PHÂN TÍCH TỔN THƯƠNG SINH KẾ NÔNG HỘ DO TÁC ĐỘNG CỦA HẠN HÁN TẠI TỈNH NINH THUẬN

Luận án tiến sĩ kinh tế nông nghiệp: Phân tích tổn thương sinh kế nông hộ Ninh Thuận do hạn hán. Nghiên cứu chuyên sâu về tác động và giải pháp.

• Tác giả: Châu Tấn Lực
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Đặng Thanh Hà
• Trường học: Trường Đại Học Nông Lâm TP.HCM
• Chuyên ngành: Kinh Tế Nông Nghiệp
• Đề tài: Phân Tích Tổn Thương Sinh Kế Nông Hộ Do Tác Động Của Hạn Hán Tại Tỉnh Ninh Thuận
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Một số khái niệm về hạn hán và phân loại hạn hán
• 1.2. Chỉ tiêu khô hạn và phân cấp hạn
• 1.3. Tổng quan về nghiên cứu hạn hán
• 1.4. Một số khái niệm về sinh kế và tính dễ bị tổn thương sinh kế
• 1.5. Khái niệm về tính dễ bị tổn thương
• 1.6. Tổng quan về nghiên cứu tính dễ bị tổn thương sinh kế
• 1.7. Khái niệm và phân loại thích ứng với hạn hán
• 1.8. Tổng quan về chiến lược thích ứng và phân loại chiến lược thích ứng
• 1.9. Tổng quan về các yếu tố ảnh hưởng đến sự lựa chọn chiến lược của nông hộ thích ứng với hạn hán
• 1.10. Rào cản thích ứng với hạn hán
• 1.11. Khái niệm về kết quả sinh kế và các yếu tố ảnh hưởng
• 1.12. Tổng quan về các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả sinh kế
• 1.13. Khung phân tích của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tổng quan về địa bàn nghiên cứu
• 2.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 2.3. Đơn vị hành chính
• 2.4. Cách tiếp cận và quy trình nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp thu thập thông tin
• 2.6. Thông tin sơ cấp. Chọn địa điểm nghiên cứu
• 2.7. Quy mô số hộ khảo sát
• 2.8. Nội dung thu thập số liệu sơ cấp. Phương pháp thống kê mô tả
• 2.9. Phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương của các nông hộ do tác động của hạn hán
• 2.10. Chỉ số tổn thương sinh kế theo cách tiếp cận của IPCC (LVI-IPCC)
• 2.11. Phương pháp phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự lựa chọn chiến lược thích ứng với hạn hán
• 2.12. Phương pháp phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả sinh kế do hạn hán
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đặc điểm khí tượng thủy văn của tỉnh Ninh Thuận
• 3.2. Xu thế biến đổi của hạn hán tại tỉnh Ninh Thuận
• 3.3. Nguồn vốn sinh kế của nông hộ sản xuất trong bối cảnh hạn hán
• 3.4. Tổn thương sinh kế nông hộ do tác động của hạn hán
• 3.5. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự lựa chọn chiến lược thích ứng với hạn hán
• 3.6. Rào cản thích ứng với hạn hán của nông hộ
• 3.7. Các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả sinh kế của nông hộ
• 3.8. Đề xuất giải pháp nâng cao khả năng thích ứng hạn hán
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN
• PHỤ LỤC 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• PHỤ LỤC 4: KẾT QUẢ SINH KẾ CỦA NÔNG HỘ. BẢNG CÂU HỎI NGHIÊN CỨU

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Hạn Hán Ninh Thuận Sinh Kế Nông Hộ

Ninh Thuận, một tỉnh ven biển Nam Trung Bộ, phải đối mặt với tình trạng hạn hán gay gắt và thường xuyên, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh kế nông hộ. Biến đổi khí hậu làm gia tăng tần suất và cường độ của hạn hán, tạo ra những thách thức lớn cho ngành nông nghiệp Ninh Thuận vốn đã phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên. Các đợt hạn hán kéo dài gây thiếu nước tưới, giảm năng suất cây trồng, vật nuôi, và ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập của người nông dân. Theo IPCC (2007), biến đổi khí hậu là một thách thức toàn cầu, và hạn hán là một trong những biểu hiện rõ ràng nhất.

1.1. Thực trạng hạn hán và tác động đến sản xuất nông nghiệp

Hạn hán không chỉ gây ra thiếu nước Ninh Thuận mà còn dẫn đến nhiều hệ lụy khác như suy thoái đất, dịch bệnh, và mất mùa. Nhiều nông hộ phải đối mặt với nguy cơ mất mùa, nợ nần, và di cư lao động. Điều này ảnh hưởng đến an ninh lương thực địa phương và sự phát triển bền vững của khu vực nông thôn. Sản xuất nông nghiệp Ninh Thuận phụ thuộc vào nước tưới, và khi nguồn nước cạn kiệt, năng suất giảm sút nghiêm trọng, ảnh hưởng đến thu nhập nông hộ Ninh Thuận.

1.2. Vai trò của sinh kế nông hộ trong kinh tế Ninh Thuận

Sinh kế nông hộ đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế của tỉnh Ninh Thuận. Nông nghiệp là nguồn thu nhập chính của phần lớn dân cư, đặc biệt là ở khu vực nông thôn. Do đó, bất kỳ tác động tiêu cực nào đến sinh kế nông hộ đều có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng cho nền kinh tế địa phương. Nghiên cứu này tập trung vào phân tích chi tiết về những tổn thương mà hạn hán Ninh Thuận gây ra cho sinh kế nông hộ.

II. Phân Tích Chi Tiết Ảnh Hưởng Của Hạn Hán Đến Nông Nghiệp

Để hiểu rõ hơn về mức độ ảnh hưởng của hạn hán, cần tiến hành phân tích định tính và phân tích kinh tế lượng các yếu tố liên quan đến sinh kế nông hộ. Nghiên cứu này sử dụng các phương pháp đánh giá tổn thương, hồi quy Tobit và Multivariate Probit để xác định các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả sinh kế và sự lựa chọn chiến lược thích ứng với hạn hán. Việc đánh giá tác động của hạn hán giúp đưa ra những giải pháp phù hợp và hiệu quả để giảm thiểu rủi ro và nâng cao khả năng phục hồi của nông hộ.

2.1. Phương pháp đánh giá tổn thương sinh kế của nông hộ

Nghiên cứu sử dụng phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương của nông hộ của Hahn và ctv (2009), bao gồm các yếu tố như đặc điểm hộ, chiến lược sinh kế, sức khỏe, vốn tài chính, thực phẩm, nguồn nước, mạng lưới xã hội, và hạn hán. Chỉ số LVI và LVI-IPCC được sử dụng để định lượng mức độ tổn thương và khả năng thích ứng của nông hộ. Kết quả cho thấy tính dễ bị tổn thương của nông hộ ở mức trung bình đến cao, đặc biệt là về tài chính, nguồn nước và mạng lưới xã hội.

2.2. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả sinh kế

Mô hình hồi quy Tobit được sử dụng để phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả sinh kế nông hộ trong điều kiện hạn hán. Kết quả cho thấy các yếu tố như dân tộc, nguồn vốn nhân lực, nguồn vốn xã hội, diện tích cây trồng lâu năm, diện tích cây trồng hàng năm, điều chỉnh lịch thời vụ và thông tin cảnh báo về hạn hán có tác động đáng kể đến thu nhập và an ninh lương thực Ninh Thuận của nông hộ. Việc xác định các yếu tố này giúp chính quyền địa phương có những chính sách hỗ trợ phù hợp.

