Phân Tích Chuỗi Giá Trị và Tác Chức Quan Hệ Liên Kết Của Các Doanh Nghiệp May Xuất Khẩu Việt Nam

Luận án phân tích chuỗi giá trị và tổ chức quan hệ liên kết của doanh nghiệp may xuất khẩu tại Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc về ngành.

• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn K Tuấn
• Trường học: Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kinh Tế Công Nghiệp
• Đề tài: Phân Tích Chuỗi Giá Trị Ngành May Xuất Khẩu Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ PHÂN TÍCH CHUỖI GIÁ TRỊ VÀ TỔ CHỨC QUAN HỆ LIÊN KẾT KINH TẾ CỦA CÁC DOANH NGHIỆP
• 1.1. Khái niệm chuỗi giá trị
• 1.2. Chuỗi giá trị toàn cầu
• 1.3. Phân tích chuỗi giá trị
• 1.4. Bản chất của việc phân tích chuỗi giá trị
• 1.5. Nội dung của phân tích chuỗi giá trị
• 1.6. Lợi ích của việc phân tích chuỗi giá trị
• 1.7. Tầm quan trọng của liên kết kinh tế giữa các doanh nghiệp
• 1.8. Sự cần thiết nghiên cứu về liên kết kinh tế trong phân tích chuỗi giá trị
• 1.9. Khái niệm về liên kết kinh tế
• 1.10. Các hình thức liên kết kinh tế giữa các doanh nghiệp
• 1.11. Lợi ích của liên kết kinh tế giữa các doanh nghiệp
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CHUỖI GIÁ TRỊ TOÀN CẦU VÀ QUAN HỆ LIÊN KẾT KINH TẾ CỦA CÁC DOANH NGHIỆP MAY XUẤT KHẨU Ở VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng ngành may xuất khẩu Việt Nam
• 2.2. Sản phẩm và thị trường
• 2.3. Năng lực sản xuất và qui mô xuất khẩu
• 2.4. Nguyên liệu đầu vào
• 2.5. Thực trạng việc tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của các doanh nghiệp may xuất khẩu Việt Nam
• 2.6. Thực trạng chuỗi giá trị toàn cầu của ngành may xuất khẩu ở Việt Nam
• 2.7. Vị trí của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu ngành dệt may
• 2.8. Thực trạng về quan hệ liên kết của các doanh nghiệp may xuất khẩu ở Việt Nam
• 2.9. Lợi ích của việc liên kết kinh tế của các doanh nghiệp may xuất khẩu ở Việt Nam
• 2.10. Các hình thức liên kết kinh tế chủ yếu trong các doanh nghiệp may xuất khẩu ở Việt Nam
• 2.11. Đánh giá về thực trạng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu và quan hệ liên kết của các doanh nghiệp may xuất khẩu ở Việt Nam
• 2.12. Những kết quả đạt được
• 2.13. Những tồn tại và nguyên nhân
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG SỰ THAM GIA CỦA CÁC DOANH NGHIỆP MAY XUẤT KHẨU VIỆT NAM VÀO CHUỖI GIÁ TRỊ TOÀN CẦU
• 3.1. Phương hướng phát triển của ngành may xuất khẩu Việt Nam trong thời gian tới
• 3.2. Quan điểm và phương hướng phát triển ngành may xuất khẩu Việt Nam
• 3.3. Phân tích SWOT cho ngành may xuất khẩu của Việt Nam
• 3.4. Giải pháp tăng cường sự tham gia của các doanh nghiệp may xuất khẩu của Việt Nam vào chuỗi giá trị toàn cầu và tăng cường liên kết
• 3.5. Giải pháp đổi mới doanh nghiệp
• 3.6. Khuyến nghị đổi mới Nhà nước và các Hiệp hội
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Chuỗi Giá Trị Ngành May Xuất Khẩu Việt Nam Hiện Nay

Ngành may mặc Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế, là một trong những ngành xuất khẩu chủ lực. Chuỗi giá trị ngành may Việt Nam bao gồm nhiều công đoạn, từ cung ứng nguyên liệu, thiết kế, sản xuất, đến phân phối và xuất khẩu. Tuy nhiên, giá trị gia tăng ngành may còn thấp do phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu nguyên phụ liệu và chủ yếu thực hiện các công đoạn gia công. Việc phân tích chuỗi cung ứng ngành may giúp xác định các điểm nghẽn, cơ hội cải thiện và nâng cao năng lực cạnh tranh. Các hiệp định thương mại tự do (FTA) có tác động của FTA đến ngành may, mở ra cơ hội tiếp cận thị trường nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về chất lượng và quy trình sản xuất. Để phát triển bền vững, ngành may cần tập trung vào phát triển bền vững ngành may, nâng cao giá trị gia tăng và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

1.1. Các Giai Đoạn Chính Trong Chuỗi Giá Trị Ngành May

Chuỗi giá trị ngành may Việt Nam bao gồm các giai đoạn chính: cung ứng nguyên phụ liệu (vải, chỉ, cúc,...), thiết kế mẫu mã, cắt may, hoàn thiện sản phẩm, kiểm tra chất lượng, đóng gói, phân phối và xuất khẩu. Giai đoạn cung ứng nguyên phụ liệu hiện nay vẫn phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu, đặc biệt là các loại vải cao cấp. Giai đoạn thiết kế còn hạn chế về năng lực sáng tạo và nắm bắt xu hướng thị trường. Các công đoạn cắt may và hoàn thiện sản phẩm chủ yếu được thực hiện bởi các doanh nghiệp gia công. Giai đoạn phân phối và xuất khẩu phụ thuộc vào các đối tác nước ngoài.

1.2. Vai Trò Của Các Doanh Nghiệp Trong Chuỗi Giá Trị

Trong chuỗi giá trị ngành may, các doanh nghiệp có vai trò khác nhau. Các doanh nghiệp lớn thường tham gia vào nhiều công đoạn, từ thiết kế đến sản xuất và xuất khẩu. Các doanh nghiệp vừa và nhỏ chủ yếu thực hiện các công đoạn gia công theo đơn đặt hàng. Các doanh nghiệp cung ứng nguyên phụ liệu đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo nguồn cung ổn định và chất lượng. Các doanh nghiệp thương mại và dịch vụ hỗ trợ các hoạt động xuất khẩu và phân phối sản phẩm.

II. Thách Thức và Điểm Nghẽn Trong Chuỗi Giá Trị Ngành May

Ngành may xuất khẩu Việt Nam đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm sự phụ thuộc vào nhập khẩu nguyên phụ liệu, năng lực thiết kế và công nghệ còn hạn chế, chi phí lao động tăng cao, và áp lực cạnh tranh từ các nước khác. Thách thức ngành may xuất khẩu còn đến từ các yêu cầu ngày càng khắt khe về tiêu chuẩn chất lượng, môi trường và trách nhiệm xã hội. Rủi ro trong chuỗi cung ứng ngành may cũng là một vấn đề đáng quan tâm, đặc biệt là rủi ro về biến động giá cả nguyên vật liệu và gián đoạn nguồn cung. Để vượt qua những thách thức này, ngành may cần tập trung vào nâng cao năng lực cạnh tranh, đổi mới công nghệ và phát triển nguồn nhân lực.

