Nghiên Cứu Hệ Thống Chỉ Tiêu Phân Tích Hiệu Quả Hoạt Động Của Doanh Nghiệp Giấy Tại Việt Nam

Luận án phân tích hiệu quả hoạt động doanh nghiệp giấy Việt Nam qua hệ thống chỉ tiêu, cung cấp cái nhìn sâu sắc về ngành công nghiệp này.

• Tác giả: Diệp Tố Uyên
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Ngọc Quang
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kế Toán
• Đề tài: Phân Tích Hiệu Quả Hoạt Động Của Các Doanh Nghiệp Giấy Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.5. Thiết kế nghiên cứu
• 1.6. Đóng góp của luận án
• 1.7. Kết cấu của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ HỆ THỐNG CHỈ TIÊU PHÂN TÍCH HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC DOANH NGHIỆP
• 2.1. Tổng quan nghiên cứu
• 2.2. Các nghiên cứu về hệ thống chỉ tiêu phân tích hiệu quả hoạt động
• 2.3. Các nghiên cứu đối với doanh nghiệp giấy
• 2.4. Kết luận tổng quan các công trình nghiên cứu
• 2.5. Cơ sở lý thuyết về hệ thống chỉ tiêu phân tích hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp giấy Việt Nam
• 2.5.1. Quan điểm về hiệu quả hoạt động
• 2.5.2. Vai trò của phân tích hiệu quả hoạt động
• 2.5.3. Khung lý thuyết về hệ thống chỉ tiêu phân tích hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp giấy Việt Nam
• 2.5.4. Khung phân tích ảnh hưởng của các yếu tố hiệu quả hoạt động bộ phận đến hiệu quả hoạt động tổng thể của doanh nghiệp
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Nghiên cứu lý thuyết
• 3.2. Nghiên cứu định tính
• 3.2.1. Đặc điểm về mẫu phỏng vấn
• 3.2.2. Tài liệu hướng dẫn phỏng vấn sâu
• 3.3. Nghiên cứu định lượng
• 3.3.1. Khảo sát bảng hỏi và phân tích
• 3.3.2. Phân tích dữ liệu thứ cấp
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN
• 4.1. Khái quát về doanh nghiệp giấy Việt Nam
• 4.2. Lịch sử phát triển của ngành giấy Việt Nam
• 4.3. Thực trạng kết quả hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp giấy Việt Nam giai đoạn 2012-2017
• 4.4. Kết quả nghiên cứu hệ thống chỉ tiêu phân tích hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp giấy Việt Nam
• 4.4.1. Các phát hiện chính từ nghiên cứu định tính
• 4.4.2. Kết quả nghiên cứu định lượng
• 4.4.3. Nghiên cứu thực nghiệm sử dụng các chỉ tiêu phân tích hiệu quả hoạt động
• 4.4.4. Phân tích thực trạng hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp giấy Việt Nam giai đoạn 2012-2017
• 4.4.5. Kết quả ước lượng các nhân tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp giấy Việt Nam
• 5. CHƯƠNG 5: THẢO LUẬN KẾT QUẢ, KHUYẾN NGHỊ VÀ HẠN CHẾ CỦA NGHIÊN CỨU
• 5.1. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 5.1.1. Thảo luận về các chỉ tiêu nhóm phân tích hiệu quả hoạt động cung cấp đầu vào
• 5.1.2. Thảo luận về các chỉ tiêu nhóm phân tích hiệu quả hoạt động sản xuất
• 5.1.3. Thảo luận về các chỉ tiêu nhóm phân tích hiệu quả hoạt động tiêu thụ
• 5.1.4. Thảo luận về các chỉ tiêu nhóm phân tích hiệu quả hoạt động tổng thể
• 5.1.5. Thảo luận về các nhân tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp giấy
• 5.2. Một số khuyến nghị
• 5.2.1. Khuyến nghị đối với các doanh nghiệp giấy Việt Nam
• 5.2.2. Khuyến nghị đối với các cơ quan quản lý nhà nước
• 5.2.3. Khuyến nghị đối với các nhà đầu tư
• 5.2.4. Khuyến nghị đối với các hiệp hội ngành giấy Việt Nam
• 5.2.5. Khuyến nghị đối với các đơn vị kiểm toán độc lập
• 5.2.6. Khuyến nghị đối với các tổ chức tín dụng
• 5.3. Hạn chế của nghiên cứu
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về ngành giấy tại Việt Nam

Ngành giấy tại Việt Nam đã có lịch sử phát triển lâu dài và đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế quốc dân. Tuy nhiên, hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp giấy vẫn chưa đạt được mức độ mong muốn. Theo báo cáo gần đây, sản lượng sản xuất giấy tăng nhưng tỷ suất lợi nhuận lại có xu hướng giảm. Điều này cho thấy sự cần thiết phải phân tích sâu hơn về tình hình thị trường giấy và các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của ngành. Các doanh nghiệp giấy Việt Nam hiện đang phải đối mặt với nhiều thách thức như giá thành sản phẩm cao, chất lượng chưa đáp ứng nhu cầu và sự cạnh tranh từ các sản phẩm nhập khẩu. Do đó, việc phát triển một hệ thống chỉ tiêu phân tích hiệu quả hoạt động là rất cần thiết để cải thiện tình hình này.

1.1. Tình hình phát triển ngành giấy

Ngành giấy Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ những năm đầu thành lập đến nay. Mặc dù có sự tăng trưởng về sản lượng, nhưng doanh thu ngành giấy vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Các doanh nghiệp trong ngành chủ yếu có quy mô nhỏ, dẫn đến khả năng cạnh tranh hạn chế. Hệ thống chỉ tiêu phân tích hiệu quả hoạt động cần được xây dựng để đánh giá chính xác hơn về tình hình hoạt động của các doanh nghiệp này. Việc áp dụng các chỉ tiêu phân tích sẽ giúp các doanh nghiệp nhận diện được điểm mạnh và điểm yếu trong hoạt động sản xuất, từ đó đưa ra các chiến lược cải thiện phù hợp.

II. Phân tích hiệu quả hoạt động doanh nghiệp giấy

Phân tích hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp giấy là một quá trình phức tạp, bao gồm nhiều yếu tố khác nhau. Hệ thống chỉ tiêu phân tích cần phải bao quát cả hiệu quả bộ phận và hiệu quả tổng thể. Các chỉ tiêu này không chỉ phản ánh tình hình tài chính mà còn cần xem xét đến các yếu tố phi tài chính như chất lượng sản phẩm và sự hài lòng của khách hàng. Việc áp dụng các chỉ tiêu này sẽ giúp các doanh nghiệp có cái nhìn tổng quan về hoạt động của mình và từ đó đưa ra các quyết định chiến lược hợp lý. Đặc biệt, trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gia tăng, việc phân tích hiệu quả hoạt động sẽ giúp các doanh nghiệp tìm ra được lợi thế cạnh tranh bền vững.