2.3. Các chiến lược thích ứng của nông hộ với hạn hán

Nghiên cứu cũng xác định các chiến lược thích ứng mà nông hộ lựa chọn áp dụng, bao gồm điều chỉnh lịch thời vụ, chủ động nguồn nước, chuyển đổi mô hình, đa dạng hóa sinh kế và di cư tạm thời. Mô hình Multivariate Probit được sử dụng để phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự lựa chọn chiến lược của nông hộ. Kết quả cho thấy các chiến lược này có sự thay thế và bổ sung cho nhau, tùy thuộc vào điều kiện cụ thể của từng hộ.

III. Giải Pháp Ưu Việt Ứng Phó Hạn Hán và Phát Triển Bền Vững

Từ kết quả phân tích, luận án đề xuất một số giải pháp ứng phó hạn hán nhằm nâng cao khả năng thích ứng và cải thiện sinh kế bền vững cho nông hộ. Các giải pháp tập trung vào việc tăng cường nguồn vốn sinh kế, nâng cao nhận thức về hạn hán, cải thiện hiệu quả sản xuất và hỗ trợ các chiến lược thích ứng phù hợp. Chính sách hỗ trợ nông dân cần được thiết kế một cách toàn diện và có sự tham gia của cộng đồng.

3.1. Tăng cường nguồn vốn sinh kế cho nông hộ

Để cải thiện tài chính nông hộ, cần có các chương trình tín dụng ưu đãi, hỗ trợ vay vốn và bảo hiểm nông nghiệp. Đồng thời, cần khuyến khích đa dạng hóa sinh kế để giảm sự phụ thuộc vào nông nghiệp và tạo thêm nguồn thu nhập cho nông hộ. Việc cải thiện quản lý nguồn nước cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tăng cường khả năng phục hồi của nông hộ.

3.2. Nâng cao nhận thức và năng lực thích ứng

Cần tăng cường thông tin và tập huấn kỹ thuật nông nghiệp cho nông hộ về các biện pháp tưới tiêu tiết kiệm nước, sử dụng cây trồng chịu hạn, và quản lý rủi ro thiên tai. Đồng thời, cần nâng cao nhận thức về biến đổi khí hậu và các tác động của nó đến nông nghiệp Ninh Thuận. Vai trò của khuyến nông là rất quan trọng để chuyển giao kiến thức và công nghệ cho người nông dân.

3.3. Phát triển các mô hình sinh kế thích ứng

Cần khuyến khích phát triển các mô hình sinh kế thích ứng với điều kiện hạn hán, như trồng các loại cây nho Ninh Thuận, cây táo Ninh Thuận, nuôi cừu Ninh Thuận, dê Ninh Thuận và phát triển hải sản Ninh Thuận. Đồng thời, cần hỗ trợ hợp tác xã nông nghiệp và liên kết sản xuất để nâng cao giá trị gia tăng và khả năng cạnh tranh của sản phẩm nông nghiệp đặc trưng Ninh Thuận.

IV. Nghiên Cứu Trường Hợp Ứng Dụng Hiệu Quả Thực Tế Tại Ninh Thuận

Nghiên cứu này cung cấp các nghiên cứu trường hợp cụ thể về tác động của hạn hán đến các loại hình nông hộ khác nhau tại Ninh Thuận, từ đó đánh giá hiệu quả của các biện pháp ứng phó và hỗ trợ hiện tại. Việc phân tích số liệu thống kê hạn hán Ninh Thuận và báo cáo hạn hán giúp cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình và xu hướng hạn hán trong khu vực. Tài liệu khoa học về hạn hán cũng được sử dụng để làm cơ sở lý luận cho nghiên cứu.

4.1. Phân tích các trường hợp thành công và thất bại

Việc phân tích các trường hợp thành công và thất bại trong ứng phó với hạn hán giúp rút ra những bài học kinh nghiệm quý báu. Các trường hợp thành công thường có sự tham gia tích cực của cộng đồng, chính sách hỗ trợ hiệu quả và áp dụng các giải pháp công nghệ trong nông nghiệp. Các trường hợp thất bại thường do thiếu nguồn lực, thông tin và sự phối hợp.

4.2. Đánh giá hiệu quả của các chính sách hỗ trợ

Nghiên cứu đánh giá hiệu quả của các chính sách hỗ trợ nông dân trong bối cảnh hạn hán, bao gồm các chương trình tín dụng, trợ cấp, bảo hiểm nông nghiệp và hỗ trợ kỹ thuật. Kết quả cho thấy cần có những điều chỉnh và cải thiện để các chính sách này thực sự mang lại lợi ích cho nông hộ.

4.3. Chia sẻ kinh nghiệm từ các địa phương khác

Nghiên cứu cũng chia sẻ kinh nghiệm từ các địa phương khác trong và ngoài nước về các biện pháp ứng phó với hạn hán, như quản lý nguồn nước, sử dụng công nghệ tưới nhỏ giọt, công nghệ tưới phun mưa và phát triển các loại cây trồng chịu hạn. Việc học hỏi kinh nghiệm từ các địa phương khác giúp Ninh Thuận có thêm những giải pháp sáng tạo và hiệu quả.

V. Kết Luận Hướng Đi Mới Cho Sinh Kế Nông Hộ Ninh Thuận

Nghiên cứu này khẳng định rằng hạn hán là một thách thức nghiêm trọng đối với sinh kế nông hộ tại Ninh Thuận, nhưng cũng mở ra những cơ hội để phát triển nông thôn bền vững hơn. Việc áp dụng các giải pháp tổng thể và có sự tham gia của cộng đồng là chìa khóa để nâng cao khả năng phục hồi và cải thiện an ninh lương thực Ninh Thuận. Quản lý rủi ro thiên tai cần được coi trọng và tích hợp vào các kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội.

5.1. Tổng kết các phát hiện chính của nghiên cứu

Nghiên cứu đã chỉ ra mức độ tổn thương của nông hộ do hạn hán, các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả sinh kế và sự lựa chọn chiến lược thích ứng. Các giải pháp được đề xuất tập trung vào tăng cường nguồn lực, nâng cao năng lực và phát triển các mô hình sinh kế bền vững.

5.2. Đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo về tác động của biến đổi khí hậu đến hạn hán, vai trò của công nghệ trong ứng phó với hạn hán và hiệu quả của các chính sách hỗ trợ. Cần có thêm nhiều nghiên cứu chi tiết và sâu sắc hơn để cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoạch định chính sách.