2.1. Sự Phụ Thuộc Vào Nhập Khẩu Nguyên Phụ Liệu

Một trong những thách thức lớn nhất của ngành may Việt Nam là sự phụ thuộc vào nhập khẩu nguyên phụ liệu, đặc biệt là vải. Điều này làm giảm giá trị gia tăng ngành may và tăng tính dễ bị tổn thương trước các biến động của thị trường thế giới. Theo tài liệu gốc, giá trị nhập khẩu chiếm gần 60% kim ngạch xuất khẩu sản phẩm may. Để giảm sự phụ thuộc này, cần phát triển ngành công nghiệp hỗ trợ, đặc biệt là sản xuất vải và các loại nguyên phụ liệu khác.

2.2. Năng Lực Thiết Kế và Công Nghệ Còn Hạn Chế

Năng lực thiết kế và công nghệ của các doanh nghiệp may Việt Nam còn hạn chế so với các nước phát triển. Điều này khiến các doanh nghiệp khó có thể tạo ra các sản phẩm có giá trị gia tăng cao và đáp ứng được yêu cầu của thị trường. Cần đầu tư vào đổi mới công nghệ ngành may, nâng cao trình độ thiết kế và quản lý sản xuất để cải thiện năng lực cạnh tranh.

2.3. Chi Phí Lao Động Tăng Cao và Áp Lực Cạnh Tranh

Chi phí lao động ở Việt Nam đang tăng lên, làm giảm lợi thế cạnh tranh về giá. Đồng thời, ngành may Việt Nam phải đối mặt với áp lực cạnh tranh từ các nước khác có chi phí lao động thấp hơn và năng lực sản xuất cao hơn. Để duy trì và nâng cao năng lực cạnh tranh ngành may, cần tăng năng suất lao động, cải thiện chất lượng sản phẩm và giảm chi phí sản xuất.

III. Giải Pháp Nâng Cao Giá Trị Chuỗi Ngành May Xuất Khẩu

Để nâng cao giá trị chuỗi ngành may xuất khẩu Việt Nam, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp, bao gồm phát triển ngành công nghiệp hỗ trợ, nâng cao năng lực thiết kế và công nghệ, cải thiện quản lý chuỗi cung ứng, và tăng cường liên kết giữa các doanh nghiệp. Quản lý chuỗi cung ứng ngành may hiệu quả sẽ giúp giảm chi phí, tăng tính linh hoạt và đáp ứng nhanh chóng các yêu cầu của thị trường. Chính sách hỗ trợ ngành may từ nhà nước cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo môi trường kinh doanh thuận lợi và khuyến khích đầu tư vào các lĩnh vực ưu tiên.

3.1. Phát Triển Ngành Công Nghiệp Hỗ Trợ Ngành May

Phát triển ngành công nghiệp hỗ trợ là giải pháp quan trọng để giảm sự phụ thuộc vào nhập khẩu nguyên phụ liệu và nâng cao giá trị gia tăng cho ngành may. Cần khuyến khích đầu tư vào sản xuất vải, chỉ, cúc và các loại nguyên phụ liệu khác, đồng thời nâng cao chất lượng và đa dạng hóa sản phẩm. Theo tài liệu gốc, việc phát triển ngành công nghiệp hỗ trợ sẽ giúp tăng tỷ lệ nội địa hóa của ngành dệt may Việt Nam.

3.2. Nâng Cao Năng Lực Thiết Kế và Đổi Mới Công Nghệ

Nâng cao năng lực thiết kế và đổi mới công nghệ là yếu tố then chốt để tạo ra các sản phẩm có giá trị gia tăng cao và đáp ứng được yêu cầu của thị trường. Cần đầu tư vào đào tạo nguồn nhân lực thiết kế, khuyến khích các doanh nghiệp áp dụng công nghệ mới và quy trình sản xuất tiên tiến. Tự động hóa trong ngành may và chuyển đổi số ngành may sẽ giúp tăng năng suất lao động và giảm chi phí sản xuất.

3.3. Cải Thiện Quản Lý Chuỗi Cung Ứng và Liên Kết Doanh Nghiệp

Cải thiện quản lý chuỗi cung ứng và tăng cường liên kết giữa các doanh nghiệp là giải pháp quan trọng để giảm chi phí, tăng tính linh hoạt và đáp ứng nhanh chóng các yêu cầu của thị trường. Cần xây dựng các mối quan hệ hợp tác chặt chẽ giữa các doanh nghiệp trong chuỗi giá trị, từ cung ứng nguyên phụ liệu đến sản xuất và phân phối. Theo tài liệu gốc, liên kết kinh tế giữa các doanh nghiệp may xuất khẩu Việt Nam còn yếu và cần được tăng cường.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Nghiên Cứu Chuỗi Giá Trị Ngành May

Nghiên cứu và ứng dụng phân tích chuỗi giá trị ngành may xuất khẩu Việt Nam mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho các doanh nghiệp và nhà quản lý. Hiệu quả hoạt động ngành may có thể được cải thiện thông qua việc xác định các điểm nghẽn và cơ hội cải tiến trong chuỗi giá trị. Các doanh nghiệp có thể sử dụng phân tích chuỗi giá trị để xây dựng chiến lược cạnh tranh, nâng cao năng lực sản xuất và mở rộng thị trường. Các nhà quản lý có thể sử dụng phân tích chuỗi giá trị để xây dựng chính sách hỗ trợ ngành may phát triển bền vững.

4.1. Phân Tích SWOT Cho Ngành May Xuất Khẩu Việt Nam

Phân tích SWOT (Strengths, Weaknesses, Opportunities, Threats) là công cụ hữu ích để đánh giá vị thế cạnh tranh của ngành may xuất khẩu Việt Nam. Điểm mạnh bao gồm nguồn lao động dồi dào, chi phí lao động tương đối thấp và kinh nghiệm sản xuất gia công. Điểm yếu bao gồm sự phụ thuộc vào nhập khẩu nguyên phụ liệu, năng lực thiết kế và công nghệ còn hạn chế. Cơ hội bao gồm các hiệp định thương mại tự do và xu hướng tiêu dùng xanh. Thách thức bao gồm áp lực cạnh tranh từ các nước khác và các yêu cầu ngày càng khắt khe về tiêu chuẩn chất lượng.

4.2. Nghiên Cứu Trường Hợp Về Doanh Nghiệp May Xuất Khẩu Hàng Đầu

Nghiên cứu trường hợp về các doanh nghiệp may xuất khẩu hàng đầu Việt Nam có thể cung cấp những bài học kinh nghiệm quý giá về quản lý chuỗi cung ứng, đổi mới công nghệ và xây dựng thương hiệu. Các doanh nghiệp này thường có năng lực thiết kế mạnh, quy trình sản xuất tiên tiến và mạng lưới phân phối rộng khắp. Nghiên cứu trường hợp có thể giúp các doanh nghiệp khác học hỏi và áp dụng những kinh nghiệm thành công.