2.1. Các chỉ tiêu phân tích hiệu quả hoạt động

Hệ thống chỉ tiêu phân tích hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp giấy bao gồm nhiều nhóm chỉ tiêu khác nhau. Nhóm chỉ tiêu đầu vào tập trung vào việc đánh giá chất lượng nguyên liệu và quy trình sản xuất. Nhóm chỉ tiêu sản xuất đánh giá hiệu suất và năng suất lao động. Nhóm chỉ tiêu tiêu thụ đánh giá khả năng tiêu thụ sản phẩm và sự hài lòng của khách hàng. Cuối cùng, nhóm chỉ tiêu tổng thể sẽ đánh giá hiệu quả hoạt động chung của doanh nghiệp. Việc kết hợp các chỉ tiêu này sẽ giúp doanh nghiệp có cái nhìn toàn diện về hoạt động của mình và từ đó đưa ra các quyết định cải thiện phù hợp.

III. Thách thức và cơ hội trong ngành giấy

Ngành giấy Việt Nam hiện đang đối mặt với nhiều thách thức lớn, bao gồm sự cạnh tranh từ các sản phẩm nhập khẩu và yêu cầu ngày càng cao về chất lượng sản phẩm. Tuy nhiên, cũng có nhiều cơ hội để phát triển, đặc biệt là trong bối cảnh các hiệp định thương mại tự do đang có hiệu lực. Các doanh nghiệp cần phải nắm bắt cơ hội này để cải thiện hiệu quả hoạt động của mình. Việc đầu tư vào công nghệ sản xuất hiện đại và nâng cao chất lượng sản phẩm sẽ giúp các doanh nghiệp tăng cường khả năng cạnh tranh. Đồng thời, việc áp dụng các chỉ tiêu phân tích hiệu quả hoạt động sẽ giúp doanh nghiệp nhận diện được các cơ hội và thách thức trong quá trình phát triển.

3.1. Cơ hội từ hội nhập kinh tế

Hội nhập kinh tế mang lại nhiều cơ hội cho ngành giấy Việt Nam. Các hiệp định thương mại tự do giúp giảm thuế nhập khẩu, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp tiếp cận với nguyên liệu và công nghệ hiện đại. Tuy nhiên, để tận dụng được cơ hội này, các doanh nghiệp cần phải nâng cao hiệu quả hoạt động của mình. Việc áp dụng hệ thống chỉ tiêu phân tích sẽ giúp doanh nghiệp đánh giá được khả năng cạnh tranh của mình và từ đó đưa ra các chiến lược phát triển phù hợp.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Luận án xuất phát từ hai vấn đề lớn đang đặt ra đối với hệ thống chỉ tiêu phân tích hiệu quả hoạt động (HQHĐ) của doanh nghiệp. Thứ nhất, môi trường cạnh tranh thay đổi khiến các doanh nghiệp tập trung vào các chiến lược khác biệt để cải tiến tổ chức, do đó hệ thống chỉ tiêu phân tích hiệu quả cần linh hoạt khi áp dụng cho các tổ chức thuộc ngành nghề kinh doanh khác nhau (Baines và Langfield-Smith, 2003). Thứ hai, sự chồng chéo và phức tạp của các chỉ tiêu phân tích ảnh hưởng rất lớn đến hành vi của người phân tích (Shields, 1980; Pinches và cộng sự, 1973; Chen và Shimerda, 1981). Hai luận điểm này gợi mở hướng nghiên cứu về hệ thống chỉ tiêu phân tích HQHĐ của từng ngành nghề cụ thể.

Về phía ngành giấy Việt Nam, tỷ suất lợi nhuận của các doanh nghiệp trong những năm gần đây có xu hướng giảm, đóng góp rất nhỏ vào tổng giá trị sản xuất quốc gia. Phần lớn các doanh nghiệp giấy Việt Nam có quy mô sản xuất nhỏ, khả năng cung ứng chỉ đáp ứng được khoảng 50% nhu cầu tiêu dùng trong nước. Quy trình sản xuất giấy tiêu thụ nhiều năng lượng, lệ thuộc vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu, thiết bị sản xuất không đồng nhất và lạc hậu. Theo quyết định số 10508/QĐ-BCT về quy hoạch phát triển ngành công nghiệp giấy Việt Nam đến năm 2020, có xét đến 2025, ngành giấy phải phát triển theo hướng bền vững gắn với bảo vệ môi trường. Vì vậy, HQHĐ của các doanh nghiệp giấy phải được đánh giá không chỉ ở góc độ kinh tế mà còn phải xem xét đến hiệu quả sinh thái. Hệ thống chỉ tiêu phân tích HQHĐ đã được phát triển và ứng dụng cho nhiều lĩnh vực như du lịch, xây dựng, dệt may, nhưng đối với ngành giấy Việt Nam cho đến thời điểm nghiên cứu vẫn chưa có một hệ thống chỉ tiêu phân tích HQHĐ hoàn chỉnh.

Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu chính là phát triển hệ thống chỉ tiêu phân tích HQHĐ hoàn chỉnh và phù hợp đối với các doanh nghiệp giấy Việt Nam, bao gồm cả HQHĐ bộ phận và HQHĐ tổng thể. Các mục tiêu cụ thể gồm:

• Nghiên cứu bản chất của HQHĐ, tiêu chí nhận diện và đo lường, từ đó tổng hợp và đề xuất hệ thống chỉ tiêu phân tích phù hợp với quan điểm tiếp cận của luận án.
• Khảo sát mức độ quan trọng và tần suất sử dụng các chỉ tiêu phân tích HQHĐ trong các doanh nghiệp giấy Việt Nam.
• Hoàn chỉnh hệ thống chỉ tiêu phân tích HQHĐ đáp ứng nhu cầu sử dụng của các doanh nghiệp giấy Việt Nam.
• Vận dụng hệ thống chỉ tiêu đã phát triển để phân tích thực trạng HQHĐ của doanh nghiệp giấy Việt Nam và kiểm định ảnh hưởng của HQHĐ cung cấp đầu vào, HQHĐ sản xuất, HQHĐ tiêu thụ đến HQHĐ tổng thể.
• Đề xuất các khuyến nghị từ kết quả nghiên cứu.