5.3. Kêu gọi hành động từ cộng đồng và chính phủ

Nghiên cứu kêu gọi hành động từ cộng đồng và chính phủ để ứng phó với hạn hán và hỗ trợ nông hộ. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan để đảm bảo các giải pháp được triển khai hiệu quả và bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Biến đổi khí hậu toàn cầu đang gia tăng tần suất và cường độ của các hiện tượng thời tiết cực đoan, trong đó hạn hán được ghi nhận là một thảm họa thiên nhiên diễn tiến chậm nhưng gây suy thoái nghiêm trọng và diện rộng đối với sinh kế nông thôn (IPCC, 2007; Wilhite, 2000). Tại Việt Nam, Ninh Thuận là tâm điểm khô hạn khắc nghiệt nhất cả nước với nền nhiệt cao, bốc thoát hơi lớn và lượng mưa phân bố không đều (Nguyễn Hoàng Tuấn & Trương Thanh Cảnh, 2021). Luận án tiến sĩ chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp (Mã số: 9.15) của nghiên cứu sinh Châu Tấn Lực, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Đặng Thanh Hà tại Trường Đại học Nông Lâm Thành phố Hồ Chí Minh (2024), mang tiêu đề "Phân tích tổn thương sinh kế nông hộ do tác động của hạn hán tại tỉnh Ninh Thuận", là công trình nghiên cứu kinh tế ứng dụng tiên phong lượng hóa toàn diện tính dễ bị tổn thương sinh kế và mô hình hóa hành vi thích ứng của nông hộ trước hiểm họa hạn hán.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) mà luận án tập trung giải quyết xuất phát từ thực tế: các công trình trước đây chủ yếu dừng lại ở việc dự báo khí tượng thủy văn đơn thuần, phân tích đặc điểm vật lý của hạn hán (Lê Sâm & Nguyễn Đình Vượng, 2008; Ngô Đình Tuấn & Ngô Lê An, 2016) hoặc tiếp cận biến đổi khí hậu chung chung mà chưa bóc tách cụ thể tổn thương sinh kế theo mức độ hạn hán phân cấp (hạn nhẹ và hạn nặng). Đồng thời, mối quan hệ hữu cơ đa chiều giữa các nguồn vốn sinh kế, sự lựa chọn đồng thời các chiến lược thích ứng (CLTU) có tính tương tác bổ sung - thay thế, và kết quả sinh kế (KQSK) của nông hộ chưa từng được mô hình hóa định lượng khắt khe trong cùng một khung phân tích tích hợp.

Luận án thiết lập 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và hệ thống giả thuyết tương ứng:

• RQ1: Hạn hán gây tổn thương sinh kế đối với nông hộ tại tỉnh Ninh Thuận ở mức độ nào theo khung chỉ số chuẩn hóa?
• RQ2: Nông hộ áp dụng những chiến lược nào để thích ứng với hạn hán và những yếu tố nào quyết định đến xác suất lựa chọn đồng thời các chiến lược này?
• RQ3: Trong bối cảnh hạn nhẹ và hạn nặng, kết quả sinh kế của nông hộ đạt mức độ nào và chịu sự chi phối của những nguồn lực sinh kế nào?
• RQ4: Những giải pháp và chính sách đòn bẩy nào cần được ban hành nhằm dỡ bỏ các rào cản thích ứng, tối ưu hóa nguồn vốn sinh kế và củng cố năng lực chống chịu bền vững cho nông hộ?

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự giao thoa giữa Khung sinh kế bền vững (Sustainable Livelihoods Framework - SLF) của DFID (1999, 2000), khung tiếp cận của CARE (Drinkwater & Rusinow, 1999), UNDP, kết hợp cùng Lý thuyết tính dễ bị tổn thương của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC, 2007, 2014) và mô hình chỉ số tổn thương sinh kế LVI của Hahn cùng cộng sự (2009).

Về phạm vi và quy mô, luận án sử dụng bộ dữ liệu chuỗi thời gian khí tượng thủy văn 11 năm (2010–2020) kết hợp dữ liệu sơ cấp điều tra trực tiếp từ mẫu thực chứng gồm 231 nông hộ tại 6 xã (Phước Nam, Phước Ninh, Thanh Hải, Vĩnh Hải, Lợi Hải, Bắc Sơn) thuộc 3 địa bàn trọng điểm khô hạn: huyện Thuận Nam, Thuận Bắc và Ninh Hải. Tầm quan trọng của nghiên cứu được minh chứng rõ qua thiệt hại thực tế lịch sử tại địa bàn: đợt hạn khốc liệt vụ Đông Xuân 2015–2016 đã làm thiệt hại 2.751,45 ha cây trồng, làm chết 7.589 gia súc (596 trâu bò, 6.993 dê cừu) với tổng tổn thất kinh tế toàn tỉnh ước tính lên tới 1.907 tỷ đồng; các đợt hạn tiếp diễn năm 2018–2019 và 2020 tiếp tục gây tổn thất hàng trăm tỷ đồng, đe dọa trực tiếp an sinh xã hội nông thôn.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về tổn thương sinh kế và thích ứng khí hậu cho thấy ba dòng nghiên cứu chính (research streams):

Dòng thứ nhất: Đánh giá tính dễ bị tổn thương sinh kế (Livelihood Vulnerability Assessment). Nghiên cứu của Cutter (1996), Watts & Bohle (1993), Birkmann và cộng sự (2013) đã đặt nền móng cho việc phân tích tính dễ bị tổn thương như một hệ thống tương tác giữa con người và môi trường. Hahn và cộng sự (2009) đã chuẩn hóa phương pháp chỉ số LVI và LVI-IPCC tại Mozambique, mở ra làn sóng nghiên cứu áp dụng tại Nam Á và Châu Phi (Devi và cộng sự, 2016 tại Ấn Độ; Adu và cộng sự, 2018 tại Ghana; Sujakhu và cộng sự, 2019 tại Nepal; Ntali & Lyimo, 2022 tại Cameroon). Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Võ Hồng Tú và cộng sự (2012), Trần Thị Tuyết và cộng sự (2018), Võ Thái Hiệp & Mai Đình Quý (2020) đã vận dụng chỉ số LVI nhưng chủ yếu khảo sát xâm nhập mặn hoặc lũ lụt tại Đồng bằng sông Cửu Long, để ngỏ vùng khô hạn Nam Trung Bộ.

Dòng thứ hai: Phân tích quyết định lựa chọn chiến lược thích ứng (Adaptation Decision Modeling). Các học giả quốc tế như Deressa và cộng sự (2009), Akinnagbe & Irohibe (2015), Bahta và cộng sự (2016, 2020), Ali & Erenstein (2017), Anik và cộng sự (2021) đã chứng minh rằng các nông hộ không áp dụng các biện pháp thích ứng một cách đơn lẻ mà thường kết hợp nhiều chiến lược. Nhiều nghiên cứu trước đây mắc khiếm khuyết phương pháp luận khi sử dụng Binary Logistic hoặc Multinomial Logistic (Đặng Thị Hoa và cộng sự, 2013; Boansi và cộng sự, 2017; Devkota và cộng sự, 2018) – vốn giả định các lựa chọn mang tính loại trừ lẫn nhau (mutually exclusive) và vi phạm giả định độc lập của các phương án không liên quan (IIA). Việc chuyển sang mô hình Multivariate Probit (MVP) của Zúñiga và cộng sự (2021), Nyangau và cộng sự (2020), Mihiretu và cộng sự (2019) đã khắc phục được sự phụ thuộc tương quan đồng thời giữa các quyết định.

Dòng thứ ba: Đo lường các yếu tố chi phối kết quả sinh kế (Livelihood Outcomes Determinants). Nghiên cứu của Israr và cộng sự (2014) tại Pakistan, Keshavarz & Karami (2013) tại Iran, Yuya & Daba (2018) tại Ethiopia, và Võ Văn Tuấn & Lê Cảnh Dũng (2015), Mai Thị Vũ và cộng sự (2019) tại Việt Nam chỉ ra rằng sự dịch chuyển từ sản xuất độc canh sang đa dạng hóa sinh kế và tích lũy các nguồn vốn (nhân lực, xã hội, tài chính) đóng vai trò quyết định trong việc giảm nghèo và cải thiện thu nhập thực tế.