V. Tương Lai và Xu Hướng Phát Triển Ngành May Xuất Khẩu

Ngành may xuất khẩu Việt Nam có tiềm năng phát triển lớn trong tương lai, đặc biệt là khi các hiệp định thương mại tự do được thực thi đầy đủ. Tuy nhiên, để tận dụng được cơ hội, ngành may cần chủ động đổi mới, nâng cao năng lực cạnh tranh và thích ứng với các xu hướng mới của thị trường. Thị trường xuất khẩu may mặc đang chứng kiến sự thay đổi về nhu cầu tiêu dùng, với xu hướng ưa chuộng các sản phẩm thân thiện với môi trường và có giá trị gia tăng cao. Lợi thế cạnh tranh ngành may Việt Nam cần được xây dựng dựa trên chất lượng, thiết kế và dịch vụ, thay vì chỉ dựa vào giá rẻ.

5.1. Xu Hướng Tự Động Hóa và Chuyển Đổi Số Trong Ngành May

Tự động hóa và chuyển đổi số là xu hướng tất yếu trong ngành may, giúp tăng năng suất lao động, giảm chi phí sản xuất và cải thiện chất lượng sản phẩm. Các doanh nghiệp cần đầu tư vào các công nghệ mới như robot, trí tuệ nhân tạo và internet vạn vật để nâng cao hiệu quả hoạt động. Theo tài liệu gốc, tự động hóa và chuyển đổi số sẽ giúp ngành may Việt Nam cạnh tranh hiệu quả hơn trên thị trường thế giới.

5.2. Phát Triển Bền Vững và Trách Nhiệm Xã Hội Trong Ngành May

Phát triển bền vững và trách nhiệm xã hội là những yếu tố ngày càng quan trọng trong ngành may. Các doanh nghiệp cần tuân thủ các tiêu chuẩn về môi trường, lao động và an toàn, đồng thời xây dựng các mối quan hệ tốt đẹp với cộng đồng. Người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến nguồn gốc và quy trình sản xuất của sản phẩm, do đó các doanh nghiệp cần minh bạch và có trách nhiệm trong hoạt động kinh doanh.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế của nghiên cứu sinh Đỗ Thị Đông có tiêu đề "Phân tích chuỗi giá trị và tổ chức quan hệ liên kết của các doanh nghiệp may xuất khẩu ở Việt Nam", được thực hiện tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Nguyễn Kế Tuấn, thuộc chuyên ngành Kinh tế công nghiệp (mã số: 62.01). Luận án được hoàn thành và bảo vệ vào năm 2011.

Về tính cấp thiết, văn bản chỉ rõ rằng trong bối cảnh toàn cầu hóa và phân công lao động quốc tế diễn ra mạnh mẽ, nền kinh tế của các quốc gia chịu sự chi phối ngày càng sâu sắc từ các tập đoàn kinh tế đa quốc gia với mạng lưới công ty mẹ và chi nhánh phân bổ rộng khắp. Ngành may mặc Việt Nam giữ vai trò là ngành kinh tế chủ lực trong chiến lược xuất khẩu hàng hóa ra thị trường quốc tế, mang lại nguồn ngoại tệ lớn và góp phần cân bằng cán cân thanh toán quốc tế. Giai đoạn 2000 - 2008, ngành đạt tốc độ tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu bình quân 20%/năm, liên tục giữ vị trí thứ hai trong các mặt hàng xuất khẩu chủ lực và đến năm 2009 đã vươn lên dẫn đầu cả nước về giá trị kim ngạch xuất khẩu. Tuy nhiên, sự phát triển này bộc lộ những điểm bất lợi lớn: ngành công nghiệp phụ trợ chậm phát triển, giá trị nhập khẩu nguyên phụ liệu chiếm tới gần 60% kim ngạch xuất khẩu sản phẩm may; phương thức xuất khẩu chủ yếu dừng lại ở hình thức gia công xuất khẩu (CMT), trong khi phần thương mại bán sản phẩm trực tiếp chiếm tỷ trọng rất khiêm tốn. Việc phân tích hoạt động kinh doanh dựa trên lý thuyết chuỗi giá trị và tổ chức liên kết kinh tế là yêu cầu thực tiễn nhằm giúp các doanh nghiệp và cơ quan quản lý nhận diện đúng vị trí, điểm mạnh, điểm yếu để nâng cao tỷ suất giá trị gia tăng.

Về khoảng trống nghiên cứu, các công trình trước đó tại Việt Nam dù đã tiếp cận vấn đề phát triển dệt may hoặc phân tích chuỗi giá trị ở góc độ tổng quan nhưng chưa lượng hóa được cụ thể giá trị tạo ra ở từng công đoạn của chuỗi giá trị may xuất khẩu, đồng thời chưa gắn kết việc phân tích chuỗi giá trị với cách thức tổ chức các mối quan hệ liên kết kinh tế (liên kết dọc và liên kết ngang) của các doanh nghiệp may xuất khẩu.

Luận án xác định 04 mục đích nghiên cứu cụ thể được đánh số theo văn bản:

1. Nghiên cứu, hệ thống hóa những lý thuyết có liên quan đến chuỗi giá trị và tổ chức quan hệ liên kết của các doanh nghiệp.
2. Phân tích và đánh giá thực trạng việc tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu của ngành may xuất khẩu của Việt Nam.
3. Nhận xét về thực trạng việc tổ chức các quan hệ liên kết của các doanh nghiệp may xuất khẩu ở Việt Nam.
4. Kiến nghị một số giải pháp nhằm tăng cường sự tham gia của ngành may xuất khẩu Việt Nam vào chuỗi giá trị toàn cầu, mà chủ yếu là dựa vào tổ chức lại các quan hệ liên kết của các doanh nghiệp may xuất khẩu ở Việt Nam.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là chuỗi giá trị và cách thức tổ chức quan hệ liên kết kinh tế của các doanh nghiệp may xuất khẩu ở Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu:

• Phạm vi không gian và chủ thể: Nghiên cứu tập trung vào chuỗi giá trị toàn cầu nhưng giới hạn phân tích ở sự tham gia của các doanh nghiệp may xuất khẩu tại Việt Nam, không đi sâu nghiên cứu việc tham gia của các doanh nghiệp hoặc tổ chức ở các quốc gia khác.
• Phạm vi thời gian: Luận án thu thập, xử lý và phân tích dữ liệu trong giai đoạn từ năm 2003 đến năm 2009.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã điểm lại hệ thống các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế có liên quan trực tiếp đến đề tài:

Các nghiên cứu trong nước:

