CHƯƠNG 1: NH"NG LÝ LU$N CƠ B N V% PHÂN TÍCH CHU(I GIÁ TR* VÀ T, CH-C QUAN H/ LIÊN K T KINH T C2A CÁC DOANH NGHI/P 1. Khái ni8m chu<i giá tr@ 1. Khái ni m chu i giá tr Khái ni m chu i Khái niSm vY chu i ñgu tiên ñưbc ñY cEp trong lý thuykt vY phương pháp chu i (filière). Phương pháp này g[m các trưfng phái tư duy nghiên cMu khác nhau và s• d{ng nhiYu lý thuykt như phân tích hS thRng, t| chMc ngành, kinh tk ngành, khoa h€c quPn lý và kinh tk chính tr Mac xít.
Khdi ñgu, phương pháp này ñưbc các h€c giP cNa Pháp s• d{ng ñs phân tích hS thRng nông nghiSp cNa M„ nhUng năm 1960s, ta ñó ñưa ra nhUng gbi ý ñRi vui viSc phân tích hS thRng nông nghiSp cNa Pháp và sj hei nhEp theo chiYu d€c cNa các t| chMc trong hS thRng nưuc này. Chính sách nông nghiSp cNa Pháp s• d{ng phương pháp này như là công c{ ñs t| chMc sPn xuOt các m†t hàng xuOt khou ñ†c biSt ñRi vui nhUng m†t hàng như cao su, bông, cà phê và daa. Cho ñkn nhUng năm 1980s, phương pháp này ñưbc Mng d{ng reng rãi d nhiYu quRc gia khác trên thk giui. Trong thfi gian này, khung filière không chŠ tEp trung vào hS thRng sPn xuOt nông nghiSp mà còn chú tr€ng ñ†c biSt ñkn mRi liên kkt giUa hS thRng này vui công nghiSp chk bikn, thương mri, xuOt khou và khâu tiêu dùng cuRi cùng [63].
Trong lý thuykt vY chu i, khái niSm chu i ñưbc s• d{ng ñs mô tP hort ñeng có liên quan ñkn quá trình sPn xuOt ra sPn phom cuRi cùng (có ths là sPn phom ho†c là d ch v{). Khi nhìn lri nhUng phân tích vY chu i cNa các h€c giP sau này, khái niSm chu i d phương pháp này không có gì khác biSt nhiYu ñRi vui nhUng khái niSm chu i giá tr vY sau. Phương pháp chu i ch u Pnh hưdng nhiYu cNa nhUng phân tích vY nYn kinh tk M„ trong nhUng năm 1950s, nên chN yku tEp trung vào viSc ño lưfng ñgu vào và ñgu ra và giá tr gia tăng ñưbc tro ra trong các công ñorn cNa quá trình sPn xuOt. Phương pháp này ñ†c biSt nhOn mrnh sj ñóng góp cNa be phEn kk toán và ñY xuOt hai lu[ng tư tưdng quan tr€ng.
ThM nhOt, viSc ñánh giá chu i vY m†t kinh tk và tài chính chú tr€ng vào vOn ñY tro thu nhEp và 10 phân phRi trong chu i hàng hóa, và phân tách các chi phí và thu nhEp giUa các thành phgn tham gia chu i trong nei ñ a và quRc tk. Ta ñó, phân tích sj Pnh hưdng cNa chu i ñkn nYn kinh tk quRc dân và sj ñóng góp cNa nó vào GDP theo phương pháp Pnh hưdng. ThM hai là sj chú tr€ng vào chikn lưbc cNa cNa các chN ths tham gia chu i. ViSc phân tích chu i là giúp các cá nhân và be phEn trong chu i xây djng các chikn lưbc căn cM vào giá tr gia tăng tro ra trong phgn hort ñeng cNa các cá nhân hay be phEn.
Phương pháp chu i là lý thuykt ñgu tiên ñY cEp ñkn viSc nghiên cMu chu i các hort ñeng tro ra giá tr cho met lori hàng hóa nào ñó. ðism n|i bEt vY phương pháp này là nó chŠ áp d{ng cho chu i giá tr nei ñ a, nghĩa là nhUng hort ñeng nPy sinh trong biên giui cNa met quRc gia nào ñó. ðây là phương pháp ñã mang lri lbi ích cho nhUng t| chMc s• d{ng lý thuykt này ñs quPn lý các hort ñeng trong met thfi gian khá dài. VY sau, các lý thuykt vY chu i giá tr vXn thưfng ñY cEp ñkn phương pháp này như là cơ sd lý luEn vY phân tích giá tr.
