chương 1, luận án sẽ khái quát một số vấn đề lý luận cơ bản và thực hiện tổng quan lý thuyết về mối quan hệ giữa xuất khẩu và tăng trưởng kinh tế. Qua đó xác định các kênh truyền dẫn tác động trong mối quan hệ giữa xuất khẩu và tăng trưởng kinh tế. Một số vấn đề lý luận cơ bản 1. Tăng trưởng kinh tế và các nguồn lực tăng trưởng kinh tế 1.
Khái niệm và đo lường tăng trưởng kinh tế Tăng trưởng kinh tế được định nghĩa là sự gia tăng trong mức sản xuất qua thời gian, được tính theo tổng sản lượng thực tế hoặc sản lượng thực tế bình quân đầu người. Để đo lường mức độ tăng trưởng người ta sử dụng chỉ tiêu tốc độ tăng trưởng (g) được tính bằng phần trăm thay đổi của mức sản xuất: [20] Yt Yt 1 g 100% (1.1) Yt 1 Trong đó, Yt và Yt-1 tương ứng là tổng sản lượng thực tế hoặc sản lượng thực tế bình quân đầu người trong thời kỳ t và t-1. Ngày nay, yêu cầu tăng trưởng kinh tế được gắn liền với tính bền vững hay việc bảo đảm chất lượng tăng trưởng ngày càng cao. Theo khía cạnh này, điều được nhấn mạnh nhiều hơn là sự gia tăng liên tục, có hiệu quả của chỉ tiêu quy mô và tốc độ tăng thu nhập bình quân đầu người.
Hơn thế nữa, quá trình ấy phải được tạo nên bởi nhân tố đóng vai trò quyết định là tri thức và khoa học công nghệ trong điều kiện một cơ cấu kinh tế hợp lý. Tăng trưởng kinh tế không chỉ đơn thuần là làm ra nhiều hơn cái vốn có mà cần trở thành một quá trình dịch chuyển cơ cấu làm thay đổi tất cả các khía cạnh của sản xuất và tiêu dùng. Sự dịch chuyển cơ cấu kinh tế, trình độ công nghệ phát sinh do nhiều nguyên nhân. Thu nhập tăng làm thay đổi xu hướng tiêu dùng, gây áp lực “buộc” sản xuất, công nghệ thay đổi cho phù hợp.
Đến lượt mình, sản xuất và công 8 nghệ lại có thể kích thích cách thức tiêu dùng mới, v.v… Tốc độ dịch chuyển cơ cấu kinh tế phụ thuộc vào năng lực thể chế (thị trường, nhà nước), mức độ mở cửa của nền kinh tế… 1. Các nguồn lực tăng trưởng kinh tế Vào đầu thế kỷ 18, trước khi trường phái cổ điển hình thành, một số nhà kinh tế thuộc trường phái trọng nông đã cho rằng tăng trưởng chỉ có trong khu vực nông nghiệp, vì chỉ những lao động trong nông nghiệp mới tạo ra sản phẩm thặng dư, còn khu vực công nghiệp không thể tạo ra tăng trưởng kinh tế. Khi trường phái kinh tế học cổ điển ra đời thì tăng trưởng được thừa nhận là có thể tạo ra từ cả khu vực nông nghiệp lẫn công nghiệp. Đại diện tiêu biểu cho trường phái này là A.Marx, Young và Knight… Họ cho rằng sự tích tụ tư bản, tiến bộ công nghệ và môi trường cạnh tranh là nguyên nhân tạo ra tăng trưởng.
Sang thế kỷ 20, các đại diện của trường phái kinh tế học tân cổ điển là Solow, Swan, Romer và Lucas đã xây dựng các mô hình xác định sản lượng dựa trên ba yếu tố: lao động, tư bản và công nghệ. Họ tin rằng các nguồn lực của tăng trưởng bắt nguồn từ những yếu tố này. Tuy nhiên, tầm quan trọng của mỗi yếu tố đóng góp vào tăng trưởng không giống nhau. Đây là mô hình tương đối hoàn chỉnh đầu tiên về tăng trưởng kinh tế.