• Tác phẩm "Những giải pháp chiến lược nhằm nâng cao hiệu quả ngành may Việt Nam" của Phạm Thị Thu Phương (NXB Khoa học Kỹ thuật, 2000): Hệ thống hóa lý luận về hiệu quả phát triển ngành may, phân tích môi trường kinh doanh và bài học kinh nghiệm để đưa ra giải pháp chiến lược.
• Luận án tiến sĩ "Phương hướng và các biện pháp chủ yếu nhằm phát triển ngành công nghiệp Dệt - May trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam" của Dương Đình Giám (2001): Tập trung đánh giá thực trạng phát triển, làm rõ kết quả đạt được, tồn tại và nguyên nhân của ngành dệt may để đề xuất giải pháp phát triển.
• Công trình "Chính sách công nghiệp và thương mại của Việt Nam trong bối cảnh hội nhập" của nhóm tác giả thuộc dự án hợp tác giữa Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) và Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (NEU, 2004): Chuyên đề "Ngành Dệt May Việt Nam: Giá trị gia tăng và chiến lược phát triển" đã phân tích phương thức gia công xuất khẩu (CMT) và xuất khẩu trực tiếp (FOB), từ đó kiến nghị chính sách phát triển công nghiệp dệt may.
• Báo cáo nghiên cứu "Chiến lược và năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp dệt may Việt Nam sau khi dỡ bỏ hệ thống hạn ngạch dệt may: một cách tiếp cận trong chuỗi giá trị toàn cầu" do Phạm Thu Hương và cộng sự thực hiện (2006) trong khuôn khổ Dự án Hợp tác Nghiên cứu Việt Nam - Đan Mạch: Khảo sát thực tế giai đoạn tháng 4 đến tháng 6 năm 2006, làm rõ hiện trạng tham gia chuỗi và nhu cầu chuyển đổi từ phương thức CMT sang FOB, song chưa lượng hóa được giá trị tạo ra ở mỗi công đoạn.
• Công trình "Đẩy mạnh việc tham gia chuỗi giá trị toàn cầu (global value chain - GVC) nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh cho các doanh nghiệp dệt may Việt Nam" của nhóm tác giả Trường Đại học Ngoại thương (2008): Nghiên cứu tương đối hoàn chỉnh về chuỗi giá trị và năng lực cạnh tranh nhưng vẫn chưa lượng hóa được phần đóng góp cụ thể của doanh nghiệp may Việt Nam trong toàn chuỗi.
• Bài báo khoa học "Tiếp cận chuỗi giá trị cho việc nâng cấp ngành dệt may Việt Nam" của nhóm tác giả Trường Đại học Kinh tế, Đại học Đà Nẵng (Tạp chí Khoa học và Công nghệ của Đại học Đà Nẵng, số 2(37), 2010): Vận dụng lý thuyết chuỗi giá trị toàn cầu để giải thích sự chuyển dịch hệ thống sản xuất và thương mại dệt may quốc tế, đề xuất chính sách nâng cấp quá trình, sản phẩm và chức năng.

Các nghiên cứu quốc tế:

• Công trình "Vietnam’s Garment Industry: Moving up the Value Chain" của nhóm tác giả Hassan Oteifa, Dietmar Stiel, Roger Fielding, Peter Davies, đại diện Trường Đại học Bách Khoa Hà Nội và VCCI (1999, soát xét năm 2000) thuộc khuôn khổ dự án MPDF: Tìm hiểu các trở ngại liên quan đến hoạt động tác nghiệp và marketing của doanh nghiệp may tư nhân Việt Nam.
• Báo cáo "The global apparel chain: What prospects for upgrading by developing countries" của Appelbaum và Gereffi do UNIDO công bố (2003): Phân tích sự chuyển dịch sản xuất, thương mại và chiến lược công ty của ngành may mặc toàn cầu, phân biệt các mô hình cạnh tranh ở Đông Á, Mexico và Caribbean.
• Nghiên cứu "Vietnam in the global garment and textile value chain: implications for firms and workers" của Khalid Nadvi và John Thoburn (2003) thuộc Chương trình Toàn cầu hóa và Nghèo đói: Phân tích tác động của toàn cầu hóa đối với doanh nghiệp và lao động ngành dệt may Việt Nam, tập trung vào quan hệ với người mua toàn cầu và quan hệ giữa doanh nghiệp dệt với doanh nghiệp may.
• Bài báo "How do industry clusters success: a case study in China’s textiles and apparel industries" của Zhiming Zhang, Chester và Ning Cao (Tạp chí Quản lý và Công nghệ dệt may Trung Quốc, số 4, 2004): Phân tích sự thành công của cụm công nghiệp dệt may Wujiang (tỉnh Jiangsu, Trung Quốc) trong giai đoạn chuyển đổi kinh tế.
• Báo cáo "Garment industry supply chain" của Celia Mather (NXB Đại học Manchester Metropolitan, 2004): Khảo sát chuỗi cung ứng toàn cầu của công ty GAP tại nhiều quốc gia châu Á (Trung Quốc, Hồng Kông, Bangladesh, Thái Lan, Pakistan, Philippines, Sri Lanka) nhằm tìm giải pháp cải thiện vị trí của người lao động.

Vị trí và khoảng trống luận án giải quyết: Luận án kế thừa các khung lý thuyết quốc tế và kết quả nghiên cứu trong nước, tập trung giải quyết khoảng trống thực tiễn: phân tích chi tiết thực trạng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu gắn liền với việc lượng hóa cơ cấu chi phí, giá trị gia tăng ở các phương thức xuất khẩu (CMT, FOB I), đồng thời làm rõ bản chất các mối liên kết dọc, liên kết ngang của doanh nghiệp may xuất khẩu Việt Nam để đưa ra giải pháp tái tổ chức liên kết.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về cơ sở lý thuyết, luận án hệ thống hóa các nền tảng lý luận chủ yếu sau:

• Phương pháp chuỗi (filière): Khởi xướng từ các học giả Pháp vào thập niên 1960 để phân tích hệ thống nông nghiệp, sau đó mở rộng vào thập niên 1980 sang hệ thống công nghiệp chế biến, thương mại và tiêu dùng nội địa. Phương pháp này tập trung đo lường dòng vào - ra, phân tách chi phí và thu nhập giữa các thành phần tham gia để đánh giá đóng góp vào GDP.
• Chuỗi giá trị theo Michael Porter (1985): Xem xét chuỗi giá trị ở cấp độ doanh nghiệp nhằm xác định lợi thế cạnh tranh. Mô hình phân chia hoạt động thành: (1) Hoạt động cơ bản (Hậu cần bên trong, Tác nghiệp, Hậu cần bên ngoài, Marketing và bán hàng, Dịch vụ); (2) Hoạt động hỗ trợ (Cơ sở hạ tầng doanh nghiệp, Quản lý nguồn nhân lực, Phát triển công nghệ, Mua sắm).
• Chuỗi giá trị mở rộng theo Raphael Kaplinsky và Mike Morris (2001): Mở rộng chuỗi giá trị đơn giản (gồm 4 khâu: thiết kế/phát triển sản phẩm, sản xuất, marketing, tiêu thụ và tái sử dụng) thành chuỗi giá trị mở rộng có tính đến các liên kết dọc thượng nguồn (cung ứng nguyên vật liệu) và hạ nguồn (phân phối, bán lẻ).
• Phân loại chuỗi giá trị toàn cầu của Gary Gereffi: Phân biệt hai loại hình chuỗi giá trị toàn cầu gồm chuỗi do người sản xuất chi phối (producer-driven) và chuỗi do người mua chi phối (buyer-driven). Ngành may mặc thuộc nhóm chuỗi giá trị do người mua chi phối.

