CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CỦA PHÁP LUẬT VỀ PHÂN CÔNG VÀ KIỂM SÓAT QUYỀN LỰC GIỮA CƠ QUAN LẬP PHÁP VÀ CƠ QUAN TƯ PHÁP 1. Khái niệm pháp luật về phân công và kiểm soát quyền lực giữa cơ quan lập pháp và cơ quan tư pháp trong bộ máy nhà nước 1. Khái quát về hệ thống chính trị và bộ máy nhà nước CHXHCN Việt Nam Bộ máy nhà nước Nhà nước ra đời nhằm tổ chức và quản lí đời sống xã hội. Chức năng của Nhà nước ngày càng phức tạp và mở rộng hơn để phù hợp với yêu cầu của thực tế.
Phạm vi hoạt động của Nhà nước ngày càng mở rộng, số lượng thành viên của Nhà nước ngày càng đông đảo. Để xây dựng Nhà nước mang bản chất Pháp quyền xã hội chủnghĩa thì Nhà nước phải được tổ chức thành các cơ quan nhà nước với nhiệm vụ quyền hạn khác nhau. Toàn bộ cơ quan Nhà nước từ trung ương tơí địa phương hợp thành bộ máy nhà nước. Theo quy định của Hiến pháp 2013 thì chia cơ quan nhà nước thành ba bộ phận: Thứ nhất: Cơ quan quyền lực nhà nước ở Việt Nam bao gồm Quốc Hội và Hội Đồng Nhân Nhân Quốc Hội là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt nam.
Thực hiện quyền lập hiến, quyền lập pháp, quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước; thành lập ra các cơ quan tối cao nhà nước và giám sát tối cao với hoạt động của cả bộ máy nhà nước Hội Đồng Nhân Dân do nhân dân địa phương bầu ra, là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, chịu trách nhiệm trước nhân dân địa phương và cơ quan nhà nước cấp trên Chủ Tịch Nước là người đứng đầu nhà nước, thay mặt nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt nam về công việc đối nội, đối ngoại. Chủ tịch nước do Quốc hội bầu, miễn nhiệm hoặc bãi nhiệm. Nhiệm kỳ của Chủ tịch nước theo nhiệm kì của Quốc hội. Chủ tịch nước được quy định khá nhiều quyền trong cả ba lĩnh vực lập pháp, hành pháp và tư pháp, song đó là những quyền mang tính chất đại diện cho Nhà nước.
Cơ quan quản lí nhà nước được tổ chức từ trung ương đến địa phương. Đứng đầu cơ quan quản lí nhà nước là Chính phủ. Để giúp Chính phủ thực hiện công việc của mình là các Bộ và các cơ quan ngang bộ. Cơ quan quản lí nhà nước ở địa phương là Bài nghiên cứu khoa học 5 Khoa luật kinh tế - Học viện Ngân Hàng ủy ban nhân dân các cấp.
Chính phủ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt nam, thực hiện quyền hành pháp, là cơ quan chấp hành Quốc hội, do Quốc hội thành lập. Thủ tướng Chính Phủ do Quốc hội bầu, bãi miễn nhiệm. Nhiệm kì cuả Thủ tướng Chính phủ theo nhiệm kì của Quốc hội. Ủy ban nhân dân các cấp là cơ quan quản lí hành chính ở đại phương, cơ quan chấp hành của Hội đồng nhân dân cùng cấp.
Ủy ban nhân dân do Hội đồng nhân dân cùng cấp bầu, chịu trách nhiệm trước Hội đồng nhân dân và nhân dân địa phương. Nhiệm kì của Ủy ban nhân dân theo nhiệm kì của Hội đồng nhân dân. Cơ quan xét xử bao gồm Tòa án nhân dân tối cao và các Tòa án khác doa luật định. Đây là những cơ quan xét xử tất cảc loại tội phạm hình sự và các vụ tranh chấp dân sự, hôn nhân và gia đình… xảy ra trong xã hội.
Chánh án Tòa án nhân dana tối cao do Quốc hội bầu, miễn hoặc bãi nhiệm. Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao do Quốc hội phê chuẩn, Thẩm phán Tòa án khác do Chủ tịch nước bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức. Nguyên tắc hoạt động Bộ máy nhà nước. Bộ máy nhà nước Việt nam được tổ chức và hoạt động theo các nguyên tắc được quy định trong Hiến pháp năm 2013.
Cụ thể là: Thứ nhất: Nguyên tắc tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân. Điều 2 Hiến pháp 2013 quy định: “Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân. Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam do Nhân dân làm chủ; tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức…”Quy định này xác lập nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước. Đây là câu trả lời có thể lý giải được tại sao nguyên tắc này được đặt ngay đầu Hiến pháp 2013.
Thực tế cho thấy, nhân dân là người làm cách mạng, giành quyền từ tay thống trị cũ, nhân dân là người tổ chức làm nên nhà nước. Điều này phù hợp với tư tưởng của các tướng lĩnh thời xưa. Đó là tư tưởng lấy dân làm gốc trong Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi: “Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân”. Đây được coi là một tư tưởng xuyên xuất trong thời kì chống giặc ngoại xâm.