Mô hình của Solow tập trung vào vai trò của tích lũy tư bản trong quá trình tăng trưởng. Theo Solow, hoạt động sản xuất trong nền kinh tế là sự kết hợp của các yếu tố tư bản (K), lao động (L) và tiến bộ công nghệ (T). Hàm sản xuất tổng quát có dạng: Y = F(K, E.2) Trong đó, tiến bộ công nghệ quyết định hiệu quả lao động (E). Nguồn gốc duy nhất của tăng trưởng năng suất lao động và do đó là thu nhập bình quân đầu người trong dài hạn là do tăng hiệu quả lao động và điều này do tiến bộ công nghệ tạo nên.
Tuy nhiên, Solow lại cho rằng tiến bộ công nghệ là yếu tố ngoại sinh và không giải thích được nó (vì vậy, có tên là “mô hình tăng trưởng ngoại sinh”) [119]. 9 Các nhà lý thuyết tăng trưởng mới như Romer và Lucas nhấn mạnh vào nghiên cứu và phát triển, phổ biến tri thức và ngoại ứng tích cực từ vốn nhân lực. Họ cho rằng tỷ lệ tăng trưởng trong dài hạn được xác định bên trong mô hình, vì vậy, các mô hình này còn được gọi là mô hình tăng trưởng nội sinh. Hàm sản xuất của mô hình tăng trưởng nội sinh bao gồm 3 yếu tố: tư bản (K), lao động (L) là 2 yếu tố vật chất và yếu tố thứ 3 là vốn nhân lực hay còn gọi là yếu tố phi vật chất bao gồm kiến thức, kỹ năng của người lao động tạo nên hiệu quả lao động và năng suất nhân tố tổng hợp (TFP - Total Factor Productivity).
Trên cơ sở các lý thuyết tăng trưởng kinh tế, hiện nay, các nhà kinh tế học đều thừa nhận rằng tăng trưởng kinh tế phụ thuộc vào các nhân tố chính là tăng trưởng vốn, lao động, tài nguyên (đất đai), tri thức, kỹ năng của người lao động và tiến bộ công nghệ. - Vốn là yếu tố vật chất đầu vào quan trọng có tác động trực tiếp đến mức sản lượng qua đó tác động đến tăng trưởng kinh tế. Đứng trên góc độ vĩ mô, vốn sản xuất có liên quan trực tiếp đến mức sản lượng được đặt ra ở khía cạnh vốn vật chất chứ không phải dưới dạng tiền (giá trị), nó là toàn bộ tư liệu vật chất được tích luỹ lại của nền kinh tế và bao gồm: nhà máy, công xưởng, trụ sở cơ quan, trang thiết bị văn phòng, máy móc thiết bị, phương tiện vận tải, cơ sở hạ tầng. Mặt khác, để gia tăng mức vốn sản xuất nền kinh tế phải đầu tư nhiều hơn với lượng vốn sản xuất bị hao mòn.
Ở các nước đang phát triển, sự đóng góp của vốn sản xuất vào tăng trưởng kinh tế thường chiếm tỷ trọng cao nhất, đó là sự thể hiện của tăng trưởng theo chiều rộng. Vốn không chỉ là cơ sở để tăng năng lực sản xuất của các doanh nghiệp và của nền kinh tế, mà còn là điều kiện để nâng cao trình độ khoa học – công nghệ, góp phần đáng kể vào việc đầu tư theo chiều sâu, hiện đại hoá quá trình sản xuất. Việc tăng vốn đầu tư cũng góp phần vào việc giải quyết công ăn, việc làm cho người lao động khi mở ra các công trình xây dựng và mở rộng quy mô sản xuất. - Lao động là một nguồn lực sản xuất chính và không thể thiếu được trong các hoạt động kinh tế.