Trong bức tranh học thuật đó, tồn tại hai luồng quan điểm tranh luận sâu sắc:

1. Trường phái thích ứng công nghệ - công trình (Techno-centric approach) do các nhà thủy lợi và khí hậu chủ xướng (Lê Sâm & Nguyễn Đình Vượng, 2008; Ngô Đình Tuấn & Ngô Lê An, 2016) cho rằng đầu tư hồ chứa, kênh mương dẫn nước quy mô lớn là giải pháp tiên quyết dập tắt rủi ro hạn hán.
2. Trường phái tiếp cận năng lực nội tại và thể chế xã hội (Socio-ecological & Adaptive Capacity approach) của Batterbury & Mortimore (2013), Bahta (2020), Shackleton và cộng sự (2015) lại phản biện rằng công trình lớn không giải quyết được gốc rễ bất bình đẳng trong tiếp cận tài nguyên; thay vào đó, vốn con người, vốn xã hội, mạng lưới liên kết và tri thức bản địa mới là yếu tố quyết định năng lực phục hồi sinh kế.

Luận án định vị chính xác vào khoảng trống học thuật này bằng cách dung hòa hai luồng tư tưởng: kết hợp chỉ số khô hạn vi khí hậu (hệ số K và chỉ số ẩm MI) với khung đánh giá tài sản sinh kế vi mô. So sánh với các nghiên cứu quốc tế điển hình như nghiên cứu của Hahn và cộng sự (2009) tại Mozambique và Letha Devi và cộng sự (2016) tại Ấn Độ, luận án đã thực hiện một bước cải tiến cấu trúc đo lường khi thay thế thành phần thực phẩm bằng thành phần vốn tài chính, và thay thế biến đổi khí hậu chung bằng biến số hạn hán đặc thù, giúp phản ánh chân thực áp lực kinh tế và hiểm họa cốt lõi tại địa bàn bán khô hạn.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng và làm phong phú Khung sinh kế bền vững (DFID, 1999) và Lý thuyết tổn thương khí hậu (IPCC, 2007) trong bối cảnh các vùng sinh thái nông nghiệp khô hạn đặc thù:

1. Mở rộng lý thuyết cấu trúc vốn sinh kế: Công trình chứng minh rằng trong điều kiện thảm họa hạn hán cực đoan, vai trò của 5 nguồn vốn không vận hành tuyến tính hay đồng nhất. Luận án chỉ ra sự chuyển hóa đặc biệt giữa vốn tự nhiên (đất đai, nguồn nước) và vốn tài chính/xã hội: khi vốn tự nhiên bị tê liệt do hạn hán, vốn xã hội (mạng lưới tương trợ, tiếp cận thông tin khuyến nông) và vốn nhân lực (kinh nghiệm, trình độ kỹ thuật) trở thành các "nguồn vốn cứu cánh" kích hoạt các quyết định chuyển đổi mô hình và di cư lao động tạm thời.
2. Lượng hóa ranh giới tác động phân cấp (Drought Severity Thresholds): Luận án đóng góp một mệnh đề lý thuyết mới: Tác động của hạn hán đến kết quả sinh kế không thuần nhất mà biến đổi cấu trúc phụ thuộc vào cấp độ hạn. Trong hạn nhẹ, kết quả sinh kế phụ thuộc vào khả năng điều chỉnh kỹ thuật tại chỗ (lịch thời vụ, diện tích cây hàng năm); nhưng khi bước sang hạn nặng, các yếu tố này mất đi ý nghĩa thống kê, nhường chỗ cho vốn tài chính và chiến lược di cư tạm thời như cơ chế thích ứng sinh tồn.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng giữa 3 khung lý thuyết nền tảng: Khung sinh kế cộng đồng của CARE (nhấn mạnh quyền tiếp cận và năng lực nội tại), Khung UNDP (hướng đến phát triển bền vững và quản trị cơ hội) và Khung DFID (tối ưu hóa 5 nguồn vốn dưới tác động của môi trường chính sách, thể chế và tiến trình - PIP).

Điểm độc đáo trong tiếp cận giải tích của luận án là việc xây dựng mối liên kết logic khép kín: từ việc định lượng mức độ tổn thương tổng hợp thông qua bộ chỉ số LVI/LVI-IPCC -> nhận diện 26 rào cản ngăn trở việc chuyển hóa nguồn vốn -> giải mã ma trận quyết định 11 chiến lược thích ứng bằng mô hình MVP -> ước lượng hàm hồi quy Tobit kiểm soát biến phụ thuộc KQSK bị chặn trong khoảng [0,1]. Khung phân tích này thiết lập điều kiện biên (boundary conditions) chặt chẽ cho các nông hộ canh tác quy mô nhỏ tại các tiểu vùng khí hậu khô hạn nhiệt đới gió mùa có lượng mưa dưới 800mm/năm.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ thế giới quan thực chứng luận (Positivism) kết hợp chủ nghĩa hiện thực phản biện (Critical Realism), sử dụng phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods Research Design) với trọng tâm là định lượng thực nghiệm chuẩn xác được bổ trợ bởi phân tích định tính từ các cuộc tham vấn chuyên gia và thảo luận nhóm tập trung (FGD). Thiết kế đa cấp độ (Multi-level design) được triển khai: cấp độ vĩ mô/trung mô phân tích diễn biến khí hậu 11 năm của tỉnh Ninh Thuận; cấp độ vi mô phân tích chi tiết dữ liệu cấp nông hộ.

Cỡ mẫu khảo sát gồm 231 nông hộ được xác định theo công thức chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng kết hợp chỉ tiêu thống kê, phân bổ khoa học trên 3 huyện đại diện cho các tiểu vùng sinh thái nông nghiệp đặc thù của Ninh Thuận:

• Huyện Thuận Nam: 84 hộ (xã Phước Nam, Phước Ninh - vùng khô hạn nặng, chăn nuôi gia súc có sừng và cây trồng cạn);
• Huyện Ninh Hải: 73 hộ (xã Thanh Hải, Vĩnh Hải - vùng ven biển cát, chuyên canh hành tỏi, nho, măng tây, thủy sản);
• Huyện Thuận Bắc: 74 hộ (xã Lợi Hải, Bắc Sơn - vùng đồng bào dân tộc thiểu số Raglai và Chăm, lâm nông nghiệp kết hợp).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược chọn mẫu áp dụng quy trình chọn mẫu phân tầng đa giai đoạn (Multi-stage Stratified Sampling). Tiêu chí lựa chọn nông hộ (Inclusion criteria): Hộ gia đình trực tiếp tham gia hoạt động sản xuất nông nghiệp tối thiểu 5 năm liên tục tại địa bàn nghiên cứu, đã từng trực tiếp trải qua các chu kỳ hạn hán lịch sử (2015–2016, 2018–2020), và người trả lời là chủ hộ hoặc lao động chính có quyền quyết định sản xuất. Tiêu chí loại trừ (Exclusion criteria): Các hộ thuần túy phi nông nghiệp, các trang trại doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài hoặc hộ chuyển cư dưới 3 năm.

Quy trình thu thập dữ liệu sơ cấp được thực hiện thông qua bảng phỏng vấn cấu trúc chi tiết hóa 18 trang, bao gồm thang đo Likert 5 mức độ và các biến số kinh tế định lượng. Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ Trung tâm Khí tượng Thủy văn Ninh Thuận, Chi cục Thống kê, Sở NN&PTNT tỉnh Ninh Thuận.