Dưới đây là bảng tổng hợp đặc trưng của hai loại hình chuỗi giá trị theo phân tích của Gary Gereffi được luận án trích dẫn:

Tiêu chí phân tích	Chuỗi giá trị do người sản xuất chi phối	Chuỗi giá trị do người mua chi phối
Vốn chi phối	Vốn công nghiệp	Vốn thương mại
Yếu tố cạnh tranh cơ bản	Nghiên cứu & Phát triển; Sản xuất	Thiết kế; Marketing
Rào cản thâm nhập	Quy mô của các nền kinh tế	Phạm vi hoạt động của các nền kinh tế
Khu vực kinh tế	Hàng hóa trung gian, hàng hóa tài chính; Hàng tiêu dùng lâu bền	Hàng tiêu dùng mau hỏng
Các ngành điển hình	Ô tô, máy tính, máy bay	May mặc, da giày, đồ chơi
Chủ sở hữu	Các công ty xuyên quốc gia (MNCs)	Các công ty nội địa ở các nước đang phát triển
Liên kết mạng lưới sản xuất chủ yếu	Đầu tư	Thương mại
Cấu trúc sản xuất đặc thù	Chiều dọc	Chiều ngang

• Quy trình phân tích chuỗi giá trị: Luận án tích hợp các phương pháp của Porter, Kaplinsky & Morris, dự án M4P và GTZ để xác lập quy trình phân tích gồm 4 bước:
  1. Bước 1: Xác định chuỗi giá trị cần phân tích (lựa chọn ngành/sản phẩm theo tiêu chí chiến lược, xác định mục tiêu và điểm bắt đầu phân tích).
  2. Bước 2: Lập sơ đồ chuỗi giá trị (thực hiện 5 công việc: nhận diện các quá trình chính; xác định đối tượng tham gia; xác định sản phẩm/dịch vụ; lập sơ đồ dòng luân chuyển địa lý; xác định các hình thức liên kết).
  3. Bước 3: Phân tích các quá trình của chuỗi giá trị (phân tích theo các chỉ tiêu: doanh thu/tổng giá trị đầu ra, giá trị gia tăng ròng, chi phí và lợi nhuận, công nghệ và kiến thức, việc làm, các mối liên kết).
  4. Bước 4: Rút ra các kết luận.
• Lý thuyết tổ chức quan hệ liên kết kinh tế: Liên kết kinh tế là sự phối hợp tự nguyện giữa các đơn vị kinh tế nhằm tối đa hóa hiệu quả hoạt động dựa trên hợp đồng kinh tế hoặc quy chế hoạt động. Luận án phân loại theo tiến trình sản xuất thành liên kết dọc (giữa nhà cung ứng - nhà sản xuất - khách hàng), liên kết ngang (giữa các đơn vị cùng vị trí trong chuỗi) và liên kết hỗn hợp; phân loại theo số lượng thành liên kết song phương và đa phương; phân loại theo mức độ gắn kết gồm quan hệ thỏa thuận một điểm (spot market), quan hệ mạng lưới (network) và hội nhập (integration).

Phương pháp nghiên cứu thực tế:

• Phương pháp tiếp cận: Tư duy biện chứng kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng.
• Nghiên cứu tại bàn (desk research): Thu thập dữ liệu thứ cấp từ sách, báo, tạp chí chuyên ngành, kỷ yếu hội thảo, niên giám thống kê và báo cáo của các cơ quan quản lý ngành.
• Điều tra khảo sát thực tế: Thu thập dữ liệu sơ cấp thông qua phát phiếu hỏi và phỏng vấn chuyên gia, nhà quản lý doanh nghiệp may xuất khẩu. Hình thức gửi phiếu gồm phát trực tiếp, gửi thư chuyển phát nhanh và fax. Mẫu điều tra thu về đạt 31 phiếu hợp lệ.
• Kỹ thuật phân tích dữ liệu: Dữ liệu sơ cấp từ 31 phiếu khảo sát được xử lý và phân tích bằng phần mềm SPSS phiên bản 16 (SPSS 16). Dữ liệu phỏng vấn chuyên gia và các số liệu thứ cấp được tổng hợp bằng các phương pháp phân tích, tổng hợp và so sánh kinh tế.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những lý luận cơ bản về phân tích chuỗi giá trị và tổ chức quan hệ liên kết kinh tế của các doanh nghiệp

Chương 1 tập trung hệ thống hóa cơ sở lý luận về chuỗi giá trị, chuỗi giá trị toàn cầu và tổ chức quan hệ liên kết kinh tế giữa các doanh nghiệp.

Tác giả phân tích nguồn gốc khái niệm từ trường phái filière, mô hình chuỗi giá trị nội bộ của Michael Porter (với 5 hoạt động cơ bản và 4 hoạt động hỗ trợ), và cách tiếp cận mở rộng chuỗi giá trị toàn cầu của Kaplinsky & Morris (2001). Luận án làm rõ chuỗi giá trị toàn cầu là tiến trình kết hợp công nghệ với nguyên liệu và lao động xuyên quốc gia, trong đó các khâu R&D, thiết kế, phân phối và marketing tạo ra giá trị gia tăng cao nhất, trong khi khâu sản xuất và lắp ráp tạo ra giá trị gia tăng thấp nhất.

Về phương pháp luận phân tích chuỗi giá trị, chương này mô tả chi tiết quy trình 4 bước. Tác giả nhận diện chuỗi giá trị của doanh nghiệp may xuất khẩu bao gồm 6 quá trình chính: (1) Thiết kế; (2) Sản xuất nguyên phụ liệu; (3) Mua hàng; (4) May (cắt, may, hoàn thiện); (5) Xuất khẩu; (6) Marketing và phân phối. Đồng thời, tác giả chỉ ra các đối tượng tham gia, dòng luân chuyển sản phẩm theo không gian địa lý từ các trung tâm thiết kế (Luân Đôn, Paris, New York, Tokyo...), trung tâm cung ứng nguyên phụ liệu (Trung Quốc, Đài Loan, Hàn Quốc, Ấn Độ...) đến các nước gia công (Việt Nam, Trung Quốc, Bangladesh, Campuchia...).

Về liên kết kinh tế, chương 1 khẳng định liên kết kinh tế và chuỗi giá trị là hai vấn đề có mối quan hệ tương hỗ: phân tích chuỗi giá trị đòi hỏi phân tích các liên kết, ngược lại tổ chức liên kết kinh tế phải căn cứ vào mạng lưới của chuỗi giá trị. Tác giả luận giải bản chất, mục tiêu, nguyên tắc tự nguyện - bình đẳng - cùng có lợi, và cấu trúc của liên kết dọc, liên kết ngang, liên kết hỗn hợp.