Câu hỏi nghiên cứu

Luận án trả lời bốn câu hỏi nghiên cứu: (1) Quan điểm HQHĐ mà luận án tiếp cận là gì và những chỉ tiêu phân tích nào phù hợp theo quan điểm đó? (2) Các chỉ tiêu phân tích HQHĐ nào phù hợp với đặc trưng của các doanh nghiệp giấy Việt Nam? (3) Vận dụng các chỉ tiêu phù hợp để kiểm chứng xem doanh nghiệp giấy Việt Nam hoạt động trong thời gian qua có hiệu quả không, và quan điểm HQHĐ của luận án có phù hợp với thực tiễn hay không? (4) Các khuyến nghị từ kết quả nghiên cứu đối với doanh nghiệp giấy Việt Nam và các bên liên quan là gì?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng: Về học thuật là hệ thống chỉ tiêu phân tích HQHĐ; về thực tiễn là hệ thống chỉ tiêu phân tích HQHĐ phù hợp với các doanh nghiệp sản xuất (DNSX) giấy Việt Nam và ảnh hưởng của HQHĐ các quá trình cung cấp đầu vào, sản xuất, tiêu thụ đến HQHĐ tổng thể.
• Phạm vi không gian: Các DNSX giấy Việt Nam; dữ liệu sơ cấp thu thập tại các doanh nghiệp giấy trên địa bàn các tỉnh Phú Thọ, Yên Bái, Hà Nội, Hưng Yên, Bắc Ninh, Thanh Hóa.
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu sơ cấp điều tra năm 2018; dữ liệu thứ cấp từ năm 2012 đến năm 2017, tập trung vào năm 2017.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước mà tác giả điểm lại

Nghiên cứu thế giới giai đoạn cuối những năm 1980 trở về trước — bùng nổ chỉ tiêu tài chính

Giai đoạn này gắn với sự phát triển mạnh của các chỉ tiêu phân tích tài chính đơn thuần. Fitzpatrick (1931) sử dụng hai chỉ tiêu là Thu nhập thuần/Tài sản ròng và Tài sản ròng/Tổng nợ phải trả. Smith và Winakor (1935) sử dụng thêm các chỉ tiêu Vốn lưu động/Tổng tài sản, Tài sản ròng/Tài sản cố định. Merwin (1942), Jackendorff (1962) và Moore và cộng sự (1961) tập trung vào ba chỉ tiêu cơ bản là Tài sản ròng/Tổng nợ phải trả, Vốn lưu động/Tổng tài sản, Tài sản lưu động/Nợ ngắn hạn. Beaver (1966) sử dụng 30 chỉ tiêu chia thành 6 nhóm để kiểm tra khả năng dự đoán phá sản, kết quả nhấn mạnh sáu chỉ số hữu ích gồm Thu nhập thuần/Tổng tài sản, Thu nhập thuần/Tổng nợ phải trả, Tổng nợ/Tổng tài sản, Vốn lưu động/Tổng tài sản, hệ số khả năng thanh toán nhanh, và Khoảng không tín dụng. Tamari (1966) sử dụng 7 chỉ tiêu và Altman (1968) sử dụng 5 chỉ số tài chính trong mô hình hồi quy. Deakin (1972) sử dụng 14 chỉ tiêu trong dự báo sự cố kinh doanh; Libby (1975) bổ sung bằng chứng thực nghiệm cho 14 chỉ tiêu này. Pinches và Mingo (1973) đề cập đến 11 chỉ tiêu về xếp hạng trái phiếu; Elam (1975) sử dụng 27 chỉ tiêu. Tổng hợp của Chen và Shimerda (1981) cho thấy trong 26 nghiên cứu đã phân tích hơn 100 khoản mục tài chính với 65 chỉ tiêu, trong đó 41 được nhận định là hữu ích. Jackendorff (1962) chứng minh rằng loại bỏ sự chồng chéo sẽ tốt cho việc phát triển bộ chỉ tiêu hữu ích; thông qua phân tích nhân tố, tác giả chỉ ra các chỉ tiêu có thể được đại diện bởi 7 nhân tố: Lợi tức đầu tư (Return on Investment), Đòn bẩy tài chính (Financial Leverage), Vòng quay vốn (Capital Turnover), Thanh khoản ngắn hạn (Short-term Liquidity), Tình hình tiền mặt (Cash position), Vòng quay hàng tồn kho (Inventory Turnover) và Vòng quay khoản phải thu (Receivables Turnover).

Nghiên cứu thế giới sau năm 1980 đến nay — quan điểm hiện đại, tích hợp đa chiều

Neely (1998) tổng hợp ba mô hình tiêu biểu: Ma trận đo lường hiệu suất của Keegan và Jones năm 1989, Kim tự tháp hiệu suất của Lynch và Cross năm 1991, và Thẻ điểm cân bằng (BSC) của Kaplan và Norton năm 1992. Mô hình xuất sắc EFQM được giới thiệu năm 1990 bởi tổ chức EFQM thành lập bởi 14 công ty châu Âu năm 1988, dựa trên 8 khái niệm cơ bản. Mô hình Lăng kính hiệu suất (Performance Prism) được Neely và cộng sự (2001) phát triển, gồm năm khía cạnh: sự hài lòng của các bên liên quan, chiến lược, quy trình, năng lực và đóng góp của các bên liên quan. Kaplan và Norton (1996) khẳng định chỉ tiêu tài chính chỉ đánh giá được hiệu quả trong quá khứ, chưa đủ cơ sở hoạch định chiến lược tương lai. Yeniyurt (2003) tổng hợp những bất cập của hệ thống chỉ tiêu truyền thống. Wu (2009) so sánh điểm mạnh, điểm yếu của các mô hình BSC, EFQM và PP (Bảng 2.2). Anand và cộng sự (2005) cho thấy tại Ấn Độ, các DNSX còn đánh giá HQHĐ trên khía cạnh môi trường — xã hội.

Nghiên cứu tại Việt Nam

Cao Minh Trường (2002) và Nguyễn Trần Quế (1992) vận dụng lý thuyết hệ thống để nghiên cứu các chỉ tiêu phân tích hiệu quả nền sản xuất xã hội (SXXH) và doanh nghiệp vận tải đường sắt. Nguyễn Ngọc Quang (2002), Phạm Thị Gái (1987), Phùng Thị Thanh Thủy (1990), Huỳnh Đức Lộng (1999) nghiên cứu các chỉ tiêu phân tích hiệu quả kinh tế cá biệt của các doanh nghiệp nhà nước trong các lĩnh vực xây dựng, khai thác than và vận tải. Nguyễn Ngọc Tiến (2015) phát triển hệ thống 86 chỉ tiêu phân tích HQHĐ cho các doanh nghiệp kinh doanh du lịch tỉnh Bình Định. Nguyễn Thị Thanh Hải (2013) vận dụng BSC cho các doanh nghiệp xây dựng; Vũ Thùy Dương (2017) vận dụng BSC cho các doanh nghiệp may Việt Nam. Lê Hồng Nhung (2017) kết hợp ba mô hình BSC, EFQM và KPIs để phát triển hệ thống 23 chỉ tiêu trong 6 khía cạnh. Đỗ Huyền Trang (2012) và Nguyễn Thị Ngọc Lan (2016) tập trung vào hoàn thiện quy trình phân tích.