Nghiên cứu áp dụng kỹ thuật tam giác giác hóa (Triangulation) nghiêm ngặt:

• Tam giác hóa dữ liệu (Data triangulation): Kết hợp chuỗi số liệu vi khí tượng trạm quan trắc với cảm nhận thực tế của nông hộ và báo cáo kinh tế thường niên cấp xã/huyện.
• Tam giác hóa phương pháp (Method triangulation): Đối sánh kết quả thống kê mô tả, chỉ số LVI/LVI-IPCC với mô hình hồi quy kinh lượng vi mô MVP và Tobit.

Độ tin cậy của thang đo được kiểm định qua hệ số Cronbach's Alpha ($\alpha > 0,7$), độ giá trị nội dung (content validity) được hoàn thiện qua việc tham vấn ý kiến sâu của 7 chuyên gia đầu ngành (PGS.TS Đặng Thanh Hà, TS. Lê Công Trứ, TS. Đặng Lê Hoa, TS. Lê Quang Thông, TS. Nguyễn Ngọc Thùy, TS. Trần Độc Lập, TS. Đặng Minh Phương).

Data và phân tích

Phân tích định lượng được thực hiện thông qua các phần mềm chuyên dụng SPSS, Stata và ArcGIS. Các kỹ thuật phân tích cốt lõi bao gồm:

1. Xác định chỉ số LVI và LVI-IPCC: Dựa trên công thức chuẩn hóa của Hahn và cộng sự (2009): $$Index_{Sd} = \frac{S_d - S_{min}}{S_{max} - S_{min}}$$ Chỉ số LVI được hợp thành từ 8 yếu tố thành phần chính (Đặc điểm hộ, Chiến lược sinh kế, Sức khỏe, Vốn tài chính, Nguồn nước, Mạng lưới xã hội, Tác động hạn hán, Vốn vật chất). Chỉ số LVI-IPCC tích hợp 3 chiều kích:

$$LVI\text{-}IPCC = (e - a) \times s$$

Trong đó: $e$ là điểm số phơi nhiễm (Exposure); $a$ là điểm số khả năng thích ứng (Adaptive Capacity); $s$ là điểm số nhạy cảm (Sensitivity). Thang đo dao động từ -1 (ít tổn thương nhất) đến +1 (tổn thương nặng nề nhất).

2. Mô hình Multivariate Probit (MVP): Giải quyết bài toán lựa chọn đồng thời $M = 11$ chiến lược thích ứng thuộc 5 nhóm: $$Y_{im}^* = \beta_m' X_{im} + \epsilon_{im}, \quad (m = 1, \dots, 11)$$ Với $Y_{im} = 1$ nếu $Y_{im}^* > 0$, ngược lại bằng $0$. Phần dư sai số tuân theo phân phối chuẩn đa biến $\epsilon_i \sim MVN(0, \Sigma)$, cho phép các hệ số tương quan $\rho_{jk}$ khác 0, kiểm định chính xác mối quan hệ bổ sung ($\rho_{jk} > 0$) hay thay thế ($\rho_{jk} < 0$) giữa các giải pháp thích ứng.

3. Mô hình hồi quy Tobit (Censored Regression): Phân tích các yếu tố tác động đến Kết quả sinh kế ($KQSK_i \in [0, 1]$): $$KQSK_i^* = \gamma' Z_i + u_i, \quad u_i \sim N(0, \sigma^2)$$ $$KQSK_i = \begin{cases} 0 & \text{nếu } KQSK_i^* \le 0 \ KQSK_i^* & \text{nếu } 0 < KQSK_i^* < 1 \ 1 & \text{nếu } KQSK_i^* \ge 1 \end{cases}$$ Kiểm định tính vững (Robustness checks) được thực hiện bằng cách so sánh ước lượng OLS tiêu chuẩn với hồi quy Tobit và kiểm tra hiện tượng đa cộng tuyến qua hệ số phóng đại phương sai ($VIF < 2,5$), đảm bảo tính không thiên lệch của các hệ số ước lượng.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, lượng hóa chính xác mức độ tổn thương sinh kế: Giá trị trung bình chỉ số LVI-IPCC của nông hộ Ninh Thuận đạt mức -0,008, phản ánh mức độ dễ bị tổn thương sinh kế tổng thể ở mức trung bình đến cao. Phân tích sâu 3 nhân tố cấu thành cho thấy: Điểm số tổn thương của Khả năng thích ứng ($AC = 0,424$) cao hơn đáng kể so với Sự nhạy cảm ($S = 0,318$) và Sự phơi nhiễm ($E = 0,405$). Điều này chỉ ra rằng điểm nghẽn lớn nhất của nông hộ Ninh Thuận không chỉ nằm ở tính khắc nghiệt của thiên tai mà chủ yếu do năng lực thích ứng nội tại và khả năng tiếp cận vốn còn nhiều hạn chế.

Thứ hai, nhận diện ma trận 11 chiến lược thích ứng thuộc 5 nhóm và tính tương tác đa chiều: Nghiên cứu ghi nhận 11 chiến lược thích ứng được nông hộ triển khai, quy về 5 nhóm cốt lõi:

1. Điều chỉnh lịch thời vụ (ĐCLTV);
2. Chủ động nguồn nước (CĐNN) (khoan giếng, đào ao trữ nước mưa, lắp đặt hệ thống tưới tiết kiệm);
3. Chuyển đổi mô hình sản xuất (CĐMH) (chuyển đổi từ lúa sang cây trồng cạn chịu hạn như nha đam, nho, táo, măng tây hoặc chuyển sang chăn nuôi gia súc nhỏ);
4. Đa dạng hóa sinh kế (DDSK) (kết hợp nghề phi nông nghiệp, làm thuê theo mùa);
5. Di cư tạm thời (DCTT) tìm kiếm việc làm tại các đô thị lớn.

Kết quả hồi quy MVP cho thấy mối tương quan có ý nghĩa thống kê ($p < 0,01$ và $p < 0,05$) giữa các chiến lược: chiến lược chủ động nguồn nước có quan hệ bổ sung mạnh mẽ với chuyển đổi mô hình sản xuất ($\rho > 0$), trong khi việc điều chỉnh lịch thời vụ có xu hướng thay thế cho quyết định di cư tạm thời ($\rho < 0$).

Thứ ba, sự phân hóa các yếu tố quyết định kết quả sinh kế theo cấp độ hạn hán: Mô hình hồi quy Tobit đã làm sáng tỏ 7 yếu tố chi phối kết quả sinh kế trong từng kịch bản hạn:

Phát hiện ngược trực giác (counter-intuitive): Diện tích cây hàng năm từng đóng góp tích cực vào KQSK trong điều kiện hạn nhẹ lại hoàn toàn mất ý nghĩa khi hạn nặng xảy ra; ngược lại, biến số di cư tạm thời và vốn tài chính trở thành 2 nhân tố có hệ số tác động dương lớn nhất ($p < 0,01$) đến sự duy trì ổn định mức sống gia đình.

