Luận Văn Thạc Sĩ Về Phân Tích Đa Dạng Cảnh Quan Tại Huyện Tiền Hải, Tỉnh Thái Bình

Luận văn thạc sĩ phân tích phân tích đa dạng cảnh quan phục vụ định hướng bảo vệ và sử dụng hợp lý tài nguyên huyện tiền hải, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Phạm Minh Tâm
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn An Thịnh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên và môi trường
• Đề tài: Phân Tích Đa Dạng Cảnh Quan Tại Huyện Tiền Hải
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 0.2. MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ
• 0.3. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 0.4. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN
• 0.5. CƠ SỞ DỮ LIỆU THỰC HIỆN ĐỀ TÀI
• 0.6. CẤU TRÚC ĐỀ TÀI
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐA DẠNG CẢNH QUAN PHỤC VỤ ĐỊNH HƯỚNG BẢO VỆ VÀ SỬ DỤNG HỢP LÝ TÀI NGUYÊN HUYỆN TIỀN HẢI
• 1.1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1.1. Các công trình nghiên cứu đa dạng cảnh quan
• 1.1.2. Các công trình liên quan đến huyện Tiền Hải
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phân Tích Đa Dạng Cảnh Quan Tại Huyện Tiền Hải

Phân tích đa dạng cảnh quan là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng trong việc bảo vệ và sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên. Huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình, với vị trí địa lý đặc thù và sự đa dạng sinh học phong phú, là một ví dụ điển hình cho việc áp dụng các phương pháp phân tích này. Nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về các yếu tố hình thành cảnh quan mà còn cung cấp cơ sở khoa học cho việc quản lý tài nguyên bền vững.

1.1. Định Nghĩa Đa Dạng Cảnh Quan Và Ý Nghĩa Của Nó

Đa dạng cảnh quan được hiểu là sự phong phú về các yếu tố tự nhiên và nhân tạo trong một khu vực nhất định. Điều này bao gồm sự đa dạng về sinh học, địa hình, thổ nhưỡng và khí hậu. Việc đánh giá đa dạng cảnh quan giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của huyện Tiền Hải.

1.2. Tình Hình Đa Dạng Cảnh Quan Tại Huyện Tiền Hải

Huyện Tiền Hải có sự đa dạng về cảnh quan với nhiều hệ sinh thái khác nhau, từ vùng đất ngập nước đến các khu vực ven biển. Sự đa dạng này không chỉ tạo ra nhiều cơ hội phát triển kinh tế mà còn đặt ra nhiều thách thức trong việc bảo tồn và quản lý tài nguyên.

II. Các Thách Thức Trong Quản Lý Đa Dạng Cảnh Quan Tại Tiền Hải

Mặc dù huyện Tiền Hải có nhiều tiềm năng về đa dạng cảnh quan, nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức lớn. Các vấn đề như xâm nhập mặn, ngập úng, và biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường và đời sống của người dân. Việc nhận diện và giải quyết các thách thức này là rất cần thiết.

2.1. Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu Đến Cảnh Quan

Biến đổi khí hậu đã dẫn đến sự thay đổi trong các chế độ khí hậu và thủy văn tại huyện Tiền Hải. Điều này gây ra nhiều hệ lụy như xói lở bờ biển và gia tăng tần suất thiên tai, ảnh hưởng đến sự đa dạng sinh học và sinh kế của người dân.

2.2. Vấn Đề Xâm Nhập Mặn Và Ngập Úng

Xâm nhập mặn và ngập úng là hai vấn đề nghiêm trọng tại huyện Tiền Hải. Chúng không chỉ làm giảm năng suất nông nghiệp mà còn ảnh hưởng đến chất lượng nước và sức khỏe của hệ sinh thái địa phương.

III. Phương Pháp Phân Tích Đa Dạng Cảnh Quan Tại Huyện Tiền Hải

Để phân tích đa dạng cảnh quan, nhiều phương pháp đã được áp dụng, bao gồm phân tích định lượng và định tính. Các phương pháp này giúp xác định các yếu tố cấu thành cảnh quan và mối quan hệ giữa chúng, từ đó đưa ra các giải pháp quản lý hiệu quả.

3.1. Phân Tích Định Lượng Đa Dạng Cảnh Quan

Phân tích định lượng sử dụng các chỉ số sinh thái để đo lường mức độ đa dạng của cảnh quan. Các chỉ số này giúp đánh giá tình trạng sức khỏe của hệ sinh thái và khả năng phục hồi của nó trước các tác động từ bên ngoài.