Chu i giá tr$ theo Micheal Porter Phương pháp chu i giá tr ñưbc Micheal Porter ñưa ra vào nhUng năm 1980 trong cuRn sách “L'i th( c)nh tranh: T)o l+p và duy trì thành tích vư't tr0i trong kinh doanh” xuOt bPn vào năm 1985, ñưbc d ch sang tikng ViSt vào năm 2009 [26, tr. Khái niSm vY giá tr gia tăng trong khuôn kh| chu i giá tr ñưbc coi như là yku tR ñs tro nên và duy trì lbi thk crnh tranh bYn vUng cNa met t| chMc trong kinh doanh d thk k‹ 21. Theo Micheal Porter, khái niSm chu i giá tr ñưbc s• d{ng nhŽm giúp các doanh nghiSp có ths tìm ra các lbi thk crnh tranh (thjc tk và tiYm năng) cNa mình. Ông cho rŽng, met công ty có ths cung cOp cho khách hàng met sPn phom hay met d ch v{ có giá tr tương ñương vui ñRi thN crnh tranh cNa mình vui chi phí thOp hơn ho†c chi phí cao hơn nhưng có nhUng ñ†c tính mà khách hàng mong muRn.
Porter ñã lEp luEn rŽng, nku nhìn vào met doanh nghiSp như là met t|ng ths nhUng hort ñeng, nhUng quá trình thì khó, thEm chí là không ths, tìm ra ñưbc met cách chính xác lbi thk crnh tranh cNa h€ là gì. Nhưng ñiYu này có ths thjc hiSn ñưbc d¥ dàng khi phân tách thành nhUng hort ñeng bên trong. Theo cách ñó, Porter phân biSt rõ giUa các hort ñeng cơ bPn 11 hay nhUng hort ñeng chính, trjc tikp góp phgn tăng thêm giá tr cho sPn xuOt hàng hóa (ho†c d ch v{) và các hort ñeng h trb có Pnh hưdng gián tikp ñkn giá tr cuRi cùng cNa sPn phom. Hình v’ dưui ñây minh h€a lý thuykt cNa Micheal Porter vY chu i giá tr trong met t| chMc.1+ Mô hình chu i giá tr c a Porter Trong ñó, nhUng hort ñeng cơ bPn bao g[m: HEu cgn bên trong: hort ñeng tikp nhEn, quPn lý dj trU các nguyên vEt liSu và phân phRi nhUng nguyên vEt liSu này ñkn nhUng nơi trong doanh nghiSp theo yêu cgu cNa kk horch sPn xuOt.
Hort ñeng tác nghiSp: quá trình chuysn ñ|i nhUng ñgu vào thành sPn phom và d ch v{ cuRi cùng. HEu cgn bên ngoài: viSc quPn lý dj trU và phân phRi sPn phom cuRi cùng cNa doanh nghiSp. Marketing và bán hàng: xác ñ nh nhu cgu cNa khách hàng và bán hàng. 12 D ch v{: hort ñeng h trb sau khi sPn phom và d ch v{ ñã ñưbc chuysn cho khách hàng như là l‡p ñ†t, hEu mãi, giPi quykt khiku nri, ñào tro,… NhUng hort ñeng h trb bao g[m: Cơ sd vEt chOt cNa doanh nghiSp: bao g[m nhUng yku tR như là cơ cOu t| chMc, hS thRng kism soát, văn hóa công ty,… QuPn lý ngu[n nhân ljc: tuysn d{ng lao ñeng, thuê lao ñeng, ñào tro, phát trisn và thù lao lao ñeng.
Phát trisn công nghS: các công nghS h trb cho các hort ñeng tro ra giá tr gia tăng. Mua hàng: mua các yku tR ñgu vào như là nguyên vEt liSu, công nghS, thikt b , và các d ch v{ ñgu vào khác… Lbi nhuEn cNa met doanh nghiSp s’ ph{ thuec vào viSc doanh nghiSp thjc hiSn các hort ñeng hiSu quP như thk nào. Nku doanh nghiSp bikt cách tro ra giá tr gia tăng cho sPn phom và khách hàng sœn sàng trP cho giá tr này thì doanh nghiSp ñã tro ra ñưbc th†ng dư vY giá tr. Micheal Porter ñY xuOt met doanh nghiSp có ths có ñưbc lbi thk crnh tranh cNa mình nhf tEp trung vào chikn lưbc giá thOp ho†c tro ra sj khác biSt cNa sPn phom hay d ch v{, hay là kkt hbp cP hai cách thMc này.