Thứ tư, xác lập 26 rào cản thích ứng với 9 rào cản nghiêm trọng nhất: Luận án phát hiện 9 rào cản có mức độ ảnh hưởng "Cao" và "Rất cao" (điểm Likert > 4,2/5), bao gồm: (1) Trình độ học vấn của chủ hộ thấp; (2) Thiếu hụt kiến thức kỹ thuật về giải pháp thích ứng; (3) Thiếu các chương trình khuyến nông chuyên biệt vùng hạn; (4) Khả năng dự báo thời tiết cực đoan hạn chế; (5) Chi phí giống cây trồng/vật nuôi chịu hạn quá cao; (6) Giá vật tư phân bón đầu vào đắt đỏ; (7) Thị trường đầu ra nông sản bấp bênh, bị tư thương ép giá; (8) Chi phí thuê mướn lao động cao; (9) Tiếp cận vốn tín dụng ưu đãi bị nghẽn thủ tục.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Bổ sung luận cứ khoa học vào khung kinh tế học biến đổi khí hậu về tính phi đối xứng của các nguồn vốn sinh kế dưới các ngưỡng sốc thiên tai khác nhau.
• Về phương pháp luận: Thiết lập quy trình mẫu kết hợp ma trận chỉ số LVI-IPCC với hệ mô hình định lượng MVP - Tobit, có khả năng nhân rộng (replicable) hoàn toàn cho các nghiên cứu đánh giá sinh kế tại các vùng khô hạn khác như Bình Thuận, Ninh Phước hay vùng Tây Nguyên.
• Về thực tiễn và chính sách:
  • Cấp tỉnh: Quy hoạch lại vùng sản xuất nông nghiệp thích ứng hạn hán; ưu tiên trợ cấp chuyển đổi cơ cấu cây trồng chịu hạn cao (măng tây, nha đam, nho ghép chịu hạn); thiết lập gói tín dụng xanh vi mô với lãi suất ưu đãi cho nông hộ nghèo và đồng bào Raglai/Chăm.
  • Cấp cơ sở: Nâng cấp hệ thống khuyến nông số, đưa thông tin cảnh báo sớm hạn hán và kỹ thuật tưới tiết kiệm (tưới nhỏ giọt công nghệ Israel giúp tiết kiệm 34,2%–40,5% lượng nước và tăng năng suất 25,6%–40,3%) đến tận cấp thôn/bản.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn ghi nhận 3 giới hạn nghiên cứu chính:

1. Giới hạn dữ liệu thời gian cắt ngang (Cross-sectional data): Dữ liệu sơ cấp 231 hộ được khảo sát tại thời điểm năm 2022, dù đã hồi tưởng chu kỳ quá khứ nhưng chưa phải dữ liệu bảng dài hạn (Panel data) để theo dõi động thái dịch chuyển sinh kế liên tục qua nhiều năm.
2. Ranh giới không gian (Spatial boundary): Phạm vi nghiên cứu giới hạn tại 3 huyện của tỉnh Ninh Thuận, chưa bao quát các vùng lân cận có tính chất tương đồng như Bình Thuận hay Khánh Hòa.
3. Đo lường tổn thất phi kinh tế: Nghiên cứu chủ yếu lượng hóa các thiệt hại vật chất và tài chính, chưa khai thác sâu các tổn thất tâm lý, căng thẳng xã hội và suy thoái vốn tự nhiên dài hạn (thoái hóa đất, hoang mạc hóa).

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Phát triển mô hình dữ liệu bảng vi mô lặp lại (Panel Tobit/Dynamic MVP) theo dõi nông hộ trong chu kỳ 5–10 năm tới;
• Ứng dụng công nghệ GIS viễn thám kết hợp thuật toán máy học (Machine Learning) để dự báo không gian hóa mức độ tổn thương sinh kế theo thời gian thực;
• Mở rộng phân tích kinh tế chuỗi giá trị nông sản chịu hạn gắn liền với mô hình Nông nghiệp thông minh thích ứng biến đổi khí hậu (Climate-Smart Agriculture - CSA).

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Công trình cung cấp cơ sở dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác và khung phương pháp lượng hóa tổn thương sinh kế vùng khô hạn, mở ra hướng nghiên cứu mới trong chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp và Kinh tế tài nguyên môi trường tại Việt Nam;
• Chuyển dịch cơ cấu ngành nông nghiệp: Cung cấp luận cứ khoa học để ngành nông nghiệp Ninh Thuận tái cơ cấu giống cây trồng vật nuôi, mở rộng mô hình tưới nước tiết kiệm trên 850 ha đất trồng trọt;
• Ảnh hưởng chính sách: Đóng góp trực tiếp vào Đề án phát triển nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao và Kế hoạch hành động ứng phó biến đổi khí hậu giai đoạn 2025–2030 của UBND tỉnh Ninh Thuận;
• Lợi ích xã hội: Giúp củng cố sinh kế, giảm thiểu tỷ lệ tái nghèo và tổn thương kinh tế cho hơn 50.000 hộ nông dân nông thôn, đặc biệt là nhóm dân tộc thiểu số dễ bị tổn thương tại Thuận Nam và Thuận Bắc.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận khung nghiên cứu mẫu tích hợp LVI-IPCC, Tobit và Multivariate Probit chuẩn mực để phát triển đề tài;
• Giảng viên, nhà khoa học: Nguồn tài liệu tham khảo chuyên sâu trong đào tạo kinh tế phát triển nông thôn và quản trị rủi ro thiên tai;
• Doanh nghiệp nông nghiệp và HTX: Cơ sở xây dựng chuỗi cung ứng vật tư đầu vào, giống cây trồng chịu hạn và dịch vụ kỹ thuật nông nghiệp phù hợp nhu cầu thực tế;
• Nhà hoạch định chính sách cấp bộ, ngành và địa phương (Sở NN&PTNT, Sở TN&MT): Căn cứ thực tiễn tin cậy để phân bổ ngân sách đầu tư công trình thủy lợi nhỏ, quỹ tín dụng khí hậu và chương trình khuyến nông mục tiêu.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc phát hiện ra tính chất phi đối xứng và cơ chế kích hoạt có điều kiện của các nguồn vốn sinh kế theo cấp độ hạn hán, mở rộng trực tiếp Khung sinh kế bền vững (DFID, 1999) và Khung tổn thương khí hậu (IPCC, 2007). Luận án chứng minh trong hạn nhẹ, kết quả sinh kế được quyết định bởi vốn tự nhiên và điều chỉnh mùa vụ tại chỗ; nhưng khi vượt ngưỡng sang hạn nặng, vốn tài chính và chiến lược di cư tạm thời mới là nhân tố quyết định khả năng sinh tồn của hộ.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các nghiên cứu trước đây?
Trả lời: So với các nghiên cứu sử dụng mô hình đơn biến của Hahn và cộng sự (2009) hoặc Binary/Multinomial Logistic của Akinnagbe & Irohibe (2015) và Đặng Thị Hoa và cộng sự (2013), luận án đổi mới toàn diện bằng cách ứng dụng mô hình Multivariate Probit (MVP). Mô hình này cho phép ước lượng đồng thời 11 chiến lược thích ứng, giải phóng giả định thiếu thực tế về tính loại trừ lẫn nhau và lượng hóa chính xác mối quan hệ tương hỗ (bổ sung/thay thế) giữa các giải pháp. Đồng thời, mô hình Tobit chuẩn hóa biến phụ thuộc giải quyết triệt để hiện tượng cắt cụt dữ liệu kết quả sinh kế trong đoạn [0,1].