3.2. Phân Tích Định Tính Các Yếu Tố Cảnh Quan

Phân tích định tính tập trung vào việc hiểu rõ các yếu tố văn hóa, xã hội và kinh tế ảnh hưởng đến cảnh quan. Điều này giúp xây dựng các chiến lược phát triển bền vững phù hợp với đặc thù của huyện Tiền Hải.

IV. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Đa Dạng Cảnh Quan

Kết quả từ nghiên cứu đa dạng cảnh quan có thể được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau, từ quản lý tài nguyên thiên nhiên đến phát triển kinh tế bền vững. Việc áp dụng các kết quả này sẽ giúp huyện Tiền Hải phát triển một cách bền vững và hiệu quả.

4.1. Quản Lý Tài Nguyên Thiên Nhiên Bền Vững

Ứng dụng các kết quả nghiên cứu vào quản lý tài nguyên thiên nhiên giúp bảo tồn đa dạng sinh học và cải thiện chất lượng môi trường. Điều này không chỉ mang lại lợi ích cho hệ sinh thái mà còn cho cộng đồng địa phương.

4.2. Phát Triển Kinh Tế Dựa Trên Đa Dạng Cảnh Quan

Phát triển kinh tế dựa trên đa dạng cảnh quan có thể tạo ra nhiều cơ hội việc làm và nâng cao đời sống cho người dân. Các ngành như du lịch sinh thái, nông nghiệp hữu cơ và thủy sản bền vững có thể được phát triển dựa trên nền tảng này.

V. Kết Luận Và Định Hướng Tương Lai Cho Đa Dạng Cảnh Quan Tại Tiền Hải

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy rằng việc phân tích đa dạng cảnh quan là rất cần thiết cho việc bảo vệ và sử dụng hợp lý tài nguyên tại huyện Tiền Hải. Định hướng tương lai cần tập trung vào việc phát triển các chính sách và chiến lược quản lý bền vững.

5.1. Định Hướng Chính Sách Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học

Các chính sách bảo tồn đa dạng sinh học cần được xây dựng dựa trên các kết quả nghiên cứu để đảm bảo tính hiệu quả và bền vững. Điều này bao gồm việc bảo vệ các khu vực sinh thái quan trọng và phát triển các chương trình giáo dục cộng đồng.

5.2. Tương Lai Của Đa Dạng Cảnh Quan Tại Huyện Tiền Hải

Tương lai của đa dạng cảnh quan tại huyện Tiền Hải phụ thuộc vào sự phối hợp giữa các bên liên quan trong việc quản lý và phát triển bền vững. Sự tham gia của cộng đồng địa phương là rất quan trọng trong quá trình này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình, là một vùng ven biển có diện tích 226,6 km², nằm trong khu vực đồng bằng châu thổ sông Hồng với đặc điểm đa dạng cảnh quan và tài nguyên thiên nhiên phong phú. Khu vực này có tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, đạt 15,4% vào năm 2010, với giá trị sản xuất nông-lâm-thủy sản đạt 919 tỷ đồng (tăng trưởng 7,8%), công nghiệp-xây dựng 1450 tỷ đồng (tăng trưởng 20,8%) và thương mại dịch vụ 469 tỷ đồng (tăng trưởng 15,5%). Tuy nhiên, sự đa dạng cảnh quan cũng tạo ra nhiều thách thức như ngập úng, xâm nhập mặn, xói lở bờ biển và biến đổi mục đích sử dụng đất, dẫn đến xung đột trong phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường.

Mục tiêu nghiên cứu là xây dựng luận cứ khoa học và cơ sở thực tiễn để đề xuất định hướng bảo vệ và sử dụng hợp lý tài nguyên, phục vụ phát triển tổng hợp các lĩnh vực kinh tế dựa trên phân tích đa dạng cảnh quan tại huyện Tiền Hải. Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong ranh giới hành chính huyện Tiền Hải, tập trung phân tích đa dạng các nhân tố thành tạo cảnh quan, đa dạng kiểu loại, hình thái cảnh quan, cũng như đánh giá hiện trạng và định hướng sử dụng tài nguyên. Nghiên cứu có ý nghĩa khoa học trong việc làm phong phú lý luận đa dạng cảnh quan và ý nghĩa thực tiễn trong việc cung cấp cơ sở dữ liệu và phương án quản lý tài nguyên bền vững cho địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình về đa dạng cảnh quan, sinh thái cảnh quan và quản lý tài nguyên thiên nhiên. Khái niệm đa dạng cảnh quan được phát triển từ công trình của Romme và Knight (1982), nhấn mạnh sự phân bố loài theo gradient môi trường và tác động của xáo động, phân mảnh cảnh quan. Các lý thuyết của Forman và Godron (1986), Aspinall (1996) và Robertson & Augspurger (1999) mở rộng khái niệm đa dạng cảnh quan bao gồm số lượng, kiểu loại, hình dạng và phân bố các mảnh rời rạc trong cảnh quan.