Nghiên cứu đối với doanh nghiệp giấy

Thant và Charmondusit (2010) đánh giá hiệu quả sinh thái của các doanh nghiệp bột giấy và giấy tại Myanmar, sử dụng các chỉ tiêu giữa doanh số bán hàng và mức tiêu thụ năng lượng, tiêu thụ nguyên liệu, tổng lượng chất thải, lượng nước tiêu thụ và phát thải CO2. Verfaillie và Bidwell (2000) đưa ra các chỉ số hướng dẫn đánh giá hiệu quả sinh thái, xác định hiệu quả sinh thái là tỷ số giữa "Giá trị hàng hóa hoặc dịch vụ" và "Ảnh hưởng môi trường". Vũ Duy Vĩnh (2009) phân tích năng lực cạnh tranh của Tổng công ty Giấy Việt Nam bằng một số chỉ tiêu tài chính cơ bản như tỷ suất sinh lời của VCSH, vòng quay vốn kinh doanh, số ngày một vòng quay hàng tồn kho. Vũ Hùng Phương (2009) vận dụng lý thuyết về năng lực cạnh tranh theo ngành, kết hợp mô hình kim cương của Porter và mô hình Dunning. Bùi Thị Tĩnh (2018) nghiên cứu về kiểm soát nội bộ hướng đến quản trị rủi ro trong các DNSX giấy Việt Nam.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Tác giả xác định ba khoảng trống: (1) Hệ thống chỉ tiêu hiện tại tập trung vào hiệu quả tổng thể, chưa chú ý đến các chỉ tiêu phi tài chính và hiệu quả bộ phận trong chuỗi giá trị; (2) Các nghiên cứu chưa kiểm định tính liên kết giữa các chỉ tiêu trong cùng một hệ thống; (3) Đối với ngành giấy Việt Nam, chưa có một hệ thống chỉ tiêu phân tích HQHĐ đầy đủ phù hợp với đặc thù ngành tiêu thụ nhiều năng lượng, tác động lớn tới môi trường và trải qua nhiều công đoạn sản xuất liên hoàn.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Lý thuyết, khái niệm và khung phân tích

Luận án vận dụng hai nền tảng lý thuyết chính.

Thứ nhất là lý thuyết hệ thống (Systems Theory), khai thác năm đặc trưng: tính nhất thể, tính trồi, tính phức tạp, tính năng động và tính hướng đích. Luận án trích dẫn C.Mac, Nguyễn Đình Hòe và Vũ Văn Hiếu (2007), Phạm Đình Phùng (2000) để luận chứng rằng hoạt động của hệ thống là quá trình tương tác giữa các phần tử hướng tới mục đích chung, đầu vào của quá trình này là đầu ra của quá trình khác.

Thứ hai là mô hình Đầu vào — Quy trình — Đầu ra — Kết quả của Brown (1996). Mô hình làm nổi bật sự khác biệt khi đo lường đầu vào, quy trình, đầu ra và kết quả dựa trên mối quan hệ nhân quả. Brown và Svenson (1998) mở rộng áp dụng mô hình này cho hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D). Luận án kết hợp lý thuyết hệ thống và mô hình Brown để xây dựng quan điểm về HQHĐ như sau: "HQHĐ của doanh nghiệp là một phạm trù kinh tế, phản ánh khả năng tiến tới mục tiêu chung là kết quả cao nhất với chi phí thấp nhất, thông qua việc sử dụng nguồn lực thực tế và khai thác tối đa lợi ích các nguồn lực tiềm năng. HQHĐ của doanh nghiệp là một quá trình kết nối nhân quả, hiệu quả tổng thể được tạo ra từ HQHĐ của các bộ phận gắn với quá trình SXKD của doanh nghiệp."

Các mô hình đánh giá HQHĐ đa chiều được xem xét có chọn lọc: mô hình BSC của Kaplan và Norton (1992), mô hình EFQM (1990), mô hình Lăng kính hiệu suất của Neely và cộng sự (2001). Luận án tham chiếu thêm quan điểm của Nguyễn Văn Công (2009), Nguyễn Thị Mỵ và Phan Đức Dũng (2009), Nguyễn Ngọc Quang (2011), Nguyễn Văn Tạo (2004) về HQHĐ trong bối cảnh Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng hướng tiếp cận hỗn hợp gồm ba giai đoạn kế tiếp nhau (Sơ đồ 1.1 trong văn bản):

Nghiên cứu lý thuyết: Tổng quan tài liệu trong và ngoài nước để phát triển tập hợp chỉ tiêu phân tích HQHĐ sơ bộ, bao gồm bốn nhóm: HQHĐ cung cấp đầu vào, HQHĐ sản xuất, HQHĐ tiêu thụ và HQHĐ tổng thể.

Nghiên cứu định tính — phỏng vấn sâu: Phỏng vấn các nhà nghiên cứu và nhà quản lý của các doanh nghiệp giấy về nhu cầu sử dụng chỉ tiêu phân tích và mức độ quan trọng của các chỉ tiêu đã đề xuất. Kết quả phỏng vấn được trình bày trong các biểu đồ 4.3, 4.4, 4.5, 4.6 trong văn bản.

Nghiên cứu định lượng — hai nhánh song song:

• Khảo sát bảng hỏi quy mô rộng tại 206 DNSX giấy. Phân tích độ tin cậy thang đo (Cronbach's alpha) cho bốn nhóm chỉ tiêu (Bảng 4.10 đến 4.15); Phân tích nhân tố khám phá (EFA) lần 1 và lần 2 (Bảng 4.16, 4.17); Phân tích sự khác biệt về các chỉ tiêu giữa doanh nghiệp quy mô lớn và doanh nghiệp quy mô vừa và nhỏ (Bảng 4.18).
• Phân tích dữ liệu thứ cấp từ bộ dữ liệu điều tra doanh nghiệp hàng năm của Tổng cục Thống kê Việt Nam: thống kê mô tả (Bảng 4.20), mô hình hồi quy bội (1) (Bảng 4.21), kiểm tra đa cộng tuyến (Bảng 4.22), kiểm định phương sai sai số thay đổi — PSSS (Bảng 4.23), và mô hình hồi quy sau khi khắc phục PSSS (Bảng 4.24).

Nguồn tư liệu và dữ liệu

Luận án sử dụng hai bộ dữ liệu: dữ liệu sơ cấp từ điều tra khảo sát năm 2018 tại các DNSX giấy trên địa bàn các tỉnh Phú Thọ, Yên Bái, Hà Nội, Hưng Yên, Bắc Ninh và Thanh Hóa; dữ liệu thứ cấp từ điều tra doanh nghiệp hàng năm của Tổng cục Thống kê Việt Nam giai đoạn 2012–2017.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu đề tài nghiên cứu

Chương giới thiệu trình bày lý do lựa chọn đề tài dựa trên thực trạng HQHĐ chưa cao của các doanh nghiệp giấy Việt Nam và khoảng trống trong hệ thống chỉ tiêu phân tích HQHĐ cho ngành này. Mục tiêu, đối tượng, phạm vi và bốn câu hỏi nghiên cứu được phát biểu rõ ràng. Thiết kế nghiên cứu được diễn giải theo sáu bước: phát triển hệ thống chỉ tiêu từ lý thuyết; phỏng vấn sâu để điều chỉnh thang đo sơ bộ; khảo sát quy mô rộng và phân tích định lượng; phân tích hiện trạng HQHĐ; kiểm chứng tác động hiệu quả bộ phận đến hiệu quả tổng thể; đề xuất khuyến nghị. Chương kết thúc bằng trình bày hai đóng góp của luận án — lý luận và thực tiễn — và kết cấu năm chương.

