MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Kể từ khi gia nhập Tổ chức Thƣơng mại thế giới (WTO), Việt Nam đã trở thành quốc gia xuất khẩu cao su đứng thứ tƣ thế giới sau Thái Lan, Indonesia, Malaysia. Không nằm ngoài xu hƣớng đó, trong những năm qua tỉnh Kon Tum đã có những chủ trƣơng, chính sách hỗ trợ đ u tƣ phát triển cao su. Việc phát triển cây cao su theo chủ trƣơng của Chính phủ và định hƣớng quy hoạch đã góp ph n phát triển kinh tế xã hội trên địa bàn tỉnh, th c đẩy quá trình khai thác qu đất trồng cao su, thu h t các doanh nghiệp trong và ngoài tỉnh đ u tƣ, tạo thêm nhiều công việc làm, từng bƣớc nhận thức đƣợc lợi ích và hiệu quả lâu dài của cây cao su đối với việc phát triển kinh tế hộ gia đình cho nhân dân trên địa bàn.
Tính đến cuối năm 2014, diện tích cao su trên địa bàn tỉnh là 74. Trong đó diện tích cao su tiểu điền là 29.549,60 ha; Năng suất bình quân 1,31 tấn/ha; Sản lƣợng 38. Cùng với quá trình hội nhập chung của nền kinh tế, sản phẩm cao su tại Kon Tum đã và đang từng bƣớc kết nối với thị trƣờng trong nƣớc và quốc tế. Việc sản xuất và chế biến cao su ngày càng phát triển tạo cơ hội làm giàu cho nhiều ngƣời nhƣng thực tế đời sống của ngƣời trồng cao su tại Kon Tum hiện tại vẫn chƣa thực sự đƣợc cải thiện từ sản phẩm họ làm ra.
Có nhiều nguyên nhân khác nhau dẫn đến thực trạng trên nhƣng sự thiếu hội nhập của sản phẩm cao su, sự bất công bằng về phân phối giá trị gia tăng trong chuỗi, sự bất cân xứng về dòng thông tin trong chuỗi. là một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến quá trình thực hiện chuỗi kém hiệu quả đến lợi ích của ngƣời trồng cao su, của ngƣời thu mua sản phẩm cũng nhƣ nền kinh tế của địa phƣơng bị ảnh hƣởng một cách tiêu cực. 2 Tại tỉnh Kon Tum, hiện chƣa có lĩnh vực ngành hàng nào đƣợc nghiên cứu một cách bài bản về chuỗi giá trị. Nguyên nhân do việc tiếp cận của địa phƣơng còn chậm, thiếu kinh phí và nguồn nhân lực cho nghiên cứu.
Về chủ trƣơng chung, thực hiện Quyết định số 889/QĐ-TTg ngày 10 tháng 6 năm 2013 của Thủ tƣớng Chính phủ về phê duyệt Đề án “Tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững”; Chƣơng trình hành động tái cơ cấu ngành nông nghiệp của tỉnh Kon Tum đã đƣa ra mục tiêu c n tiếp tục đẩy mạnh việc phát triển diện tích các loại cây trồng có lợi thế và giá trị kinh tế cao nhƣ: Cao su, cà phê, rau hoa xứ lạnh và các loại cây dƣợc liệu quý (Sâm Ngọc Linh) với việc hình thành và phát triển vùng sản xuất tập trung, gắn với bảo quản, chế biến và tiêu thụ sản phẩm theo chuỗi giá trị, chuyển hƣớng tăng trƣởng nông nghiệp từ chiều rộng (Thông qua tăng vụ, tăng diện tích, chất lƣợng sản phẩm hàng hóa còn thấp, vùng sản xuất nhỏ lẽ phân tán, gây ô nhiễm môi trƣờng, nguồn nƣớc) sang hƣớng nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững, hình thành các vùng sản xuất hàng hóa tập trung gắn với nhà máy chế biến và thị trƣờng tiêu thụ. Đây là cơ sở quan trọng để th c đẩy việc nghiên cứu và áp dụng chuỗi giá trị một cách hiệu quả cho các sản phẩm nông nghiệp chủ lực của Tỉnh. Đã có nhiều nghiên cứu chung về chuỗi giá trị sản phẩm nông nghiệp tại Việt Nam nhƣ: “Phân tích chuỗi giá trị bơ Đăk Lăk” đƣợc uỷ nhiệm bởi Chƣơng trình Phát triển MPI-GTZ SME; Nghiên cứu của PGS. Võ Thị Thanh Lộc về “Phân tích chuỗi giá trị bò tỉnh Trà Vinh”; “Nghiên cứu chuỗi giá trị khoai tây ở Việt Nam” do Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Hệ thống Nông nghiệp phối hợp với Cục trồng trọt, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn thực hiện; “Nghiên cứu về sự thay đổi chuỗi cung sản phẩm lâm nghiệp và sinh kế của người dân tộc ít người ở Thừa Thiên Huế” do PGS.