Ba khái niệm chính được áp dụng gồm:

• Đa dạng các nhân tố thành tạo cảnh quan: địa chất, địa mạo, thổ nhưỡng, khí hậu, thủy hải văn.
• Đa dạng kiểu loại và hình thái cảnh quan: phân loại cảnh quan theo kiểu, hạng và dạng cảnh quan.
• Định lượng đa dạng cảnh quan: sử dụng các chỉ số như Shannon-Weaver (SHDI), Simpson biến đổi (MSIDI), mật độ mảnh rời rạc (PD), chỉ số hình dạng cảnh quan (LSI) để đánh giá mức độ phong phú, bất đồng nhất và cấu trúc cảnh quan.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp tổng hợp, kết hợp khảo sát thực địa, phân tích tài liệu và ứng dụng mô hình toán học cùng công nghệ GIS. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ diện tích huyện Tiền Hải với các bản đồ hợp phần: địa chất, địa mạo, thổ nhưỡng, hiện trạng sử dụng đất. Phương pháp chọn mẫu là khảo sát toàn diện theo ranh giới hành chính nhằm đảm bảo tính đại diện và đầy đủ.

Phân tích định lượng đa dạng cảnh quan dựa trên các mô hình độ đo cảnh quan, kết hợp phương pháp Fuzzy-AHP để xác định trọng số và đánh giá thích nghi sinh thái các loại hình sử dụng đất. Phân tích SWOT được áp dụng để đánh giá điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong bảo vệ và sử dụng tài nguyên. Toàn bộ dữ liệu được xử lý và thể hiện trên phần mềm GIS (MapInfo) để xây dựng bản đồ cảnh quan, bản đồ đánh giá thích nghi sinh thái và bản đồ định hướng sử dụng hợp lý tài nguyên.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2012 đến 2013, bao gồm các bước: thu thập tài liệu, khảo sát thực địa, xây dựng bản đồ hợp phần, phân tích đa dạng cảnh quan, đánh giá hiện trạng và đề xuất định hướng bảo vệ, sử dụng tài nguyên.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng các nhân tố thành tạo cảnh quan

   • Huyện Tiền Hải có nền địa chất phức tạp với ba nhóm trầm tích chính: aluvi, vũng vịnh cửa sông và delta, tuổi từ cuối Pleistocene đến Holocene sớm.
   • Địa hình chủ yếu là đồng bằng delta bằng phẳng, cao trình 0,6-1,0 m so với mực nước biển, có hiện tượng bồi tụ bờ biển hàng năm nhưng cũng xuất hiện xói lở cục bộ.
   • Đất đai đa dạng gồm 4 nhóm chính: đất cát (2.875 ha), đất mặn (11.300 ha), đất phù sa (606 ha), đất phèn mặn (380 ha), với các đặc tính hóa lý khác nhau ảnh hưởng đến khả năng sử dụng.

2. Đa dạng về lớp phủ sử dụng đất

   • Tổng diện tích đất tự nhiên là 22.600 ha, trong đó đất nông nghiệp chiếm 65,91% (14.899 ha), đất phi nông nghiệp 7.395 ha, đất chưa sử dụng 921 ha.
   • Đất nông nghiệp chủ yếu là đất trồng lúa (10.697 ha), đất trồng cây hàng năm và lâu năm, đất nuôi trồng thủy sản (2.212 ha).
   • Đất phi nông nghiệp tập trung ở đất ở nông thôn (1.716 ha), đất giao thông (1.021 ha), đất thủy lợi (2.110 ha).
   • Khu bảo tồn thiên nhiên Tiền Hải có hệ sinh thái rừng ngập mặn đa dạng với các loài Bần, Trang, Sú cao 3-5m.