Trước đây, chúng ta chỉ quan niệm lao động là yếu tố vật 10 chất đầu vào giống như yếu tố vốn và được xác định bằng số lượng nguồn lao động của mỗi quốc gia (tính bằng số người hay thời gian lao động). Tuy nhiên, các mô hình tăng trưởng hiện đại gần đây đã nhấn mạnh đến khía cạnh phi vật chất của lao động, gọi là vốn nhân lực. Đó là trình độ và kỹ năng của lực lượng lao động,… Việc nâng cao vốn nhân lực sẽ làm cho năng suất lao động tăng và từ đó là tăng hiệu quả sản xuất. Hiện nay, tăng trưởng kinh tế của các nước đang phát triển được đóng góp nhiều bởi quy mô, số lượng lao động, yếu tố vốn nhân lực còn có vị trí chưa cao do trình độ và chất lượng lao động ở các nước này còn thấp.
- Tài nguyên, đất đai là những yếu tố sản xuất rất quan trọng. Đất đai đóng vai trò thiết yếu trong sản xuất nông nghiệp và là yếu tố không thể thiếu được trong việc thực hiện bố trí các cơ sở kinh tế. Các nguồn tài nguyên dồi dào phong phú được khai thác tạo điều kiện tăng sản lượng đầu ra một cách nhanh chóng, nhất là với các nước đang phát triển. Tuy nhiên, các mô hình tăng trưởng hiện đại thường không nói đến nhân tố tài nguyên, đất đai với tư cách là một biến số của hàm tăng trưởng kinh tế.
Họ cho rằng đất đai là yếu tố cố định, còn tài nguyên thì có xu hướng giảm dần trong quá trình khai thác, chúng có thể gia nhập dưới dạng yếu tố vốn sản xuất (K). - Yếu tố tiến bộ công nghệ: Trong suốt lịch sử loài người, tăng trưởng kinh tế rõ ràng không là việc đơn thuần chỉ tăng thêm lao động và tư bản, ngược lại, nó là quá trình không ngừng thay đổi công nghệ sản xuất. Công nghệ sản xuất cho phép cùng một lượng lao động và tư bản có thể tạo ra sản lượng cao hơn, nghĩa là quá trình sản xuất hiệu quả hơn. Công nghệ phát triển ngày càng nhanh chóng và ngày nay công nghệ thông tin, công nghệ sinh học, công nghệ vật liệu mới… có những bước tiến như vũ bão góp phần gia tăng hiệu quả của sản xuất.
Như đã nói ở trên, các mô hình tăng trưởng hiện đại thường không nói đến nhân tố tài nguyên, đất đai với tư cách là biến số của hàm tăng trưởng kinh tế. Yếu tố tài nguyên, đất đai có thể gia nhập dưới dạng yếu tố vốn sản xuất (K). Vì vậy, 3 yếu tố trực tiếp tác động đến tăng trưởng kinh tế được nhấn mạnh là vốn, lao động 11 và TFP. Trong đó, vốn và lao động được xem như là các yếu tố vật chất có thể lượng hoá được mức độ tác động của nó đến tăng trưởng kinh tế và được coi là những nhân tố tăng trưởng theo chiều rộng, còn TFP (thể hiện hiệu quả của yếu tố công nghệ kỹ thuật hay cách đánh giá tác động của tiến bộ khoa học kỹ thuật đến tăng trưởng kinh tế) được xác định bằng phần dư còn lại của tăng trưởng sau khi đã loại trừ tác động của các yếu tố vốn và lao động.
TFP được coi là yếu tố chất lượng của tăng trưởng hay tăng trưởng theo chiều sâu. Xuất khẩu và các nhân tố ảnh hưởng 1. Khái niệm và vai trò của xuất khẩu a. Khái niệm: Thương mại quốc tế là việc trao đổi hàng hoá và dịch vụ giữa các chủ thể kinh tế có quốc tịch khác nhau (trong đó đối tượng trao đổi thường vượt ra ngoài phạm vi địa lý của một quốc gia) thông qua hoạt động mua bán [5].
Thương mại quốc tế bao gồm nhiều hoạt động khác nhau, trong đó có các hoạt động xuất, nhập khẩu hàng hóa, dịch vụ và hoạt động gia công quốc tế. Trên giác độ một quốc gia thì thương mại quốc tế chính là hoạt động ngoại thương.