Chương 2: Tổng quan nghiên cứu và cơ sở lý thuyết về hệ thống chỉ tiêu phân tích HQHĐ của các doanh nghiệp

Chương 2 cấu trúc theo hai phần lớn. Phần tổng quan điểm lại các nghiên cứu trên thế giới từ những năm 1930 đến nay và các nghiên cứu tại Việt Nam, đồng thời điểm lại các nghiên cứu đối với doanh nghiệp giấy trong và ngoài nước. Kết luận tổng quan xác định ba khoảng trống nêu trên. Phần cơ sở lý thuyết trình bày quan điểm của các tác giả về HQHĐ từ Adam Smith đến các học giả Việt Nam đương đại, vai trò của phân tích HQHĐ đối với bốn nhóm đối tượng sử dụng (nhà quản lý doanh nghiệp, cơ quan QLNN, nhà đầu tư, tổ chức tín dụng, đơn vị kiểm toán độc lập), và khung lý thuyết xây dựng hệ thống chỉ tiêu cho doanh nghiệp giấy. Bảng 2.1 tổng hợp các chỉ tiêu tài chính sử dụng trong các nghiên cứu trước những năm 1980; Bảng 2.2 so sánh điểm mạnh, điểm yếu của các mô hình BSC, EFQM và PP; Bảng 2.3 trình bày mô hình Đầu vào — Quá trình — Đầu ra — Kết quả áp dụng cho doanh nghiệp giấy; Bảng 2.4 đến 2.7 tổng hợp các chỉ tiêu theo từng nhóm. Chương cũng phân tích đặc điểm sản phẩm, đặc điểm nguyên liệu và quy trình công nghệ sản xuất giấy tại Việt Nam — nền tảng để xác định hệ thống chỉ tiêu phù hợp với ngành. Khung phân tích ảnh hưởng của các yếu tố HQHĐ bộ phận đến HQHĐ tổng thể được trình bày ở mục 2.2.4 (trang 64).

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 mô tả thiết kế nghiên cứu hỗn hợp theo trình tự. Nghiên cứu lý thuyết dẫn đến bộ chỉ tiêu sơ bộ. Nghiên cứu định tính bằng phỏng vấn sâu được mô tả theo đặc điểm mẫu phỏng vấn (Bảng 3.1 thống kê thông tin đối tượng tham gia) và tài liệu hướng dẫn phỏng vấn sâu. Nghiên cứu định lượng bao gồm khảo sát bảng hỏi tại 206 DNSX giấy và phân tích dữ liệu thứ cấp từ Tổng cục Thống kê giai đoạn 2012–2017. Chương cũng mô tả mô hình hồi quy (1) với các biến được giải thích trong Bảng 3.2; Mô hình nghiên cứu được trình bày tại Hình 2.7 (trang 73).

Chương 4: Kết quả nghiên cứu của luận án

Chương 4 bao gồm bốn nội dung lớn. Phần đầu khái quát về ngành giấy Việt Nam: lịch sử phát triển, dự báo tăng trưởng bình quân giai đoạn 2016–2020 và 2021–2025 (Bảng 4.1), dự báo năng lực sản xuất giấy giai đoạn 2016–2025 (Bảng 4.2), số lao động và thu nhập trung bình năm của người lao động trong ngành giai đoạn 2012–2017 (Bảng 4.3, 4.4), và thống kê số doanh nghiệp giấy theo quy mô và hình thức sở hữu giai đoạn 2012–2017 (Bảng 4.5). Kết quả kinh doanh của các doanh nghiệp giấy Việt Nam giai đoạn 2012–2017 được tổng hợp tại Bảng 4.6.

Phần kết quả nghiên cứu hệ thống chỉ tiêu gồm hai nhánh. Nhánh định tính: các phát hiện chính từ phỏng vấn sâu về mức độ quan trọng của các chỉ tiêu theo bốn nhóm (Biểu đồ 4.3–4.6); hệ thống chỉ tiêu sau nghiên cứu định tính được trình bày tại Bảng 4.7. Nhánh định lượng: đặc điểm mẫu khảo sát (Bảng 4.8, 4.9); kết quả kiểm định độ tin cậy của thang đo bốn nhóm chỉ tiêu qua các lần chạy (Bảng 4.10–4.15); kết quả phân tích nhân tố khám phá lần 1 và lần 2 (Bảng 4.16, 4.17); phân tích sự khác biệt giữa doanh nghiệp quy mô lớn và quy mô vừa và nhỏ (Bảng 4.18).

Phần phân tích thực nghiệm trình bày HQHĐ của các doanh nghiệp giấy Việt Nam phân theo quy mô giai đoạn 2012–2017 (Bảng 4.19). Phần ước lượng các nhân tố ảnh hưởng trình bày thống kê mô tả các biến (Bảng 4.20), kết quả mô hình hồi quy bội (1) lần đầu (Bảng 4.21), kiểm tra đa cộng tuyến (Bảng 4.22), kiểm định PSSS (Bảng 4.23) và kết quả mô hình hồi quy sau khi khắc phục PSSS (Bảng 4.24).

Chương 5: Thảo luận kết quả, khuyến nghị và hạn chế của nghiên cứu

Chương 5 thảo luận kết quả theo từng nhóm chỉ tiêu (cung cấp đầu vào, sản xuất, tiêu thụ, tổng thể) và thảo luận về các nhân tố ảnh hưởng đến HQHĐ của doanh nghiệp giấy. Kết quả thực trạng áp dụng các chỉ tiêu theo bốn nhóm được tổng hợp tại Bảng 5.1–5.4; khuyến nghị về sử dụng hệ thống chỉ tiêu được đề xuất tại Bảng 5.5 (trang 118). Phần khuyến nghị được phân theo sáu nhóm đối tượng. Phần hạn chế được nêu tại mục 5.3 (trang 135).

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

Luận án bổ sung quan điểm về HQHĐ trong các doanh nghiệp và phát triển hệ thống chỉ tiêu phân tích HQHĐ trên cơ sở quan điểm đó. Vận dụng lý thuyết hệ thống và mô hình Đầu vào — Quy trình — Đầu ra — Kết quả của Brown (1996), nghiên cứu chỉ ra rằng HQHĐ trong các doanh nghiệp là một quá trình kết nối nhân quả, bắt đầu từ hiệu quả đầu vào, hiệu quả sản xuất, hiệu quả đầu ra và kết thúc bằng hiệu quả tổng thể. Muốn phát triển bền vững thì phải chú ý đến hiệu quả sinh thái và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp. Từ đó, tác giả phát triển hệ thống chỉ tiêu phân tích HQHĐ bao gồm bốn nhóm: HQHĐ cung cấp đầu vào, HQHĐ sản xuất, HQHĐ tiêu thụ đầu ra và HQHĐ tổng thể. Tính chất các chỉ tiêu là sự kết hợp giữa hiệu quả kinh tế, hiệu quả xã hội và hiệu quả sinh thái; kết hợp giữa các chỉ tiêu tài chính và phi tài chính.