3. Đa dạng các đơn vị phân loại cảnh quan

   • Hệ thống phân loại cảnh quan gồm 1 kiểu cảnh quan (rừng kín thường xanh), 6 hạng cảnh quan và 26 dạng cảnh quan.
   • Hạng cảnh quan đồng bằng delta chiếm diện tích lớn, gồm các dạng cảnh quan đất phèn, đất phù sa, đất mặn với các mục đích sử dụng đa dạng như quần cư, trồng lúa, nuôi trồng thủy sản.
   • Hạng cảnh quan val cát cổ và bãi triều cao có diện tích lớn, với các dạng cảnh quan đặc trưng bởi nền cát và đất mặn, sử dụng cho quần cư, trồng rừng ngập mặn và đất chưa sử dụng.

4. Đánh giá thích nghi sinh thái và định hướng sử dụng đất

   • Sử dụng mô hình Fuzzy-AHP để xác định trọng số các tiêu chí sinh thái cho từng loại hình sử dụng đất, kết hợp phân tích SWOT để đánh giá tổng thể.
   • Kết quả cho thấy các vùng đất phù hợp sinh thái cao tập trung ở các dạng cảnh quan đất phù sa và đất mặn ít, thích hợp cho trồng lúa, hoa màu và nuôi trồng thủy sản.
   • Các vùng đất cát biển và đất phèn mặn có mức độ thích nghi thấp hơn, cần được bảo vệ và sử dụng hợp lý để tránh suy thoái tài nguyên.

Thảo luận kết quả

Sự đa dạng cảnh quan tại huyện Tiền Hải phản ánh sự phân hóa phức tạp của các yếu tố tự nhiên như địa chất, địa mạo, thổ nhưỡng và khí hậu, tạo nên các đơn vị cảnh quan đặc thù với tiềm năng và hạn chế riêng. Việc phân tích định lượng đa dạng cảnh quan bằng các chỉ số SHDI, MSIDI và các độ đo cấu trúc cảnh quan giúp minh họa rõ ràng sự phong phú và bất đồng nhất của cảnh quan trên bản đồ, hỗ trợ cho việc ra quyết định quản lý tài nguyên.

So sánh với các nghiên cứu đa dạng cảnh quan tại các vùng đồng bằng ven biển khác cho thấy, Tiền Hải có mức độ đa dạng cảnh quan cao hơn do sự kết hợp của các yếu tố địa chất trẻ và hoạt động thủy triều mạnh. Tuy nhiên, các thách thức về xâm nhập mặn, ngập úng và biến đổi mục đích sử dụng đất cũng tương tự, đòi hỏi các giải pháp quản lý linh hoạt và bền vững.

Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cơ sở khoa học cho quy hoạch sử dụng đất, bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế đa ngành tại huyện Tiền Hải. Việc ứng dụng mô hình Fuzzy-AHP và GIS trong đánh giá thích nghi sinh thái là bước tiến trong phương pháp luận nghiên cứu cảnh quan, giúp tăng tính chính xác và khả năng ứng dụng thực tiễn.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng quy hoạch sử dụng đất dựa trên phân tích đa dạng cảnh quan

   • Áp dụng kết quả đánh giá thích nghi sinh thái để phân vùng đất phù hợp cho từng loại hình sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản và phát triển đô thị.
   • Thời gian thực hiện: 1-2 năm; Chủ thể: UBND huyện phối hợp Sở Tài nguyên và Môi trường.

2. Bảo vệ và phục hồi các vùng đất nhạy cảm như đất phèn mặn và đất cát biển

   • Triển khai các biện pháp cải tạo đất, trồng rừng ngập mặn phòng hộ nhằm giảm thiểu xói lở và xâm nhập mặn.
   • Thời gian thực hiện: 3-5 năm; Chủ thể: Ban quản lý rừng phòng hộ, các tổ chức bảo vệ môi trường.

3. Phát triển hệ thống thủy lợi và kiểm soát ngập úng, xâm nhập mặn

   • Nâng cấp hệ thống kênh mương, đê điều, áp dụng công nghệ tưới tiêu tiết kiệm nước và kiểm soát mặn.
   • Thời gian thực hiện: 2-4 năm; Chủ thể: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, UBND huyện.

