CHƯƠNG I: KHUNG LÝ THUYẾT VỀ CHUỖI GIÁ TRỊ TOÀN CẦU 1. Khái niệm chuỗi giá trị 1. Khái niệm Đối với từng chủ thể nghiên cứu khác nhau, giá trị sẽ được hiểu theo những khía cạnh khác nhau và có những thước đo khác nhau. Theo Nguyễn Việt Khôi (2013), “Chuỗi” nhấn mạnh trật tự theo chiều dọc của các hoạt động dẫn đến việc phân phối, tiêu dùng và duy trì các hàng hóa, dịch vụ.
Các chuỗi đều mang đặc điểm năng động theo nghĩa lặp đi lặp lại một trật tự nào đó. Chuỗi giá trị là một khái niệm hoàn toàn mang tính trực giác và được đưa ra đầu tiên bởi Michael Porter vào năm 1985 trong “Competitive Advantage: Creating and Sustaining Superior Performance”. Theo đó, định nghĩa chuỗi giá trị được hiểu như là “Tổng thể các hoạt động liên quan đến sản xuất và tiêu thụ một sản phẩm hoặc dịch vụ nào đó. Trong chuỗi giá trị diễn ra quá trình tương tác giữa các yếu tố cần và đủ để tạo ra một hoặc một nhóm sản phẩm và các hoạt động phân phối, tiêu thụ sản phẩm, nhóm sản phẩm đó theo một phương thức nhất định”.
Theo Porter, một chuỗi giá trị cơ bản bao gồm chín công đoạn và được chia thành các hoạt động chính trong chuỗi và các hoạt động bổ trợ. Hoạt động chính đầu tiên trong chuỗi giá trị là hậu cần đầu vào, đây là hoạt động tiếp nhận và lưu kho nguyên liệu để phục vụ sản xuất cho một ngành, một lĩnh vực nào đó. Tiếp theo, hoạt động sản xuất liên quan trực tiếp đến quá trình tạo ra gia tăng giá trị lớn nhất cho sản phẩm, đó là quá trình chế biến nguyên vật liệu đầu vào thành sản phẩm cuối cùng. Hoạt động hậu cần sẽ tiếp nhận những sản phẩm cuối cùng, lưu kho và phân phối tới những đại lý, cửa hàng… Hoạt động marketing, truyền thông thúc đẩy quảng bá hình ảnh của sản phẩm tới người tiêu dùng.
Cuối cùng, hoạt động dịch vụ hay sau bán hàng là những hoạt động liên quan tới chăm sóc khách hàng nhằm duy trì hoặc tăng cường giá trị của sản phẩm. Các hoạt 10 động bổ trợ tuy không trực tiếp tạo ra giá trị gia tăng cho sản phẩm nhưng chúng là những hoạt động quan trọng, bổ trợ cho những hoạt động chính để tạo ra giá trị cho sản phẩm hay các hoạt động bổ trợ chính là những hoạt động gián tiếp tạo ra giá trị gia tăng trong mỗi mắt xích trong chuỗi. Kaplinsky (2001) đã đưa ra khái niệm về chuỗi giá trị: “Chuỗi giá trị nói đến một loạt các hoạt động cần thiết để biến một sản phẩm (hoặc dịch vụ) từ lúc còn là khái niệm, thông qua các giai đoạn sản xuất khác nhau, đến khi phân phối đến người tiêu dùng cuối cùng và vứt bỏ sau khi đã sử dụng. Tiếp đó, một chuỗi giá trị tồn lại khi tất cả những người tham gia trong chuỗi hoạt động để tạo ra tối đa giá trị lợi nhuận trong chuỗi”.