Khái niSm chu i giá tr theo Micheal Porter trong tác phom này chŠ ñY cEp ñkn qui mô d doanh nghiSp. Mô hình chu i giá tr ông ñưa ra ñã ñưbc coi như met công c{ lbi hri ñs phân tích lbi thk crnh tranh cNa doanh nghiSp thông qua viSc trP lfi câu h‘i: “d hort ñeng nào thjc sj là doanh nghiSp có lbi thk hơn nhUng ñRi thN crnh tranh khác?” và “doanh nghiSp s’ crnh tranh dja vào chi phí thOp, sj khác biSt cNa sPn phom hay d ch v{ hay là kkt hbp cNa cP hai yku tR trên?”. Phương pháp ti(p c+n toàn c9u Kaplinsky và Morri năm 2001 Nku như khái niSm chu i giá tr cNa Micheal Porter ñY cEp ñkn d trên chŠ tEp trung nghiên cMu d qui mô cNa doanh nghiSp, thì Kaplinsky và Morri trong 13 cuRn “Value Chain Handbook” lri md reng d phrm vi cNa chu i giá tr. Theo các tác giP này, chu i giá tr là tEp hbp các hort ñeng bao g[m sPn phom ta khi mui chŠ là ý tưdng, qua các giai ñorn sPn xuOt khác nhau, phân phRi ñkn ngưfi tiêu dùng và cuRi cùng là vMt b‘ sau khi s• d{ng [65, tr.
Thikt kk SPn xuOt: Marketing Tiêu th{ và và phát ðY cEp ñkn quá trình tái s• d{ng trisn sPn chuysn ñ|i ta ñgu vào phom thành ñgu ra cuRi cùng Ngu3n: [65] Hình 1.2+ Các m1i quan h trong m2t chu i giá tr ñơn gi5n Hai tác giP này có ñưa ra hai khái niSm vY chu i giá tr : chu i giá tr ñơn giPn và chu i giá tr md reng. Theo h€ thì chu i giá tr ñơn giPn (ñưbc minh h€a trong hình 1.2) bao g[m bRn hort ñeng cơ bPn trong met vòng ñfi sPn phom là thikt kk và phát trisn sPn phom, sPn xuOt, marketing và cuRi cùng là tiêu th{ và tái s• d{ng. Quan niSm vY chu i giá tr này ñưbc áp d{ng ñs phân tích toàn cgu hóa, c{ ths là nó ñưbc s• d{ng ñs tìm hisu cách thMc mà các công ty và các quRc gia hei nhEp toàn cgu và ñs ñánh giá các yku tR quykt ñ nh ñkn phân phRi thu nhEp toàn cgu. Kaplinsky và Morris cho rŽng phân tích vY chu i giá tr cho thOy giUa các hort ñeng có liên quan ñkn vòng ñfi cNa sPn phom có mRi liên hS vui nhau met cách ch†t ch’.
NhUng hort ñeng này không chŠ ñưbc thikt lEp theo met chiYu d€c mà còn tác ñeng qua lri lXn nhau. Ví d{, be phEn thikt kk và phát trisn sPn phom không chŠ có Pnh hưdng ñkn, thEm chí quykt ñ nh bPn chOt, cNa quá trình sPn xuOt mà còn Pnh hưdng ñkn nei dung cNa hort ñeng marketing. Ngưbc lri, hort ñeng marketing cũng góp phgn Pnh hưdng ñkn hort ñeng thikt kk và phát trisn sPn 14 phom, vì trong quá trình này ngưfi ta luôn phPi tính ñkn viSc sPn phom s’ ñưbc ñưa ra th trưfng như thk nào. GiRng Nưuc Máy móc Hóa chOt D ch v{ Tr[ng rang Máy móc Chk bikn g Thikt kk HEu cgn, SPn xuOt nei thOt g chOt lưbng Máy móc Ngưfi mua Sơn, keo dán, thPm b€c Ngưfi bán sŠ nei ñ a Ngưfi bán sŠ nưuc ngoài Ngưfi bán l• nei ñ a Ngưfi bán l• nưuc ngoài Khách hàng Tái s• d{ng Ngu3n: [65] Hình 1.