4. Tăng cường ứng dụng công nghệ GIS và mô hình toán học trong quản lý tài nguyên

   • Đào tạo cán bộ quản lý sử dụng phần mềm GIS, cập nhật dữ liệu cảnh quan định kỳ để theo dõi biến đổi và điều chỉnh chính sách kịp thời.
   • Thời gian thực hiện: liên tục; Chủ thể: Trung tâm GIS tỉnh, các viện nghiên cứu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý và hoạch định chính sách địa phương

   • Lợi ích: Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng quy hoạch sử dụng đất, bảo vệ tài nguyên và phát triển kinh tế bền vững.
   • Use case: Xác định vùng ưu tiên phát triển nông nghiệp, khu vực cần bảo vệ môi trường.

2. Các nhà nghiên cứu và học viên ngành địa lý, môi trường, quản lý tài nguyên

   • Lợi ích: Tham khảo phương pháp phân tích đa dạng cảnh quan, ứng dụng mô hình toán học và GIS trong nghiên cứu thực địa.
   • Use case: Phát triển đề tài nghiên cứu liên quan đến cảnh quan và sinh thái vùng ven biển.

3. Các tổ chức bảo tồn môi trường và phát triển bền vững

   • Lợi ích: Hiểu rõ đặc điểm đa dạng sinh học và cảnh quan để đề xuất các chương trình bảo tồn phù hợp.
   • Use case: Lập kế hoạch phục hồi rừng ngập mặn, bảo vệ hệ sinh thái ven biển.

4. Doanh nghiệp và nhà đầu tư trong lĩnh vực nông nghiệp, thủy sản và du lịch sinh thái

   • Lợi ích: Đánh giá tiềm năng và rủi ro khi đầu tư dựa trên phân tích cảnh quan và tài nguyên địa phương.
   • Use case: Lựa chọn địa điểm phát triển mô hình nuôi trồng thủy sản bền vững, du lịch sinh thái.

Câu hỏi thường gặp

1. Đa dạng cảnh quan là gì và tại sao quan trọng?
   Đa dạng cảnh quan là thước đo sự phong phú và bất đồng nhất của các thành phần cảnh quan trong một vùng lãnh thổ. Nó quan trọng vì ảnh hưởng đến đa dạng sinh học, khả năng phục hồi hệ sinh thái và định hướng sử dụng tài nguyên bền vững.

2. Phương pháp nào được sử dụng để đánh giá đa dạng cảnh quan trong nghiên cứu này?
   Nghiên cứu sử dụng các chỉ số định lượng như Shannon-Weaver (SHDI), Simpson biến đổi (MSIDI), mật độ mảnh rời rạc (PD), kết hợp mô hình Fuzzy-AHP và GIS để phân tích và đánh giá đa dạng cảnh quan.

3. Tại sao huyện Tiền Hải cần định hướng sử dụng hợp lý tài nguyên?
   Do đặc điểm đa dạng cảnh quan và tài nguyên phong phú nhưng cũng có nhiều thách thức như xâm nhập mặn, ngập úng, xói lở bờ biển và biến đổi mục đích sử dụng đất, việc định hướng hợp lý giúp cân bằng phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường.

4. Các nhóm đất chính tại Tiền Hải có đặc điểm gì nổi bật?
   Bao gồm đất cát, đất mặn, đất phù sa và đất phèn mặn, mỗi nhóm có đặc tính hóa lý khác nhau ảnh hưởng đến khả năng sử dụng cho nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản và bảo tồn sinh thái.

5. Làm thế nào để ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn quản lý?
   Qua việc xây dựng bản đồ cảnh quan, đánh giá thích nghi sinh thái và phân tích SWOT, các nhà quản lý có thể xây dựng quy hoạch sử dụng đất phù hợp, triển khai các biện pháp bảo vệ và phục hồi tài nguyên, đồng thời giám sát biến đổi cảnh quan bằng công nghệ GIS.

Kết luận

• Huyện Tiền Hải có đa dạng cảnh quan cao với sự phân hóa rõ rệt về địa chất, địa mạo, thổ nhưỡng và khí hậu, tạo nên tiềm năng phát triển kinh tế đa ngành.
• Phân tích định lượng đa dạng cảnh quan bằng các chỉ số và mô hình toán học giúp đánh giá chính xác cấu trúc và mức độ phong phú của cảnh quan.
• Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng quy hoạch sử dụng đất, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững tại địa phương.
• Đề xuất các giải pháp bảo vệ và sử dụng hợp lý tài nguyên dựa trên phân tích đa dạng cảnh quan, kết hợp công nghệ GIS và mô hình Fuzzy-AHP.
• Tiếp tục cập nhật dữ liệu và giám sát biến đổi cảnh quan là bước tiếp theo quan trọng để đảm bảo hiệu quả quản lý tài nguyên lâu dài.

Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và tổ chức liên quan nên áp dụng kết quả nghiên cứu này để nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên và phát triển bền vững huyện Tiền Hải trong giai đoạn tới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐA DẠNG CẢNH QUAN PHỤC VỤ ĐỊNH HƯỚNG BẢO VỆ VÀ SỬ DỤNG HỢP LÝ TÀI NGUYÊN HUYỆN TIỀN HẢI 1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Các công trình nghiên cứu đa dạng cảnh quan Khái niệm và thuật ngữ đa dạng cảnh quan lần đầu ti n đƣợc giới thiệu trong nghi n cứu “Đa dạng cảnh quan: Định nghĩa được ứng dụng cho Vườn Quốc gia Yellowstone” (Landscape Diversity: The Concept Applied to Yellowstone Park) vào năm 1982 của Romme và Knight.

Sau đó, một số nhà sinh thái cảnh quan ở Bắc Mỹ đã định nghĩa đa dạng cảnh quan theo hƣớng mở rộng hơn (Olsen và nnk, 1993; Aspinall, 1996; Robertson và Augspurger, 1999). Những nghi n cứu điển hình của Forman và Godron (1986), Forman (1995), Farina (1998) đƣa ra những kết luận về sự hình thành đa dạng cảnh quan xuất phát từ sự đối lập của hai quá trình: xáo động (disturbance) và phân mảnh (fragmentation). Hai quá trình này một mặt thúc đẩy sự đa dạng của xáo động, mặt khác lại giảm độ đa dạng sinh học và đa dạng cảnh quan. Chẳng hạn, Farina (1998) trong tác phẩm “Nguyên tắc và phương pháp trong sinh thái cảnh quan” (Principles and methods in landscape ecology) đã diễn tả một cách đơn giản sự tổng hợp của nhiều thành phần phức tạp trong cảnh quan; quá trình đan xen của các nhiễu động và sự phân mảnh của cảnh quan hình thành sự khác biệt về cấu trúc và chức năng của cảnh quan, là nguy n nhân tạo n n tính da dạng của cảnh quan.

Năm 2002, Gergal và Turner đã chỉ ra cách thức đơn giản xác định các hợp phần của cảnh quan và sắp xếp các nhóm đối tƣợng này trong cảnh quan. Nghi n cứu đã hƣớng dẫn cách thức thực hành các khái niệm và kỹ thuật trong lĩnh vực sinh thái cảnh quan. Tr n cơ sở những đánh giá cảnh quan về mặt kiểu loại, độ ƣu thế và độ đa dạng, hai tác giả đã xác định đƣợc tỷ lệ mức độ ảnh hƣởng của kiểu loại tới cấu trúc của cảnh quan. Các số liệu thống k về th ng tin này theo quan niệm của Romme và Knight (1982) đƣợc coi là sự m tả về đa dạng cảnh quan.

Năm 2003, hai nhà sinh thái cảnh quan ngƣời Pháp là Franqoise Burel và Jacques Baudry với tác phẩm “Sinh thái cảnh quan: Khái niệm, phương pháp và ứng dụng” (Landscape Ecology: Concepts, Methods and Applications) đã chỉ ra mối tƣơng quan giữa kích thƣớc và đa dạng cảnh quan dựa tr n sự khác biệt về cấu 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] trúc thảm thực vật trong cảnh quan. Nghi n cứu này cũng đã đề cập tới dự án “Chiến lược toàn châu Âu đảm bảo đa dạng sinh học và đa dạng cảnh quan” (The pan-European strategy for maintenance of biological and landscape diversity) của Li n minh Châu Âu theo bốn ti u chí: (i) làm giảm mối đe dọa tới đa dạng sinh học và cảnh quan tr n toàn châu Âu; (ii) tăng khả năng phục hồi đa dạng sinh học và đa dạng cảnh quan của khu vực; (iii) củng cố sự gắn kết về sinh thái; (iv) nâng cao nhận thức về duy trì tính đa dạng về cảnh quan và sinh học cũng nhƣ vai trò của con ngƣời trong đó. Đây là cơ sở cho ứng dụng học thuyết sinh thái cảnh quan cho việc quản l và thiết kế cảnh quan sau này. Murray Gray (2004) trong tác phẩm “Giá trị đa dạng địa học và bảo tồn các nhân tố vô sinh” (Geodiversity valuing and conserving abiotic nature) đã chỉ ra rằng sự đa dạng của đặc tính tự nhi n, sinh học và văn hóa tạo n n các giá trị của cảnh quan.