Chương 2: Thực trạng chuỗi giá trị toàn cầu và quan hệ liên kết kinh tế của các doanh nghiệp may xuất khẩu ở Việt Nam

Chương 2 trình bày bức tranh toàn diện về thực trạng ngành may xuất khẩu Việt Nam trong giai đoạn 2003 - 2009, việc tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu và thực trạng tổ chức các mối liên kết kinh tế:

• Quy mô và vị thế xuất khẩu: Ngành may xuất khẩu có tốc độ tăng trưởng cao, kim ngạch xuất khẩu liên tục gia tăng và trở thành ngành dẫn đầu về kim ngạch xuất khẩu cả nước vào năm 2009. Tuy nhiên, đơn vị xuất khẩu chủ yếu chịu sự chi phối từ các thị trường nhập khẩu lớn như Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản.
• Cơ cấu doanh nghiệp và sản phẩm: Doanh nghiệp dệt may bao gồm doanh nghiệp nhà nước (DNNN), doanh nghiệp cổ phần nhà nước (DNCPNN), doanh nghiệp ngoài nhà nước (DNNNN) và doanh nghiệp đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Sản phẩm may xuất khẩu tập trung vào các mặt hàng truyền thống như áo sơ mi, quần jacket, hàng dệt kim.
• Nguyên liệu đầu vào và công nghiệp phụ trợ: Ngành may phụ thuộc nặng nề vào nguồn nguyên phụ liệu nhập khẩu. Giá trị nhập khẩu vải và nguyên phụ liệu dệt may chiếm tới gần 60% kim ngạch xuất khẩu sản phẩm may; tỷ lệ nội địa hóa ở mức thấp. Khâu dệt, nhuộm và sản xuất phụ liệu trong nước chưa đáp ứng được yêu cầu về số lượng, chất lượng và thời gian giao hàng. Chi phí nhân công ngành may của Việt Nam năm 2008 ở mức cạnh tranh so với một số nước trong khu vực nhưng năng suất lao động chưa tương xứng.
• Vị trí của doanh nghiệp may Việt Nam trong chuỗi giá trị: Luận án khẳng định các doanh nghiệp may xuất khẩu Việt Nam chủ yếu tham gia vào khâu cắt - may - hoàn thiện (công đoạn gia công), tức phân đoạn tạo ra giá trị gia tăng thấp nhất trong toàn bộ chuỗi giá trị toàn cầu. Khâu thiết kế mẫu mã và phân phối - bán lẻ gần như hoàn toàn do đối tác nước ngoài kiểm soát.
• Lượng hóa kết cấu giá theo phương thức xuất khẩu: Dựa trên mẫu khảo sát 31 doanh nghiệp (với tình huống nghiên cứu điển hình là mặt hàng áo sơ mi bình quân), luận án đã lượng hóa và so sánh kết cấu giá theo hai phương thức xuất khẩu chính:
  • Phương thức CMT (Cut - Make - Trim): Doanh nghiệp Việt Nam chỉ nhận nguyên liệu từ khách hàng nước ngoài, thực hiện cắt, may, hoàn thiện; giá trị thu về chỉ bao gồm chi phí nhân công và một phần khấu hao máy móc, tỷ suất lợi nhuận trên doanh thu rất thấp.
  • Phương thức FOB I: Doanh nghiệp tự mua nguyên phụ liệu theo chỉ định của khách hàng nước ngoài và thực hiện sản xuất; giá trị tạo ra có cải thiện hơn so với CMT nhưng quyền chủ động về nguồn nguyên liệu và giá bán vẫn thuộc về người mua quốc tế.
• Thực trạng các mối quan hệ liên kết kinh tế:
  • Liên kết dọc: Mối liên kết giữa doanh nghiệp may với các nhà sản xuất nguyên phụ liệu trong nước còn rất lỏng lẻo. Doanh nghiệp may chủ yếu liên kết với các nhà cung ứng nước ngoài theo sự chỉ định của nhà nhập khẩu. Mối liên kết giữa doanh nghiệp may với các đơn vị thiết kế và phân phối quốc tế mang tính phụ thuộc một chiều, giao dịch chủ yếu dựa trên hợp đồng ngắn hạn.
  • Liên kết ngang: Liên kết giữa các doanh nghiệp may xuất khẩu với nhau chủ yếu diễn ra dưới hình thức gia công lại khi quá tải đơn hàng hoặc hợp tác tạm thời. Hiện tượng cạnh tranh không lành mạnh, tranh giành lao động và hạ giá gia công vẫn tồn tại phổ biến. Vai trò cầu nối của các hiệp hội ngành nghề như Hiệp hội Dệt May Việt Nam (VITAS), Hội Dệt May Thêu Đan TP. Hồ Chí Minh (AGTEX) và Tập đoàn Dệt May Việt Nam (VINATEX) đã có đóng góp nhất định nhưng chưa hình thành được các cụm công nghiệp chuyên môn hóa hoàn chỉnh.

Chương 3: Giải pháp tăng cường sự tham gia của các doanh nghiệp may xuất khẩu Việt Nam vào chuỗi giá trị toàn cầu

Chương 3 đề xuất hệ thống giải pháp và kiến nghị cụ thể nhằm nâng cao vị thế và giá trị gia tăng của doanh nghiệp may xuất khẩu Việt Nam:

• Định hướng phát triển và phân tích SWOT: Luận án xác định mục tiêu cụ thể của ngành dệt may trong giai đoạn tiếp theo; xây dựng ma trận SWOT chỉ rõ điểm mạnh (nguồn lao động khéo tay, chi phí cạnh tranh, uy tín giao hàng), điểm yếu (phụ thuộc nguyên liệu nhập khẩu, năng lực thiết kế và marketing yếu, phương thức CMT chiếm đa số), cơ hội (thị trường quốc tế mở rộng sau hội nhập, xu thế dịch chuyển đơn hàng) và thách thức (áp lực cạnh tranh từ các nước như Trung Quốc, Ấn Độ, Bangladesh; các rào cản kỹ thuật và quy tắc xuất xứ).
• Giải pháp đối với doanh nghiệp may xuất khẩu:
  • Chuyển dịch phương thức sản xuất kinh doanh: Từng bước chuyển đổi từ gia công đơn thuần (CMT) sang sản xuất xuất khẩu trực tiếp (FOB cấp độ I và FOB cấp độ II), tiến tới sản xuất theo thiết kế riêng (ODM) và từng bước xây dựng thương hiệu riêng (OBM).
  • Tổ chức lại chuỗi cung ứng và liên kết dọc: Thiết lập mối quan hệ hợp tác dài hạn với các nhà sản xuất dệt, nhuộm và phụ liệu trong nước; chủ động tìm kiếm và đánh giá nhà cung cấp để giảm bớt sự phụ thuộc vào sự chỉ định của người mua.
  • Củng cố liên kết ngang: Tăng cường liên kết giữa các doanh nghiệp may trong việc phân chia đơn hàng lớn, chia sẻ thông tin thị trường, phối hợp đào tạo nguồn nhân lực và xây dựng hệ thống quản lý khách hàng (CRM).
  • Nâng cấp công nghệ và quản trị: Đầu tư đổi mới công nghệ may, tự động hóa các khâu cắt và giác sơ đồ; ứng dụng hệ thống hoạch định tài nguyên doanh nghiệp (ERP) để quản lý chi phí và quy trình sản xuất.
• Khuyến nghị đối với Nhà nước và các Hiệp hội:
  • Đối với Nhà nước: Quy hoạch và phát triển các khu công nghiệp, cụm công nghiệp hỗ trợ ngành dệt may (tập trung giải quyết vấn đề xử lý nước thải dệt nhuộm); cải cách thủ tục hải quan và thuế xuất nhập khẩu đối với nguyên phụ liệu; hoàn thiện chính sách tín dụng hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ. Luận án phân tích kinh nghiệm phát triển cụm công nghiệp dệt may Wujiang (Trung Quốc) để đề xuất mô hình cụm công nghiệp dệt may phù hợp tại Việt Nam.
  • Đối với các Hiệp hội (VITAS, AGTEX) và VINATEX: Nâng cao năng lực dự báo thị trường, xúc tiến thương mại quốc tế; làm đầu mối liên kết các doanh nghiệp hội viên hình thành chuỗi cung ứng trọn gói; tổ chức các chương trình đào tạo nhà thiết kế mẫu và cán bộ quản lý chuỗi cung ứng.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các điểm mới chủ yếu về mặt học thuật và thực tiễn:

