gửi cho một người bạn ông đã đề cập đến những nhận xét có tính phê phán về Stalin. Câu chuyện được viết ra trên vỏ bao thuốc lá và bí mật được mọi người truyền ra ngoài đưới hình thức samizdat. Các sáng tác về sau ở nhà tù của A.
Solzhenitsyn cũng bị ngăn cắm xuất bản trong nước do chế độ kiểm duyệt cực kì khắt khe. Sau cùng ông bị khai trừ khỏi Hội nhà văn bởi những tác phẩm và lời phát biểu rất thang than về sai lầm chính trị của bộ phận cam quyền. Hau hết các tiêu thuyết lớn của nhà văn đều được xuất bản đầu tiên ở nước ngoài: Tang dau địa ngục và Khu ung thư xuất bản lần đầu tại Mỹ năm 1968, Quản đảo Gulag xuất bản ở châu Âu năm 1973. Solzhenitsyn bị tước quyền công dân Liên Xô tồi bị trục xuất sang Đức.
Thậm chí năm 1970 khi nhà văn đạt giải Nobel Văn học, bên cạnh những lời tuyên dương về sức mạnh văn chương A.