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất kèm minh chứng số liệu?
Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là chỉ số LVI-IPCC tổng thể ở mức $-0,008$, trong đó chỉ số Khả năng thích ứng ($AC = 0,424$) có mức tổn thương cao vượt trội so với Sự phơi nhiễm ($E = 0,405$) và Nhạy cảm ($S = 0,318$). Điều này chứng minh nghịch lý: Nông hộ Ninh Thuận chịu tổn hại nặng nề trong các đợt hạn lịch sử (thiệt hại vụ Đông Xuân 2015–2016 lên tới 1.907 tỷ đồng, làm chết 7.589 gia súc) căn nguyên sâu xa không phải do thiếu thông tin thiên tai mà do năng lực tài chính và mạng lưới khuyến nông địa phương chưa đủ mạnh để giải tỏa 9 rào cản thích ứng cốt lõi.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) hoàn chỉnh không?
Trả lời: Hoàn toàn có. Luận án cung cấp bảng hỏi chuẩn hóa 18 trang, thang đo 8 hợp phần chỉ số LVI chi tiết, danh mục 26 rào cản chuẩn hóa, cú pháp xử lý dữ liệu và ma trận biến giải thích kinh lượng trong mô hình MVP và Tobit, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập nhân rộng chính xác quy trình tại bất kỳ vùng sinh thái khô hạn nào.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?
Trả lời: Luận án định hình lộ trình nghiên cứu 10 năm (2025–2035) tập trung vào: (1) Xây dựng bộ cơ sở dữ liệu bảng nông hộ dài hạn (Micro Panel Data); (2) Đánh giá hiệu quả kinh tế - kỹ thuật của gói chính sách tín dụng xanh và bảo hiểm chỉ số thời tiết (Weather Index Insurance); (3) Tích hợp mô hình hóa sinh thái - kinh tế (Bio-economic modeling) đánh giá khả năng trung hòa thoái hóa đất và sinh kế bền vững.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và phát triển thành công khung đánh giá tích hợp về tính dễ bị tổn thương sinh kế của 231 nông hộ tại tỉnh Ninh Thuận dưới tác động của hạn hán giai đoạn 2010–2020.
2. Xác định chỉ số LVI-IPCC của nông hộ ở mức trung bình đến cao (-0,008), làm rõ sự yếu kém của năng lực thích ứng nội tại ($AC = 0,424$) là nguyên nhân cốt lõi làm gia tăng tổn thương sinh kế.
3. Mô hình hóa thành công ma trận quyết định 11 chiến lược thích ứng thuộc 5 nhóm bằng mô hình Multivariate Probit, vạch rõ mối quan hệ bổ sung giữa chủ động nguồn nước với chuyển đổi mô hình và quan hệ thay thế giữa điều chỉnh lịch thời vụ với di cư tạm thời.
4. Chứng minh sự phân hóa rõ nét của 7 yếu tố quyết định kết quả sinh kế trong điều kiện hạn nhẹ và 7 yếu tố trong điều kiện hạn nặng thông qua mô hình hồi quy Tobit.
5. Định lượng chi tiết hệ thống 26 rào cản và cô đọng 9 rào cản then chốt cản trở hành vi thích ứng hiệu quả của nông hộ.
6. Đề xuất hệ thống giải pháp chính sách mang tính khả thi cao từ củng cố nguồn vốn sinh kế, tái cấu trúc khuyến nông chuyên biệt đến hoàn thiện chính sách tài chính - tín dụng vi mô vùng khô hạn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu. Phần nảy trình bày tính cấp thiết, mục tiêu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu, ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án. Cơ sở lý thuyết và thực tiễn. Chương này trình bày các cơ sở lý thuyết liên quan đến nội dung nghiên cứu, đánh giá các công trình nghiên cứu đã có của các tác giả trong và ngoài nước liên quan đến các nội dung nghiên cứu của luận án, chỉ ra những vấn đề mà luận án cần tập trung nghiên cứu, giải quyết làm cơ sở cho việc đề xuất khung phân tích chung và lựa chọn phương pháp nghiên cứu đề áp dụng trong luận án.

Phương pháp nghiên cứu. Chương này trình bày bối cảnh hạn hán ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất của nông hộ. Các phương pháp thu thập dữ liệu và vận dụng các phương pháp phân tích cho từng mục tiêu nghiên cứu với các mô hình thực nghiệm. Kết quả nghiên cứu và thảo luận.

Chương này trình bày toàn bộ các kết quả nghiên cứu (bảng biểu và hình minh họa). Những thảo luận, nhận xét đánh giá căn cứ vào dẫn liệu khoa học thu được trong quá trình nghiên cứu và đối chiếu với kết quả nghiên cứu của các tác giả khác thông qua tài liệu tham khảo. Nội dung chính của chương này bao gồm: đánh giá TDBTT nông hộ do tác động hạn hán; phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự lựa chọn CLTU và KQSK của nông hộ. Kết luận và kiến nghị.

Phần này tóm tắt lại những kết quả nghiên cứu đã đạt được ứng với các mục tiêu đề ra. Trên cơ sở những phát hiện chính, luận án đề xuất một số kiến nghị đối với các nhà quan lý cũng như những nông hộ dé thực thi các giải pháp đã đề xuất, qua đó giúp nâng cao khả năng thích ứng và cải thiện sinh kế trong điều kiện hạn hán. Đồng thời, phần này của luận án cũng tổng hợp những hạn chế và luận cứ còn chưa rõ của nghiên cứu đề từ đó đề xuất những định hướng nghiên cứu tiếp theo. 10 Chương 1 CƠ SỞ LÝ THUYET VÀ THUC TIEN 1.

Một số khái niệm về hạn hán và phân loại hạn hán 1. Khái niệm hạn hán Theo Tổ chức Khí tượng Thế giới (World Meteorological Organization -WMO) có hơn 150 khái niệm về hạn hán từ nhiều nhà khoa học với nhiều hướng tiếp cận và nghiên cứu khác nhau (WMO, 2006). Từ điển của Mỹ đã định nghĩa rằng hạn hán là một thời gian không có mưa, đặc biệt là trong suốt một vụ mùa (AHD, 1976). Trần Thục và ctv (2008), cho rằng hạn hán là một giai đoạn thời tiết khô hạn kéo đài bất thường do thiếu hụt lượng mưa gây mất cân bằng nguồn nước, kéo dài đã gây ảnh hưởng đến nhiều lĩnh vực và môi trường khác nhau.

Hạn hán là thảm họa của tự nhiên, do lượng mưa thấp hơn lượng mưa trung bình, có thể diễn ra trong một mùa hoặc kéo dài không đáp ứng được lượng nước cho nhu cầu của con người và môi trường (Sheffield và ctv, 2014; Wilhite và Glantz, 1985). Hạn hán đã gây ảnh hưởng xấu đến sự tăng trưởng cây trồng, vật nuôi, nạn đói, bệnh tật và tác động tiêu cực đến môi trường (Durrani và ctv, 2021). Tóm lại, các định nghĩa về hạn hán đều cho rằng hạn hán là do sự thiếu hụt lượng mưa trong thời gian dài đã ảnh hưởng đến KT-XH và môi trường. Phần loại hạn hán 1.

Chỉ tiêu khô hạn và phân cấp hạn Dé có cơ sở phân cấp han, quản lý hạn, giám sát và cảnh báo sớm về hạn hán, các tác giả đã sử dụng các phương pháp khác nhau như chỉ số khô hạn nhiệt độ-thực vật (Vegetation — Temperature Dryness Index - VICI) (Ngô Dinh Tuan và Ngô Lê An, 2016); chỉ số khô hạn nhiệt 4m Celia Innova ( TTK) (Đặng Quốc Khanh va ctv. 2022); chỉ số khô hạn SPI, Chỉ số K, chỉ số MI và các ngưỡng giá trị của hạn hán (Lê Sâm và Nguyễn Đình Vượng, 2008) ( Phụ lục 1, Bảng 2). Ngoài ra, Nguyễn Hoàng Tuấn và Trương Thanh Cảnh (2022) sử dụng ba chỉ số gồm chỉ số lượng mưa bat thường (RAD, chỉ số chuẩn hóa lượng mưa (SPI), chỉ số âm (MI) dé xác định phân cấp hạn (hạn nặng, hạn nhẹ. Chi số hạn SI; SPI; Sa.I; SWSI; MI; K được tính toán từ lượng mưa, nhiệt độ, giờ nắng, bốc hơi của các trạm quan trắc tại khu vực nghiên cứu sẽ phân cấp hạn dé phù hợp với mục tiêu nghiên cứu (Nguyễn Quang Kim, 2005).