Tuy nhi n, tầm quan trọng của đa dạng cảnh quan cho phép xác định vị trí định cƣ và sử dụng cảnh quan một cách hiệu quả trong những điều kiện khác nhau (Midgley, 2001). Năm 2011, Donald McKenzie, Carol Miller và Donald A. Falk với tác phẩm “Sinh thái cảnh quan lửa rừng” (The landscape ecology of fire) đã tập trung khai thác đặc tính của đa dạng cảnh quan theo cấu trúc đứng và tập trung xác định “kích thƣớc phù hợp cho tất cả mục ti u quản l ”. Quá trình kiểm soát tính đa dạng của loài trong rừng đƣợc cho là có làm gia tăng khả năng phục hồi của cảnh quan, giảm ảnh hƣởng của xáo động.

Tuy nhi n, nghi n cứu lại kh ng minh chứng cụ thể đƣợc tính đa dạng trong cảnh quan có thể giúp giảm nguy cơ cháy rừng do biến đổi khí hậu. Tại Việt Nam, các nghi n cứu về đa dạng cảnh quan kh ng nhiều. Có thể kể đến c ng trình ti u biểu về l luận và thực tiễn nghi n cứu đa dạng cảnh quan đƣợc c ng bố tr n các hội thảo quốc gia và tạp chí khoa học chuy n ngành của một số nhà địa l tại Việt Nam. Phạm Hoàng Hải (2006) c ng bố c ng trình đầu ti n về phƣơng pháp luận và một số kết quả thực tiễn nghi n cứu đa dạng cảnh quan Việt Nam tại Hội nghị Khoa học Địa l toàn quốc lần thứ II.

Trong luận án Tiến sĩ địa l , Nguyễn An Thịnh (2007) đã phân tích định lƣợng mối quan hệ giữa đa dạng cảnh quan và đa dạng nhân văn tại vùng núi cao của tỉnh Lào Cai. Trong một c ng trình c ng bố tr n tạp chí Các khoa học Trái Đất, nhóm tác giả Trƣơng Quang Hải, Nguyễn An Thịnh và Nguyễn Thị Thúy Hằng (2008) đã tiến hành xây dựng một mô hình đa dạng cảnh quan nhiệt đới gió mùa Việt Nam và ứng dụng nghi n cứu điển 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] hình tại khu vực có núi đá v i thuộc tỉnh Ninh Bình. Gần đây, các độ đo đa dạng cảnh quan đƣợc đề cập trong chuy n khảo “Cách tiếp cận mới trong mô hình hóa biến đổi cảnh quan: Tích hợp Viễn thám, GIS và phân tích Fractal” (A New Approach to Landscape Change Modeling: Integrating Remote Sensing, GIS and Fractal Analysis) do Nguyễn An Thịnh (2012) chủ bi n. Cũng trong năm này, Phạm Quang Tuấn, Nguyễn An Thịnh và Phạm Minh Tâm (2012) đƣa ra những phân tích đặc điểm đa dạng của cảnh quan khu vực phía Tây thành phố Hà Nội, trong đó đề cập tới đa dạng về các nhân tố thành tạo, đa dạng kiểu loại và đa dạng về định hƣớng sử dụng các cảnh quan.

Nguyễn Ngọc Khánh, Nguyễn Hồng Anh (2012) đã xác định nghĩa thực tiễn trong l luận về sự hòa hợp của đa dạng văn hóa tộc ngƣời và đa dạng tự nhi n vùng Bắc Trung Bộ. Nhìn chung, số lƣợng c ng trình nghi n cứu đa dạng cảnh quan tại Việt Nam kh ng nhiều. Thành lập bản đồ đa dạng cảnh quan ở các cấp lãnh thổ cũng đƣợc xem là một nhiệm vụ khó khăn cho các nhà nghi n cứu lĩnh vực này. Các công trình liên quan đến huyện Tiền Hải Nghi n cứu đầu ti n về khu vực nghi n cứu đƣợc đề cập trong các nghi n cứu khảo sát địa chất, địa vật l và khoan trong giai đoạn 1970.