Nguyễn Việt Khôi (2013) đưa ra khái niệm về chuỗi giá trị dưới góc nhìn từ các tập đoàn xuyên quốc gia: “Một phức hợp những hoạt động do nhiều người tham gia khác nhau thực hiện (người sản xuất sơ cấp, người lắp ráp, người cung ứng dịch vụ…) để sản xuất ra bất cứ một hàng hóa hay dịch vụ nào đó”. Từ đó, định nghĩa chuỗi giá trị có thể được phân chia theo nghĩa hẹp và nghĩa rộng như sau: - Theo nghĩa hẹp: Chuỗi giá trị là một loạt những hoạt động thực hiện trong công ty để sản xuất ra một sản phẩm cụ thể. Những hoạt động này bao gồm: Giai đoạn xây dựng khái niệm và thiết kế, giai đoạn mua nguyên vật liệu đầu vào, giai đoạn đưa nguyên liệu vào khâu sản xuất, chế biến, tiếp thị và phân phối, bán hàng tới người tiêu dùng và các dịch vụ hậu mãi… Sản phẩm sau mỗi công đoạn đều tăng lên một lượng nhất định và những hoạt động này liên kết chặt chẽ với nhau tạo thành chuỗi giá trị theo chiều dọc. - Theo nghĩa rộng: Chuỗi giá trị theo nghĩa rộng không đơn giản chỉ xem xét liên kết một chiều theo chiều dọc của những hoạt động trong một công ty mà nó xem xét các mối liên kết ngược, các mối liên kết xuôi cho đến khi một sản phẩm được sản xuất, được kết nối với người khách hàng cuối cùng.
Như vậy, chuỗi giá trị có thể hiểu là một loạt các hoạt động mà công ty thực hiện khi tạo ra một sản phẩm từ khi những ý tưởng, những khái niệm còn manh nha, 11 cho tới khi sản phẩm đó được hoàn thiện, được đưa tới tay người tiêu dùng cuối cùng và những dịch vụ chăm sóc khách hàng có liên quan tới sản phẩm đó. Chuỗi giá trị bao gồm hai thành phần chính đó là chuỗi và giá trị, trong đó các hoạt động bao gồm: Thiết kế, sản xuất, marketing, phân phối và các dịch vụ hậu mãi tạo thành một chuỗi. Chuỗi này có thể được tạo ra với một công ty đơn lẻ hoặc cũng có thể được tạo ra bởi nhiều công ty khác nhau. Qua mỗi khâu, mỗi hoạt động trên, giá trị của sản phẩm được tăng lên hay đó gọi là giá trị gia tăng của sản phẩm sau mỗi công đoạn trong một chuỗi hoạt động sản xuất.
Các hoạt động trong chuỗi giá trị không chỉ bao gồm các hoạt động sản xuất hàng hóa hữu hình mà còn bao gồm các hoạt động dịch vụ. Phân loại chuỗi giá trị Raphael Kaplinsky và Mike Morris là những học giả có nhiều công trình nghiên cứu thành công về chuỗi giá trị. Theo hai ông, có hai loại chuỗi giá trị: Chuỗi giá trị giản đơn: Trong cuốn "Handbook for value chain", Raphael Kaplinsky và Mike Morris (2002), cho rằng: "Chuỗi giá trị bao gồm các hoạt động cần thiết để đưa sản phẩm dịch vụ từ ý tưởng, thông qua khâu chế biến (bao gồm sự kết hợp các hoạt động chế biến vật lý với các dịch vụ cung ứng nguyên liệu cho hoạt động sản xuất), cung cấp hàng hóa cho người tiêu dùng và cuối cùng là hoạt động tái chế”. Quan điểm về chuỗi giá trị của hai tác giả trên nhấn mạnh tầm quan trọng của hoạt động thiết kế, chế biến sản phẩm thậm chí hoại động tái chế cũng được coi là một khâu quan trọng trong chuỗi giúp gia tăng giá trị cho doanh nghiệp.
Theo quan điểm phát triển bền vững thì sự phát triển kinh tế của một quốc gia phải gắn liền với hoạt động bảo vệ môi trường, phát triển phải bảo tồn những lợi ích cho thế hệ mai sau. Khi các nguồn tài nguyên thiên nhiên ngày càng trở nên hạn hẹp thì việc ứng dụng các công nghệ xử lý và tái chế sản phẩm cũ, phục vụ cho hoạt động gia tăng giá trị trong sản xuất cũng là mục tiêu quan trọng của doanh nghiệp. Tóm lại, chuỗi giá trị bao gồm toàn bộ các hoạt động cần thiết để đưa một sản 12 phẩm từ nhận thức, quan niệm tới tay người tiêu dùng cuối cùng và xa hơn. Chuỗi này bao gồm các công việc như thiết kế, sản xuất, marketing, phân phối và dịch vụ khách hàng.