1. Về mặt lý luận: Góp phần làm rõ thêm khái niệm chuỗi giá trị và cách xác định chuỗi giá trị trong quá trình sản xuất ra một sản phẩm cụ thể. Hệ thống hóa quy trình 4 bước và các tiêu chí phân tích chuỗi giá trị toàn cầu áp dụng cho ngành công nghiệp chế biến - chế tạo thâm dụng lao động.
2. Về mặt thực tiễn:
   • Xác định và mô tả rõ chuỗi giá trị của doanh nghiệp may xuất khẩu ở Việt Nam, bao gồm việc lập sơ đồ 6 quá trình chính và phân định rõ đối tượng tham gia cùng các dòng sản phẩm/dịch vụ tương ứng.
   • Đánh giá và lượng hóa cụ thể thực trạng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của các doanh nghiệp may xuất khẩu Việt Nam thông qua khảo sát thực tế (với 31 phiếu hợp lệ được xử lý qua SPSS 16), chỉ rõ sự phân bổ chi phí, giá thành và giá trị gia tăng giữa phương thức gia công CMT và phương thức xuất khẩu FOB I trên trường hợp sản phẩm áo sơ mi bình quân.
   • Đánh giá toàn diện thực trạng tổ chức các mối liên kết kinh tế (liên kết dọc và liên kết ngang) của doanh nghiệp may xuất khẩu Việt Nam, vạch rõ những mắt xích thiếu hụt và sự phụ thuộc vào người mua nước ngoài.
   • Đề xuất hệ thống giải pháp có căn cứ khoa học nhằm tăng cường sự tham gia của các doanh nghiệp may xuất khẩu Việt Nam vào chuỗi giá trị toàn cầu và tổ chức lại các quan hệ liên kết kinh tế, đặc biệt là định hướng phát triển cụm công nghiệp dệt may nhằm gia tăng giá trị nội địa.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Về phạm vi khảo sát: Nghiên cứu chỉ tập trung phân tích sự tham gia từ phía các doanh nghiệp may xuất khẩu tại Việt Nam, chưa có điều kiện khảo sát trực tiếp các chủ thể phân phối, tập đoàn bán lẻ quốc tế và các nhà cung ứng ở nước ngoài để đối sánh toàn diện dữ liệu hai chiều.
• Về dữ liệu sơ cấp: Do tính chất bảo mật số liệu tài chính của các doanh nghiệp may và điều kiện tiếp cận, số lượng mẫu điều tra sơ cấp dừng lại ở 31 phiếu hợp lệ.
• Về khung thời gian: Dữ liệu phân tích thực trạng chủ yếu phản ánh giai đoạn 2003 - 2009, gắn liền với giai đoạn đầu sau khi Việt Nam gia nhập WTO và dỡ bỏ hạn ngạch dệt may.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng phạm vi khảo sát sang các tác nhân hạ nguồn trong chuỗi giá trị may mặc toàn cầu (các nhà nhập khẩu, nhà bán lẻ, thương hiệu toàn cầu tại các thị trường đích như Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản).
• Mở rộng dung lượng mẫu khảo sát doanh nghiệp may xuất khẩu tại nhiều địa bàn kinh tế trọng điểm trong cả nước để phân tích sâu hơn theo từng nhóm hình thức sở hữu.
• Đi sâu nghiên cứu chuỗi giá trị và cơ chế liên kết kinh tế cho từng chủng loại sản phẩm may mặc chuyên biệt (như hàng dệt kim, hàng veston, thời trang cao cấp) trong bối cảnh các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới có hiệu lực.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn đối với:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên: Thuộc các chuyên ngành Kinh tế công nghiệp, Quản trị kinh doanh, Kinh tế quốc tế và Thương mại; đặc biệt hữu ích khi tìm hiểu phương pháp luận phân tích chuỗi giá trị (Chương 1) và kỹ thuật phân tích kết cấu giá, chi phí gia công CMT/FOB (Chương 2).
• Giảng viên và các nhà nghiên cứu: Có thể sử dụng khung lý thuyết tích hợp về chuỗi giá trị mở rộng và liên kết kinh tế làm tài liệu giảng dạy và phát triển các nghiên cứu ứng dụng trong các ngành công nghiệp chế biến khác.
• Các nhà hoạch định chính sách: Cán bộ tại Bộ Công Thương, VCCI, Ban quản lý các khu công nghiệp có thể tham khảo các phân tích về điểm nghẽn công nghiệp phụ trợ, định hướng quy hoạch cụm công nghiệp dệt may và các giải pháp hoàn thiện thể chế hỗ trợ chuỗi cung ứng (Chương 3).
• Các nhà quản trị doanh nghiệp may xuất khẩu: Tham khảo các chỉ tiêu quản lý khách hàng, phương hướng chuyển đổi mô hình kinh doanh từ CMT sang FOB/ODM, và phương thức thiết lập liên kết dọc - liên kết ngang để nâng cao tỷ suất lợi nhuận.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định chuỗi giá trị của doanh nghiệp may xuất khẩu gồm những quá trình chính nào?
Luận án nhận diện chuỗi giá trị của doanh nghiệp may xuất khẩu bao gồm 6 quá trình chính luân chuyển từ nguyên liệu thô đến tiêu thụ cuối cùng: (1) Thiết kế; (2) Sản xuất nguyên phụ liệu; (3) Mua hàng; (4) May (bao gồm cắt, may và hoàn thiện); (5) Xuất khẩu; (6) Marketing và phân phối.

2. Điểm nghẽn lớn nhất trong việc tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của doanh nghiệp may xuất khẩu Việt Nam giai đoạn 2003 - 2009 là gì?
Điểm nghẽn lớn nhất là doanh nghiệp Việt Nam chủ yếu đảm nhận khâu cắt - may - hoàn thiện theo phương thức gia công xuất khẩu (CMT) - công đoạn tạo ra giá trị gia tăng thấp nhất trong chuỗi. Đồng thời, ngành công nghiệp phụ trợ kém phát triển khiến giá trị nhập khẩu vải và nguyên phụ liệu chiếm tới gần 60% kim ngạch xuất khẩu, làm suy giảm khả năng chủ động và mức thặng dư giữ lại trong nước.