Luận án sử dụng chỉ 11 số MI và K dé phan cap han nhe va han nang. Han han nhẹ thường diễn ra khi có sự thiếu hụt nguồn nước nhưng vẫn còn sự cung cấp một cách tương đối. Việc quản lý tiết kiệm nước và chuẩn bị các biện pháp dự phòng có thể giúp giảm thiểu tác động của hạn hán đối với các hoạt động nông nghiệp và sinh hoạt. Do đó, cần sử dụng hệ thống tưới tiết kiệm nước, quản lý đất đai hiệu quả, và sử dụng các phương pháp canh tác có hiệu suất cao hơn dé tối ưu hóa sự sử dụng nước.

Trong khi đó, hạn hán nặng là một tình trạng cảnh báo nghiêm trọng hơn, thường xuất hiện khi nguồn cung nước giảm đáng kế hoặc hoàn toàn cạn kiệt. Trong trường hợp này, việc tiết kiệm nước trở nên cực kỳ cần thiết, và các biện pháp dự phòng phải được triển khai ngay lập tức đề giữ cho hoạt động nông nghiệp và sinh hoạt cho cộng đồng không bị ảnh hưởng quá nặng nề. Các biện pháp có thể bao gồm hạn chế việc sử dụng nước, ứng dụng kỹ thuật tưới tiết kiệm nước hơn, đồng thời, cần phải có các biện pháp cấp bách như vận chuyên nước từ các nguồn khác và phân phối nước theo ưu tiên dé đảm bảo an toàn nước uống và sử dung cho sinh hoạt cơ bản. Phần loại hạn hán WMO (2006) đã phân loại hạn hán thành 4 loại theo sự đánh giá và tổng hợp của nhiều nghiên cứu trên thế giới ( Phu lục 1, Hình 1.

Đây là một loại hạn được đánh giá có một thời kỳ dài mưa ít hơn trung bình nhiều năm; (2) Han thiy văn: là hiện tượng suy giảm mặt nước do dòng chảy thấp, hay do sự bốc hơi của hồ chứa, hồ nước, sông. Có thể nói hạn thủy văn là khoản thời gian mà dòng chảy không đủ cung cấp nhu cầu sử dụng nước (Iglesias va ctv, 2018; Nguyễn Nam Thành và ctv, 2019); (3) Han nông nghiệp: là hiện tượng thiêu hụt nước tưới cho cây trồng do khí tượng hay thủy văn. Nước chiếm 35% trong thành phan cấu tao của đất và duy trì độ âm của đất, nếu duy trì độ âm tốt thì hạn chế hiện tượng hạn nông nghiệp. Nếu quá trình lưu giữ thất bại, độ âm khan hiếm thì quá trình hạn hán sẽ tác động rất lớn đối với cây trồng và năng suất cây trồng: (4) Han KT-XH: là sự thất bại liên kết của hệ thống quản lý tài nguyên nước với nhu cầu, vì thế hạn hán gan liền với các nhu cầu của sự phát triển kinh tế (Brewer và Heim Jr., 2011; Abraham va ctv, 2016; Iglesias va ctv, 2018).

Tác động của hạn hán Hạn hán tác động đến môi trường, hủy hoại các loài thực vật, động vật, quần cư hoang dã, làm giảm chất lượng không khí, nước, cháy rừng và xói lở đất. Các tác 12 động này có thé kéo dai và khó khăn đề khắc phục. Mức độ khô hạn có thé de doa sự an toàn của vật nuôi chăn thả và bãi cỏ, bởi vì thiếu nước làm tăng nồng độ nitrat và axit prussic và gây nguy hiểm cho sức khỏe của chúng. Hạn hán đã tác động đến sự vận hành của nhà máy thuỷ điện, cạn kiệt nguồn nước sinh hoạt và điều tiết nước cho SXNN (WMO, 2006), là nguyên nhân dẫn đến đói nghèo, bệnh tật thậm chí là chiến tranh do xung đột nguồn nước (Haied và ctv, 2017).

Một vấn đề khác, xâm nhập của các loài xâm lấn như co đại và côn trùng, gây thiệt hại cho mùa mang và khó có thê loại bỏ khi hạn xuất hiện (Phụ lục 1, Hình 2). Trên thế giới, hơn 1/3 đất đai bị hạn hán và ảnh hưởng tới 1/3 dân số, đồng thời tác động tới 50% số gia súc toàn cầu và 44% hệ thống sinh thái trồng trọt của thế giới (Ngô Thanh Sơn và ctv, 2018). Tổng quan về nghiên cứu hạn hán 1.1 Nghiên cứu về hạn hán trên thế giới Hạn hán được nghiên cứu, đánh giá và dự báo từ nhiều quốc gia, châu lục khác nhau. Nghiên cứu của Garnier (2018) đã cho thấy hạn hán được nghiên cứu từ rất xa xưa ở khu vực Châu Âu và Địa Trung Hải, được ghi lại thông qua các văn bản cô xưa và tạp chí cổ đại.

Ngày nay với sự phát triển của khoa học và công nghệ nghiên cứu về han hán đã được phân tích chuyên sâu và trở nên phô biến. Nghiên cứu han han theo hướng định tính về sự tác động của nó đến SXNN ở Nam Phi (Archer và ctv, 2022). Nghiên cứu tại Ấn Độ bằng phương pháp thống kê mô tả những thiệt hại do hạn hán gây ra (Bandyopadhyay và ctv, 2020), tại Nga hạn hán ảnh hưởng đến an ninh lương thực và nông nghiệp (Hunt và ctv, 2021). Do đó, hạn hán được xem là một trong những thiên tai khắc nghiệt nhất trên thế giới, gây thiệt hại hàng năm từ 6 - 8 tỷ đô la (Wilhite, 2000).

Theo thống kê của tổ chức Oxfam cho rằng ở Châu Phi phải đối mặt với nạn đói vì hạn hán, ảnh hưởng đến hơn 10 triệu người (Bahta va ctv, 2016), và một lượng lớn dân số trên thế giới sé chịu cảnh đói khát (WMO, 2006). Trong hơn 30 năm trở lại đây, hạn đã tác động đến cuộc sông của 1,3 tỷ người và 53 tỷ đô của vùng châu A — Thái Bình Dương. Điển hình bang California (Mỹ) đã trải qua đợt hạn hán tôi tệ nhất trong lich sử trong giai đoạn 2012-2015. Những tác động bat lợi của hạn đã ảnh hưởng đến nông nghiệp, nông thôn thiếu nước sản xuất và gây cháy rừng (Swain, 2015).

Han hán xuất hiện ở An Độ không chi gây căng thắng về nguồn nước mà còn ảnh hưởng đến tình hình SXNN và một số lĩnh vực 13 khác. Mặc dù, chính phủ đã xây dựng nhiều CLTU với hạn hán để giảm thiệt hại nhưng sự tái diễn của hạn ba năm một lần là một thách thức lớn (Bandyopadhyay và ctv, 2020). Argentina (Nam Mỹ) hạn hán đã ảnh hưởng 6,5 triệu ha thiếu nước sản xuất, 550.000 người và 7.825 trang trại không đủ nước để tưới tiêu và sinh hoạt (Abraham va ctv, 2016).