Đóng góp về mặt thực tiễn

Bằng kết quả điều tra khảo sát thực tế 206 DNSX giấy, nghiên cứu phát triển hệ thống chỉ tiêu gồm 34 chỉ tiêu trong bốn nhóm để các doanh nghiệp giấy Việt Nam và các nhà phân tích có thể sử dụng khi phân tích HQHĐ. Vận dụng các chỉ tiêu phân tích đã được phát triển và bộ dữ liệu điều tra doanh nghiệp của Tổng cục Thống kê, nghiên cứu phân tích và cung cấp thông tin về tình hình HQHĐ của các doanh nghiệp giấy Việt Nam giai đoạn 2012–2017. Thông qua kiểm định có ý nghĩa thống kê, nghiên cứu chỉ ra sự tác động của hiệu quả các quá trình cung ứng đầu vào, quá trình sản xuất và quá trình tiêu thụ sản phẩm đến HQHĐ chung của doanh nghiệp giấy. Ngoài ra, HQHĐ của doanh nghiệp giấy còn chịu sự tác động của yếu tố quy mô, trình độ chuyên môn của chủ doanh nghiệp và cơ cấu vốn.

Kiến nghị, giải pháp đề xuất

Luận án đưa ra khuyến nghị cho sáu nhóm: (1) Các doanh nghiệp giấy Việt Nam; (2) Các cơ quan QLNN — có căn cứ cho các chính sách phát triển ngành giấy đảm bảo không gây áp lực lên nguồn tài nguyên và môi trường; (3) Các nhà đầu tư — có thêm căn cứ cho quyết định đầu tư vào ngành giấy; (4) Các hiệp hội ngành giấy Việt Nam; (5) Các đơn vị kiểm toán độc lập; (6) Các tổ chức tín dụng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Luận án tự nêu các hạn chế tại mục 5.3 (trang 135). Dựa trên phạm vi nghiên cứu được xác định trong văn bản, luận án tập trung vào các DNSX giấy trên một số tỉnh nhất định; bộ dữ liệu sơ cấp thu thập năm 2018 và dữ liệu thứ cấp kết thúc tại năm 2017, do đó các biến động của ngành sau giai đoạn này chưa được phản ánh. Hệ thống chỉ tiêu 34 chỉ tiêu trong bốn nhóm được xác lập cho các DNSX giấy và cần điều chỉnh khi áp dụng cho các phân khúc khác của ngành hoặc ngành sản xuất công nghiệp khác.

---

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo đối với các nhóm sau:

• Nghiên cứu sinh và giảng viên chuyên ngành Kế toán, Kiểm toán và Phân tích, đặc biệt những người quan tâm đến phương pháp xây dựng hệ thống chỉ tiêu phân tích HQHĐ theo hướng hỗn hợp, áp dụng kết hợp phỏng vấn sâu và khảo sát định lượng. Chương 2 (tổng quan nghiên cứu từ những năm 1930 đến nay và Bảng 2.1 với các chỉ tiêu tài chính được phân loại theo từng tác giả) là tài liệu tra cứu có hệ thống.

• Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Kinh tế công nghiệp quan tâm đến ngành giấy Việt Nam có thể tham khảo phần khái quát về lịch sử phát triển, số liệu thống kê lao động, thu nhập và cơ cấu doanh nghiệp giấy giai đoạn 2012–2017 (Chương 4, Bảng 4.1–4.6).

• Người làm chính sách và cơ quan QLNN trong lĩnh vực công nghiệp giấy, môi trường và đầu tư có thể tham khảo phần phân tích nhân tố ảnh hưởng đến HQHĐ (kết quả mô hình hồi quy, Bảng 4.21–4.24) và phần khuyến nghị đối với các cơ quan QLNN (Chương 5).

• Nhà đầu tư và tổ chức tín dụng có thể tham khảo hệ thống 34 chỉ tiêu và phần phân tích thực trạng HQHĐ theo quy mô doanh nghiệp (Bảng 4.19) làm cơ sở đánh giá.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Hệ thống 34 chỉ tiêu được phân bổ như thế nào vào bốn nhóm?

Theo văn bản, 34 chỉ tiêu được chia thành bốn nhóm tương ứng với mô hình Đầu vào — Quy trình — Đầu ra — Kết quả: nhóm chỉ tiêu phân tích HQHĐ cung cấp đầu vào, nhóm chỉ tiêu phân tích HQHĐ sản xuất, nhóm chỉ tiêu phân tích HQHĐ tiêu thụ và nhóm chỉ tiêu phân tích HQHĐ tổng thể. Bộ chỉ tiêu kết hợp cả chỉ tiêu tài chính và phi tài chính, bao gồm cả hiệu quả kinh tế, hiệu quả xã hội và hiệu quả sinh thái.

2. Luận án kiểm định mối quan hệ giữa HQHĐ bộ phận và HQHĐ tổng thể bằng công cụ nào và kết quả ra sao?

Luận án sử dụng mô hình hồi quy bội (1) với dữ liệu điều tra doanh nghiệp của Tổng cục Thống kê giai đoạn 2012–2017. Quá trình phân tích bao gồm kiểm tra đa cộng tuyến (Bảng 4.22), kiểm định PSSS (Bảng 4.23) và chạy lại mô hình sau khi khắc phục PSSS (Bảng 4.24). Kết quả cho thấy có sự tác động của hiệu quả các quá trình cung ứng đầu vào, quá trình sản xuất và quá trình tiêu thụ sản phẩm đến HQHĐ chung; ngoài ra HQHĐ còn chịu tác động của yếu tố quy mô, trình độ chuyên môn của chủ doanh nghiệp và cơ cấu vốn.

3. Mẫu khảo sát định lượng bao gồm bao nhiêu doanh nghiệp và có đặc điểm gì?

Luận án khảo sát 206 DNSX giấy. Đặc điểm về tuổi và hình thức kinh doanh của mẫu được thống kê tại Bảng 4.8; đặc điểm loại giấy sản xuất kinh doanh, tổng lao động và doanh thu được thống kê tại Bảng 4.9.

4. Vì sao luận án chọn mô hình Đầu vào — Quy trình — Đầu ra — Kết quả của Brown (1996) thay vì BSC?

Văn bản chỉ ra rằng mô hình BSC tập trung vào đo lường và quản lý hoạt động nội bộ, không đánh giá môi trường bên ngoài, không bao trùm được các vấn đề về các bên liên quan (Bảng 2.2). Trong khi đó, mô hình Brown (1996) làm nổi bật mối quan hệ nhân quả giữa từng giai đoạn của quá trình SXKD — phù hợp với quan điểm tiếp cận của luận án về HQHĐ là một quá trình kết nối nhân quả từ đầu vào đến kết quả tổng thể, đặc biệt phù hợp với quy trình sản xuất nhiều công đoạn liên hoàn của ngành giấy.