Nguyễn Văn Toàn và TS. Trƣơng Tấn Quân thực hiện. Tuy nhiên, có thể thấy 3 vẫn chƣa có nghiên cứu chuyên sâu nào về chuỗi giá trị sản phẩm cao su, đặc biệt là sản phẩm cao su tại Kon Tum. Vì vậy các giải pháp mà ngƣời sản xuất, chế biến đƣa ra vẫn chƣa thực sự tƣơng thích và có hiệu quả.
Xuất phát từ thục tế trên, tôi chọn đề tài nghiên cứu: “Phân tích chuỗi giá trị cây cao su tại tỉnh Kon Tum” làm luận văn thạc s quản trị kinh doanh của mình. Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu chung Phân tích chuỗi giá trị cao su tại tỉnh Kon Tum, nhằm cải thiện quá trình thực hiện chuỗi, từ đó phát triển và nâng cấp chuỗi một cách bền vững. Mục tiêu cụ thể (1) Hệ thống hóa những vấn đề lý luận và thực tiễn về chuỗi giá trị và phân tích chuỗi giá trị cao su. (2) Phân tích, đánh giá thực trạng quá trình thực hiện chuỗi giá trị cao su tại Kon Tum.
(3) Đề xuất các giải pháp nhằm cải thiện quá trình thực hiện chuỗi giá trị su tại Kon Tum trong giai đoạn tới. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu - Đối tượng nghiên cứu: + Đối tƣợng nghiên cứu chính là chuỗi giá trị cao su tại Kon Tum. + Nghiên cứu khảo sát các tác nhân tham gia trong chuỗi giá trị bao gồm: Những ngƣời sản xuất, ngƣời thu gom, đơn vị chế biến và phân phối sản phẩm. - Phạm vi thời gian nghiên cứu: + Nghiên cứu đƣợc tiến hành từ 01/01/2016 đến 20/3/2017.
+ Thời gian thu thập số liệu trong 5 năm g n đây (2011 - 2015). + Giai đoạn đề xuất của giải pháp: 2016 - 2020, t m nhìn đến 2025. 4 - Phạm vi không gian: Nghiên cứu đƣợc thực hiện tại 3 huyện, thành phố có diện tích cao su tập trung của tỉnh Kon Tum là thành phố Kon Tum, huyện Sa Th y và huyện Đăk Hà. Phƣơng pháp nghiên cứu - Nghiên cứu định tính: Các nghiên cứu định tính đƣợc sử dụng nhằm tìm hiểu bản chất của chuỗi giá trị sản phẩm cao su Kon Tum; Quá trình vận động, tƣơng tác giữa các nhóm tác nhân và giữa chuỗi giá trị và hệ thống chính sách tác động đến nó.