3. Dữ liệu sơ cấp của luận án được thu thập và xử lý bằng công cụ nào?
Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phát phiếu hỏi trực tiếp, chuyển phát nhanh, fax và phỏng vấn chuyên gia, nhà quản lý tại các doanh nghiệp may xuất khẩu. Tổng số phiếu thu về hợp lệ là 31 phiếu. Dữ liệu khảo sát được mã hóa, xử lý và phân tích bằng phần mềm thống kê SPSS phiên bản 16 (SPSS 16).

4. Luận án phân loại các hình thức liên kết kinh tế giữa các doanh nghiệp dựa trên những tiêu chí nào?
Luận án phân loại liên kết kinh tế theo ba tiêu chí chính: (1) Căn cứ vào quá trình sản xuất/cung cấp dịch vụ: gồm liên kết dọc, liên kết ngang và liên kết hỗn hợp; (2) Căn cứ vào số lượng chủ thể tham gia: gồm liên kết song phương và đa phương; (3) Căn cứ vào mức độ gắn kết: gồm quan hệ thỏa thuận một điểm (spot market), quan hệ mạng lưới (network) và hội nhập (integration).

5. Luận án đề xuất giải pháp trọng tâm nào để các doanh nghiệp may nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị?
Giải pháp trọng tâm cấp doanh nghiệp là thực hiện chuyển dịch phương thức kinh doanh từ gia công may mặc (CMT) sang xuất khẩu trực tiếp (FOB), từng bước phát triển năng lực tự thiết kế mẫu mã (ODM) và xây dựng thương hiệu (OBM). Song song đó, doanh nghiệp cần chủ động thiết lập quan hệ liên kết dọc dài hạn với các nhà sản xuất nguyên phụ liệu trong nước và tham gia vào các cụm công nghiệp dệt may chuyên môn hóa.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Đỗ Thị Đông là công trình nghiên cứu hệ thống về việc vận dụng lý thuyết chuỗi giá trị toàn cầu và liên kết kinh tế vào ngành may xuất khẩu Việt Nam trong giai đoạn 2003 - 2009. Thông qua việc kết hợp nghiên cứu lý luận với điều tra thực tế 31 doanh nghiệp may và xử lý dữ liệu bằng SPSS 16, tác giả đã lượng hóa được thực trạng giá trị gia tăng ở các phương thức xuất khẩu CMT và FOB I, làm rõ các bất cập trong mối liên kết dọc và liên kết ngang của ngành. Các giải pháp và khuyến nghị được đề xuất tập trung vào định hướng chuyển dịch mô hình sản xuất, nâng cấp công nghệ và hình thành cụm công nghiệp dệt may nhằm tăng cường sự tham gia bền vững của các doanh nghiệp may Việt Nam vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: NH"NG LÝ LU$N CƠ B N V% PHÂN TÍCH CHU(I GIÁ TR* VÀ T, CH-C QUAN H/ LIÊN K T KINH T C2A CÁC DOANH NGHI/P 1. Khái ni8m chu<i giá tr@ 1. Khái ni m chu i giá tr Khái ni m chu i Khái niSm vY chu i ñgu tiên ñưbc ñY cEp trong lý thuykt vY phương pháp chu i (filière). Phương pháp này g[m các trưfng phái tư duy nghiên cMu khác nhau và s• d{ng nhiYu lý thuykt như phân tích hS thRng, t| chMc ngành, kinh tk ngành, khoa h€c quPn lý và kinh tk chính tr Mac xít.

Khdi ñgu, phương pháp này ñưbc các h€c giP cNa Pháp s• d{ng ñs phân tích hS thRng nông nghiSp cNa M„ nhUng năm 1960s, ta ñó ñưa ra nhUng gbi ý ñRi vui viSc phân tích hS thRng nông nghiSp cNa Pháp và sj hei nhEp theo chiYu d€c cNa các t| chMc trong hS thRng nưuc này. Chính sách nông nghiSp cNa Pháp s• d{ng phương pháp này như là công c{ ñs t| chMc sPn xuOt các m†t hàng xuOt khou ñ†c biSt ñRi vui nhUng m†t hàng như cao su, bông, cà phê và daa. Cho ñkn nhUng năm 1980s, phương pháp này ñưbc Mng d{ng reng rãi d nhiYu quRc gia khác trên thk giui. Trong thfi gian này, khung filière không chŠ tEp trung vào hS thRng sPn xuOt nông nghiSp mà còn chú tr€ng ñ†c biSt ñkn mRi liên kkt giUa hS thRng này vui công nghiSp chk bikn, thương mri, xuOt khou và khâu tiêu dùng cuRi cùng [63].

Trong lý thuykt vY chu i, khái niSm chu i ñưbc s• d{ng ñs mô tP hort ñeng có liên quan ñkn quá trình sPn xuOt ra sPn phom cuRi cùng (có ths là sPn phom ho†c là d ch v{). Khi nhìn lri nhUng phân tích vY chu i cNa các h€c giP sau này, khái niSm chu i d phương pháp này không có gì khác biSt nhiYu ñRi vui nhUng khái niSm chu i giá tr vY sau. Phương pháp chu i ch u Pnh hưdng nhiYu cNa nhUng phân tích vY nYn kinh tk M„ trong nhUng năm 1950s, nên chN yku tEp trung vào viSc ño lưfng ñgu vào và ñgu ra và giá tr gia tăng ñưbc tro ra trong các công ñorn cNa quá trình sPn xuOt. Phương pháp này ñ†c biSt nhOn mrnh sj ñóng góp cNa be phEn kk toán và ñY xuOt hai lu[ng tư tưdng quan tr€ng.

ThM nhOt, viSc ñánh giá chu i vY m†t kinh tk và tài chính chú tr€ng vào vOn ñY tro thu nhEp và 10 phân phRi trong chu i hàng hóa, và phân tách các chi phí và thu nhEp giUa các thành phgn tham gia chu i trong nei ñ a và quRc tk. Ta ñó, phân tích sj Pnh hưdng cNa chu i ñkn nYn kinh tk quRc dân và sj ñóng góp cNa nó vào GDP theo phương pháp Pnh hưdng. ThM hai là sj chú tr€ng vào chikn lưbc cNa cNa các chN ths tham gia chu i. ViSc phân tích chu i là giúp các cá nhân và be phEn trong chu i xây djng các chikn lưbc căn cM vào giá tr gia tăng tro ra trong phgn hort ñeng cNa các cá nhân hay be phEn.

Phương pháp chu i là lý thuykt ñgu tiên ñY cEp ñkn viSc nghiên cMu chu i các hort ñeng tro ra giá tr cho met lori hàng hóa nào ñó. ðism n|i bEt vY phương pháp này là nó chŠ áp d{ng cho chu i giá tr nei ñ a, nghĩa là nhUng hort ñeng nPy sinh trong biên giui cNa met quRc gia nào ñó. ðây là phương pháp ñã mang lri lbi ích cho nhUng t| chMc s• d{ng lý thuykt này ñs quPn lý các hort ñeng trong met thfi gian khá dài.