5. Chi phí nguyên liệu trong ngành giấy chiếm tỷ trọng bao nhiêu trong giá thành sản phẩm và điều đó ảnh hưởng gì đến hệ thống chỉ tiêu?

Theo văn bản, chi phí nguyên liệu thô chiếm từ 45% đến 65% giá cuối cùng của bột giấy và giấy. Tầm quan trọng của chi phí nguyên liệu này là một trong những căn cứ để nhóm chỉ tiêu HQHĐ cung cấp đầu vào trở thành một nhóm riêng biệt trong hệ thống bốn nhóm, phân tích hiệu quả sử dụng nguyên vật liệu, năng lượng và các yếu tố đầu vào khác trước khi đưa vào sản xuất.

---

Kết luận

Luận án của Diệp Tố Uyên (Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, 2019), thuộc chuyên ngành Kế toán, Kiểm toán và Phân tích (mã số 9340301), đã phát triển một hệ thống 34 chỉ tiêu phân tích HQHĐ trong bốn nhóm — cung cấp đầu vào, sản xuất, tiêu thụ và tổng thể — dựa trên lý thuyết hệ thống và mô hình Đầu vào — Quy trình — Đầu ra — Kết quả của Brown (1996), phù hợp với đặc thù sản xuất nhiều công đoạn, tiêu hao năng lượng lớn và tác động môi trường cao của ngành giấy Việt Nam. Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp kết hợp phỏng vấn sâu và khảo sát 206 DNSX giấy ở giai đoạn xây dựng thang đo, đồng thời vận dụng dữ liệu điều tra doanh nghiệp của Tổng cục Thống kê giai đoạn 2012–2017 để kiểm định thực nghiệm. Kết quả kiểm định thống kê xác nhận tác động của HQHĐ từng bộ phận — cung ứng đầu vào, sản xuất, tiêu thụ — đến HQHĐ tổng thể, đồng thời chỉ ra ảnh hưởng của quy mô doanh nghiệp, trình độ chuyên môn của chủ doanh nghiệp và cơ cấu vốn. Luận án cung cấp căn cứ phân tích cho nhiều nhóm đối tượng sử dụng thông tin, từ nhà quản lý doanh nghiệp, cơ quan QLNN đến nhà đầu tư, tổ chức tín dụng và đơn vị kiểm toán độc lập trong lĩnh vực sản xuất giấy tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1, tác giả nêu rõ lý do lựa chọn đề tài nghiên cứu hệ thống chỉ tiêu phân tích HQHĐ của các doanh nghiệp giấy Việt Nam. Mục tiêu chung của luận án được đề cập rõ ràng và được chi tiết thành các mục tiêu cụ thể. Trên cơ sở mục tiêu nghiên cứu, luận án xác định đối tượng nghiên cứu chính của luận án, phạm vi nghiên cứu về thời gian, không gian và nội dung. Mục tiêu nghiên cứu được cụ thể bằng các câu hỏi nghiên cứu.

Thiết kế nghiên cứu được diễn giải chi tiết từ bước phát triển hệ thống chỉ tiêu đến nghiên cứu phát hiện để điều chỉnh và hình thành bộ chỉ tiêu sơ bộ phân tích HQHĐ của các doanh nghiệp giấy, khảo sát quy mô rộng và phân tích kết quả khảo sát để đưa ra bộ chỉ tiêu phù hợp nhất với doanh nghiệp giấy Việt Nam, phân tích thực nghiệm để củng cố kết quả nghiên cứu. Kết thúc chương giới thiệu, luận án tóm tắt những đóng góp nổi bật của đề tài về mặt lý luận, về mặt thực tiễn và trình bày kết cấu của luận án. Sau chương giới thiệu, luận án sẽ làm rõ khoảng trống nghiên cứu và những vấn đề lý thuyết có liên quan. 9 CHƯƠNG 2 TỔNG QUAN NGHIÊN cứu VÀ Cơ SỞ LÝ THUYẾT VỀ HỆ THỐNG CHỈ TIÊU PHÂN TÍCH HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC DOANH NGHIỆP 2.

Tổng quan nghiên cứu Luận án nghiên cứu tổng quan và chỉ ra khoảng trống nghiên cứu theo hai nhóm vấn đề chính: 1. Các nghiên cứu về hệ thống chỉ tiêu phân tích HQHĐ trong và ngoài nước. Các nghiên cứu đối với các doanh nghiệp giấy. Các nghiên cứu về hệ thống chỉ tiêu phân tích HQHĐ Phân tích HQHĐ đã có cả một lịch sử nghiên cứu đồ sộ và hiện nay đang được áp dụng phổ biến trong tất cả các lĩnh vực SXKD.

Thu thập dữ liệu và phân tích HQHĐ là một phần quan trọng trong công việc quản lý một tổ chức. Theo Neely (1998) những lý do chính để đo lường HQHĐ bây giờ nằm trong chính sách quản lý của doanh nghiệp đó là sự thay đổi về cách thức tổ chức công việc, sức mạnh của công nghệ thông tin, gia tăng cạnh tranh, đóng góp của các sáng kiến cải tiến, nhu cầu sử dụng thông tin từ bên ngoài. Phân tích HQHĐ xuất hiện từ sự cần thiết phải kiểm soát ngân sách và trải qua một cuộc cách mạng nghiên cứu đi từ việc xây dựng, áp dụng và phát triển các chỉ tiêu phân tích tài chính đơn thuần cho đến việc phân tích hiệu quả tích hợp bằng việc sử dụng các mô hình phân tích cân bằng, xem xét nhiều hơn đến tính phát triển bền vững (Bititci và cộng sự, 2009). Cụ thể: > Các nghiên cứu trên thế giói cuối những năm 1980 trở về trước: giai đoạn bùng nổ của các chỉ tiêu phân tích tài chính Các chỉ tiêu tài chính luôn luôn là công cụ có giá trị cho nhà quản lý, được các nhà quản lý ưa chuộng sử dụng khi tổng hợp, phân tích và cung cấp các thông tin hữu ích cho việc ra quyết định quản trị cũng như có dự báo quan trọng về tình trạng kinh doanh trong một tổ chức (Beaver, 1966; Chen và Shimerda, 1981; Singh và Schmidgall, 2002).

Những năm 1930, một vài chỉ tiêu tài chính được sử dụng trong phân tích HQHĐ kinh doanh. Fitzpatrick (1931) sử dụng 2 chỉ tiêu là Thu nhập thuần/Tài sản ròng và Tài sản ròng/ Tổng nợ phải trả. Smith và Winakor (1935) sử dụng Tài sản ròng/ Tổng nợ phải trả và 2 chỉ tiêu khác là vốn lưu động/ Tổng tài sản, Tài sản ròng/Tài sản cố định. Sau giai đoạn 1930 đến trước những năm 1965, nhiều nhà nghiên cứu ưa chuông sử dụng 3 chỉ tiêu cơ bản là Tài sản ròng/ Tổng nợ phải trả, vốn lưu động/Tổng tài sản, Tài sản lưu động/ Nợ ngắn trong nghiên cứu của mình (Merwin, 1942; Jackendorff, 1962; Moore và cộng sự, 1961).

số lượng chỉ tiêu phân tích sử dụng không nhiều, tập trung phân tích hiệu 10 quả của việc sử dụng tài sản trong các doanh nghiệp. Sau năm 1965, các chỉ tiêu phân tích tài chính đã thực sự bùng nổ. Nhu cầu sử dụng thông tin phân tích không chỉ trong lĩnh vực tín dụng mà còn của nhà quản lý, các cổ đồng, nhà đầu tư tiềm năng và các bên liên quan khác. Nhiều nghiên cứu đã tìm ra các chỉ số tài chính hữu ích trong nghiên cứu dự báo.