Nghiên cứu dùng các k thuật cụ thể nhƣ: Thu thập dữ liệu mở về ngành hàng cao su thông qua các nguồn thông tin kinh tế - xã hội của tỉnh Kon Tum gồm: Quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội liên quan của tỉnh Kon Tum giai đoạn 2016 - 2020; Báo cáo của các cấp, ngành, đơn vị liên quan đến sản phẩm cao su; Báo cáo tổng kết sản xuất, kinh doanh của ngành nông nghiệp, công thƣơng và các báo cáo chuyên ngành liên quan khác trong giai đoạn từ năm 2011 đến 2015. Các k thuật định tính đƣợc áp dụng chủ yếu phƣơng pháp nghiên cứu trƣờng hợp (Case studies), đây là phƣơng pháp đƣợc nhiều nhà nghiên cứu nhƣ Meyer (2001), Torraco (2002) và Yin (2003) xác định là phù hợp với nội dung nghiên cứu chuỗi giá trị. - Nghiên cứu định lƣợng: Đối với nhóm phƣơng pháp định lƣợng, nghiên cứu áp dụng các công cụ điều tra thống kê, phân tích chi phí và lợi nhuận (Cost and return analysis), phân tích giá trị gia tăng (Value added analysis) cho từng công đoạn và toàn bộ chuỗi giá trị theo một số kênh sản phẩm chủ yếu. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài Đề tài này có ý nghĩa khoa học đối với các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực quản lý kinh tế.
Kết quả nghiên cứu này có thể đƣợc coi nhƣ một tài liệu 5 tham khảo và là cơ sở lý luận cho các nghiên cứu tiếp theo về phân tích chuỗi giá trị cây cao su tại Việt Nam. Thực tiễn cho thấy cây cao su có vị trí rất quan trọng trong phát triển nông nghiệp tỉnh Kon Tum, là cây nông nghiệp chủ lực của tỉnh. Chính vì vậy, việc nghiên cứu chuỗi giá trị cây cao su gi p cho nhà quản lý, nhà khoa học, nhà doanh nghiệp và nhà nông tại tỉnh Kon Tum xác định những khó khăn của từng khâu trong chuỗi; Tìm ra hạn chế trong quá trình tạo ra giá trị của các tác nhân cũng nhƣ mối liên kết và thông tin giữa các tác nhân; Hình thành kế hoạch cải thiện chuỗi giá trị, nhất là quá trình thay đổi chiến lƣợc hoạt động sản xuất, kinh doanh; Bổ sung các biện pháp tác động để sản phẩm làm ra đáp ứng đƣợc yêu c u của thị trƣờng và phát triển theo hƣớng bền vững. Bố cục đề tài Ngoài ph n mở đ u và kết luận, luận văn đƣợc chia thành 3 chƣơng: Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP PHÂN TÍCH CHUỖI GIÁ TRỊ SẢN PHẨM NÔNG NGHIỆP.
Chƣơng 2: PHÂN TÍCH THỰC TRẠNG CHUỖI GIÁ TRỊ CÂY CAO SU TẠI TỈNH KON TUM Chƣơng 3: ĐỊNH HƢỚNG VÀ GIẢI PHÁP CẢI THIỆN CHUỖI GIÁ TRỊ CÂY CAO SU KON TUM 7. Tổng quan tài liệu nghiên cứu Để thực hiện đề tài nghiên cứu của mình, tác giả cũng đã tham khảo và nghiên cứu một số tài liệu tiêu biểu sát với định hƣớng nghiên cứu của luận văn: - Các nghiên cứu nƣớc ngoài Nghiên cứu của Joshua N. Daniel và Prashant A. Dudhade (2006) “Phân tích đặc tính kinh tế của ba loại trái cây tiềm năng ở Ấn Độ” 6 Nghiên cứu này đã chỉ ra rằng việc sản xuất Quýt, me và kokum của nông hộ vẫn chƣa khai thác hết tiềm năng về diện tích và sản lƣợng.
Đồng thời sản xuất phân tán, không tập trung đã gây ra khó khăn cho hoạt động chế biến và tiêu thụ. Nghiên cứu của James Ssemwanga (2008) “Phân tích chuỗi giá trị Xoài từ Homosha-assosa đến Addis ababa, Ethiopia” Kết quả nghiên cứu cho thấy chuỗi Xoài từ Assosa đến Addis ngắn và không hiệu quả, thị trƣờng trái cây ở Addis đƣợc chi phối bởi các nhóm tổ chức có xu hƣớng không cho phép ngƣời mới gia nhập. Chuỗi giá trị xoái chƣa mang lại hiệu quả cho các hộ nông dân trồng nó. Sự cạnh tranh của Xoài với các sản phẩm trái cây tƣơi đƣợc nhập khẩu do đó đòi hỏi phải có sự cải thiện và nâng cao chất lƣợng Xoài để tăng khả năng cạnh tranh của Xoài Ethiopia.