Các hoạt động có thể do một doanh nghiệp tự thực hiện hoặc được chia cho nhiều doanh nghiệp trong phạm vi một hoặc nhiều khu vực địa lý. Chuỗi giá trị kết hợp: Chuỗi giá trị kết hợp về bản chất là sự kết hợp bởi các chuỗi đơn lẻ tại đó các nhà cung cấp chính có thể tham gia vào việc gia tăng giá trị trong những chuỗi khác nhau. Các yếu tố cấu thành chuỗi giá trị “Theo quan điểm của Raphael Kaplinsky và Mike Morris, chuỗi giá trị xét một cách cơ bản nhất có ba phân khúc: Nghiên cứu và phát triển - Sở hữu trí tuệ, sản xuất, phân phối - Xây dựng thương hiệu. Bản chất của chuỗi là tạo giá trị sản phẩm.
Trong lý thuyết về giá trị và giá cả của Karl Marx, ông đã chỉ ra rằng giá trị của hàng hóa có thể được đo bằng lao động xã hội cần thiết kết tinh trong hàng hóa đó và được thể hiện ra bên ngoài bằng giá cả. Hiện nay, như định nghĩa về chuỗi quá trình tạo giá trị trên thì gồm cả khâu như nghiên cứu và phát triển, sở hữu trí tuệ.đó chính là thành quả của lao động trí óc. Trong thời đại hiện nay, thật khó để bóc tách lao động chân tay và lao động trí óc trong các công đoạn tạo ra giá trị sản phẩm bởi vì giá trị được tạo nên bởi lao động trí óc trong cùng một thời gian thực hiện nhiều khi lớn hơn rất nhiều so với lao động chân tay”. Các liên kết bên trong và bên ngoài doanh nghiệp Nhà thầu phụ XÁC NHẬN Nhà cung cấp Phân bổ SẢN PHẨM CHỦ CHỐT Nghiên cứu Hợp đồng &phát triển thỏa thuận GIAO DỊCH Công ty con Liên doanh và liên kết Nguồn: Dieter Ernst, Di động mới của tri thức: Thông tin kỹ thuật số Hệ thống và Mạng hàng đầu toàn cầu, 2011 Khi hàng hóa được đem ra trao đổi giữa các đối tượng trong chuỗi cùng với tác động của quan hệ cung cầu trên thị trường, giá trị sẽ được gia tăng nhờ vào hoạt động phân phối sản phẩm.
Xét trên phương diện chuỗi, giá trị gia tăng mà một mắt xích tạo ra bằng chi phí đầu vào của mắt xích sau đó trừ đi giá cả đầu vào của mắt xích trước nó và các chi phí hàng hóa dịch vụ bổ sung mà mắt xích đó đã sử dụng. Như vậy là đã có sự liên kết chặt chẽ giữa các công đoạn của các công ty, các hãng, các quốc gia khác nhau trong sản xuất để tạo thành một chuỗi giá trị sản phẩm. Tổng hợp các giá trị gia tăng này sẽ tạo nên giá trị cuối cùng của sản phẩm và tổng giá trị gia tăng tại các công đoạn sẽ tạo thành giá cả cuối cùng của hàng hóa. Khái niệm chuỗi giá trị toàn cầu Trong xu hướng toàn cầu hóa và tự do hóa thương mại, nền kinh tế thế giới trở nên năng động giữa các quốc gia, khái niệm chuỗi giá trị không chỉ dừng lại trong phạm vi một ngành, một doanh nghiệp trong một quốc gia điển hình mà chuỗi giá trị đã mang tính chất toàn cầu được thể hiện bằng việc tham gia đầu tư, sản xuất của những công ty xuyên quốc gia tại nhiều quốc gia khác nhau.
Vì vậy, định nghĩa chuỗi 14 giá trị toàn cầu được hình thành và trở nên phổ biến trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt là trong lĩnh vực kinh tế.