Nghiên cứu của Beaver (1966) sử dụng 30 chỉ tiêu chia thành 6 nhóm để kiểm tra khả năng các chỉ số tài chính có dự đoán việc một doanh nghiệp lâm vào tình trạng phá sản hay không. Tiêu chí lựa chọn các chỉ số được tác giả căn cứ vào mức độ phổ biến của các chỉ số trong các nghiên cứu trước, và dựa vào khái niệm “dòng tiền” để đưa ra một khuôn khổ phân tích thống nhất và có loại trừ sự trùng lặp của các chỉ tiêu phân tích. Kết quả nghiên cứu nhấn mạnh 6 chỉ số hữu ích: Thu nhập thuần/ Tổng Tài sản, Thu nhập thuần/ Tổng Nợ phải trả, Tổng Nợ/ Tổng tài sản, vốn lưu động/ Tổng tài sản, hệ số khả năng thanh toán nhanh, Khoảng không tín dụng. Tamari (1966) sử dụng 7 chỉ tiêu tài chính trong nghiên cứu công dụng dự báo phá sản còn Altman (1968) đề cập đến 5 chỉ số tài chính trong mô hình hồi quy.

Deakin (1972) nhấn mạnh vai trò của các chỉ tiêu tài chính trong dự báo sự cố kinh doanh để làm giảm những rủi ro cho các bên quan tâm, 14 chỉ tiêu phân tích được sử dụng. Những chỉ tiêu phân tích này được Libby (1975) bổ sung bằng chứng thực nghiệm cho tính hữu ích của 14 chỉ tiêu phân tích tài chính trong mô hình dự báo khả năng thất bại của các công ty. Pinches và Mingo (1973) trong nghiên cứu về cách xếp hạng trái phiếu dựa vào các tỷ lệ phân tích tài chính đã đề cập đến 11 chỉ tiêu phân tích và Elam (1975) đã sử dụng 27 chỉ tiêu phân tích tài chính để xem xét đến ảnh hưởng của các dữ liệu của hợp đồng thuê tài sản (leasing) đến khả năng dự báo của các chỉ tiêu tài chính. Trong các nghiên cứu, có rất nhiều chỉ tiêu phân tích được sử dụng, một số chỉ tiêu được ưa chuộng trong phân tích bao gồm: vốn lưu động/Tổng tài sản, Tài sản ngắn hạn/ Nợ ngắn hạn, Tài sản ròng/ Tổng nợ phải trả, vốn lưu động/ Doanh thu, Thu nhập thuần/Tổng tài sản, Thu nhập thuần/Tài sản ròng (Bảng 2.

Whittington (1980a) đã xác định được hai nguyên tắc sử dụng chính của các chỉ số tài chính là để đo lường tỷ lệ của một công ty theo tiêu chuẩn truyền thống, và sử dụng cho các mục đích tiên đoán. Có thể nói, từ 1965 đến cuối những năm 1980, các chỉ tiêu tài chính thường xuyên được sử dụng trong các nghiên cứu phân tích. Tổng hợp của Chen và Shimerda (1981) cho thấy đã có một số lượng lớn các chỉ tiêu có tính chất tài chính được sử dụng. Đặc biệt, những nghiên cứu khác nhau lại sử dụng các chỉ số khác nhau.

Sự không đồng nhất này gây khó khăn cho việc lựa chọn các chỉ số phân tích hữu ích. Chẳng hạn, trong 26 nghiên cứu mà Chen và Shimerda (1981) tổng hợp lại đã phân tích hơn 100 khoản mục tài chính với 65 chỉ tiêu phân tích. 41 chỉ số trong số đó được các nhà nghiên cứu nhận định là hữu ích. Quá nhiều chỉ số sẽ làm cho các khách thể khó khăn trong việc lựa chọn các chỉ số sử dụng để phân tích và đưa ra dự đoán.

Các chỉ tiêu phân tích chồng chéo nhau, 11 nhiều chỉ tiêu chỉ là sự đảo ngược lại thành phần phân tích. Thậm chí, các nhà nghiên cứu còn tranh cãi về tính hữu dụng của các chỉ tiêu phân tích tài chính. Các nhà khoa học dường như đang tiến tới loại bỏ phân tích tỷ lệ như một kỹ thuật để đánh giá HQHĐ của doanh nghiệp. Tuy vậy, Altman (1968) đã chỉ ra rằng phân tích thông qua các chỉ tiêu tài chính vẫn cần phải được sử dụng, nhưng phải xác định những chỉ tiêu quan trọng và để tăng tính hữu ích thì có thể kết hợp kỹ thuật truyền thống này với các kỹ thuật thống kê.

Trên quan điểm đó, Jackendorff (1962) chứng minh rằng loại bỏ sự chồng chéo sẽ tốt cho việc phát triển một bộ chỉ tiêu phân tích tài chính hữu ích. Một công cụ thống kê thiết kế để nhóm nhiều biến vào một ít các nhân tố những vẫn giữ lại tối đa các thông tin chứa trong bộ biến ban đầu. Tác giả tổng kết lại các nghiên cứu và chỉ ra các chỉ tiêu phân tích tài chính có thể được đại diện bởi 7 nhân tố: Lợi tức đầu tư (Return on Investment), Đòn bẩy tài chính (Financial Leverage), Vòng quay vốn (Capital Turnover), Thanh khoản ngắn hạn (Short - term Liquidity), Tình hình tiền mặt (Cash position), Vòng quay hàng tồn kho (Inventory Turnover), và Vòng quay khoản phải thu (Receivables Turnover). Các nghiên cứu trong giai đoạn này đã phát triển mạnh các chỉ tiêu phân tích tài chính trong đánh giá HQHĐ của doanh nghiệp để khai thác tối đa khả năng tạo ra lợi nhuận của các doanh nghiệp.

Tuy nhiên, đã có quá nhiều chỉ tiêu tài chính được đưa ra trong các nghiên cứu gây ra sự chồng chéo và khó khăn trong việc vận dụng, đánh giá. Hơn thế nữa, việc sử dụng những chỉ tiêu tài chính như là một tiêu chí duy nhất đánh giá sự thành công của một doanh nghiệp không còn thích hợp khi nền kinh tế thế giới bước sang giai đoạn cạnh tranh phức tạp hơn.