Cấu trúc địa chất của miền Bắc Việt Nam li n quan đến việc đánh giá triển vọng dầu khí; cấu trúc địa chất sâu b n dƣới lớp phủ trầm tích Đệ Tứ của vùng trũng Hà Nội lần đầu ti n đƣợc nghi n cứu. Đây là nghi n cứu địa chất thời kỳ đầu ở Tiền Hải đã phát hiện đƣợc những hệ thống đứt gãy phức tạp (s ng Chảy, s ng Hồng, s ng L , Vĩnh Ninh,…), các dải nâng Kiến Xƣơng-Tiền Hải, cũng đã phát hiện nhiều cấu tạo đa dạng chịu tác động của các hoạt động kiến tạo mạnh mẽ… Các nghi n cứu về thạch học, trầm tích, cổ sinh (vi cổ sinh, bào tử phấn hoa…) đã cũng đƣợc triển khai (Glovenok V., L Văn Chân, 1966) trong đó phải kể đến c ng trình tổng hợp tài liệu đầu ti n là báo cáo “Cấu trúc địa chất và triển vọng dầu khí của miền trũng Hà Nội” của Kisliakov V. Những nghi n cứu sau này ở Tiền Hải tới từ những nghi n cứu cơ bản về địa chất và khoáng sản của Hoàng Thanh Cảnh (1975), Vũ Xuân Doanh (1975) về trầm tích than Neogen và tiềm năng khai thác than tại đây. Các nghi n cứu phần lớn chỉ tập trung vào khu vực Châu thổ s ng Hồng mà chƣa chú trọng nghi n cứu tới nghi n cứu khu vực một cách cụ thể.

Một số c ng trình của Nguyễn Thùy Dƣơng năm 2009 về “Nghiên cứu biến động cảnh quan và đa dạng sinh học đất ngập nước ven biển Thái Bình, định hướng quy hoạch sử dụng vùng cho phát triển bền vững” cũng đã bắt đầu nghi n cứu về đặc điểm 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] cảnh quan của khu vực song chỉ mang tính đơn lẻ và thiếu tính cụ thể trong định hƣớng bảo vệ và sử dụng hợp l tài nguyên. Các c ng trình điều tra tổng hợp: “Điều tra tổng hợp vùng cửa sông ven biển châu thổ Bắc Bộ” do Vũ Trung Tạng chủ nhiệm (giai đoạn 1981-1985) là đề tài Nhà nƣớc đầu ti n phối hợp cùng tỉnh Thái Bình tiến hành thực hiện mục ti u quản l tài nguy n và bảo vệ m i trƣờng cho khu vực Tiền Hải. Đây là tiền đề cho nhiều nghi n cứu điều tra cơ bản sau này của Đoàn Bộ và Nguyễn Đức Cự (1996), Nguyễn Gia Thắng (1998)… tiếp tục thực hiện theo hƣớng khai thác và sử dụng hợp l tài nguy n dải ven biển. Gần đây nhất, Phạm Thế Vĩnh (2004) tiến hành nghi n cứu cảnh quan sinh thái dải ven biển đồng bằng Bắc Bộ.

Nghi n cứu đã thành lập bản đồ cảnh quan với tỷ lệ 1:100.000 và đề xuất định hƣớng sử dụng hợp l lãnh thổ. Các c ng trình nghi n cứu hợp phần tự nhi n của lãnh thổ: Lịch sử hình thành và phát triển của huyện Tiền Hải đƣợc đề cập khá sớm trong các c ng trình về địa chất, địa mạo. Các nghi n cứu về địa chất Đệ tứ đồng bằng Bắc Bộ (Hoàng Ngọc Kỷ, 1977), sự tiến triển của đƣờng bờ biển Thái Bình trong Holocene muộn hiện đại và vấn đề quai đ lấn biển (Nguyễn Đức Khả, 1988), nghi n cứu lịch sử tiến hóa trầm tích Holocene châu thổ s ng Hồng (Doãn Đình Lâm, 2003)… đã làm sáng tỏ cơ chế hình thành lãnh thổ khu vực cửa s ng ven biển đồng bằng s ng Hồng. Do đặc điểm địa hình kh ng có sự phân hóa rõ rệt, điều kiện khí hậu của vùng đƣợc cho là tƣơng đối đồng nhất và ít đƣợc quan tâm nghi n cứu.