Cốt lõi của tư tưởng của nhân nghĩa là lấy dân làm gốc, vì dân mà diệt trừ bọn tàn bạo. Nói tóm lại quyền lực trong xã hội đều xuất phát từ nhân dân, nhân dân là chủ nhân của đất nước, có quyền quyết định những vấn đề trọng đại của nhà nước. Chính vì vậy trong tổ chức và hoạt Bài nghiên cứu khoa học 6 Khoa luật kinh tế - Học viện Ngân Hàng động của bộ máy nhà nước không thể thiếu nguyên tắc tất cả quyền lực đều thuộc về nhân dân. Thứ hai: “Nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp”.
Nguyên tắc này đòi hỏi trong quá trình tổ chức bộ máy nhà nước cần phải có sự phối hợp của các cơ quan nhà nước, đảm bảo có sự thống nhất của quyền lực nhà nước nhằm phát huy sức mạnh của bộ máy nhà nước, vẫn đảm bảo sự chuyên môn hóa của từng cơ quan, phát huy sức mạnh của từng cơ quan cũng như của toàn bộ máy nhà nước, đồng thời bảo đảm sự kiểm soát lẫn nhau giữa các cơ quan nhà nước nhằm ngăn chặn tình trạng lộng quyền, lạm quyền, sử dụng sai quyền lực trong quá trình thực hiện quyền lực nhà nước. Tại sao phải đảm bảo quyền lực thống nhất giữa các cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp? Vì Bảo đảm quyền lực nhà nước thống nhất như một đòi hỏi tất yếu. Nếu quyền lực nhà nước không thống nhất thì các quyền sẽ bị phân tán, không đồng bộ làm ảnh hưởng tới công tác quản lí bộ máy nhà nước. Quyền lực nhà nước có thể thực hiện bằng nhiều cơ quan tổ chức nhưng vẫn phải đảm bảo sự thống nhất, có sự phân công, phối hợp giữa các cơ quan lập pháp, hành pháp và cơ quan tư pháp.
Có thế thì quyền lực nhà nước mới tránh được tình trạng “vừa đá bóng vừa thổi còi”. Ví dụ, Nhà nước giao cho Quốc hội quyền giám sát tối cao các hoạt động của cơ quan nhà nước do mình lập ra và kiểm soát cơ quan đó. Chúng ta không thể khẳng định được Quốc hội có hay không cann thiệp vào việc xét xử các vụ án của ngành Tòa án. Cho nên nguyên tắc này đặt ra nhằm giải quyết những câu hỏi trên, nhằm duy trì toàn vẹn tính thống nhất của quyền lực nhà nước.
Ở khía cạnh khác, nguy cơ lạm quyền hay lộng quyền, sử dụng quyền lực công để giải quyết việc tư vẫn tồn tại trong bộ máy nhà nước. Vì vậy, nguyên tắc đảm bảo quyền lực nhà nước có sự phân công, phối hợp giữa các cơ quan nhà nước là một tính tất yếu. Nguyên tắc này được thể hiện rõ trong Khoản 3 Điều 2 Hiến pháp 2013 quy định: “Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp”.Theo Hiến pháp 2013 quy định: Quốc hội thực hiện quyền lập pháp, Chính phủ thực hiện quyền hành pháp và Tòa án thực hiện quyền tư pháp. Tuy rằng mỗi cơ quan thực hiện chức năng, nhiệm vụ khác nhau nhưng vẫn đảm bảo phối hợp nhịp nhàng và Bài nghiên cứu khoa học 7 Khoa luật kinh tế - Học viện Ngân Hàng có sự thống nhất.
Một trong những điểm đáng chú ý ở đây là “phân công” và “phối hợp”. Phân công để giữa các cơ quan nhà nước không có sự trùng lặp, lẫn lộn chức năng, nhiệm vụ khi thực hiện quyền lực nhà nước. Thứ ba: Nguyên tắc bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt nam đối với Nhà nước. Là đội tiên phong của giai cấp công nhân Việt nam, đại biểu trung thành quyền lợi của giai cấp công nhân, nhân dân lao dộng và của cả dân tộc, được vũ trang bằng học thuyết Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, Đảng cộng sản Việt nam là lực lượng chính trị duy nhất có khả năng và điều kiện lãnh đạo Nhà nước và xã hội.
Đảng lãnh đạo Nhà nước gồm những nội dung sau: Đảng đề ra đường lối chiến lược về đối nội, đối ngoại để thể chế hóa thành pháp luật và thực hiện pháp luật. Đảng lãnh đạo công tác tổ chức cán bộ thành của Nhà nước, đào tạo, bồi dưỡng cán bộ cho Nhà nước. Đảng lãnh đạo công tác tổ chức chính trị- tư tưởng, thường xuyên giáo dục chính trị cho Đảng viên và quần chúng ngoài Đảng làm việc trong bộ máy Nhà nước, Đảng kiểm tra, giám sát hoạt động của bộ máy nhà nước. Thứ tư: Nguyên tắc tập trung dân chủ.
Nguyên tắc này được thể hiện cụ thể trong Điều 8 Hiến pháp 2013. Thông qua con đường dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện, Quốc hội chỉ đạo thống nhất hoạt động của cả bộ máy nhà nước, còn các cơ quan khác chịu sự thống nhất tập chung trung của cơ quan đứng đầu phân hệ ấy. Thực chất nguyên tắc này là sự kết hợp hài hòa giữa sự chỉ đạo tập chung của cơ quan cấp trên với quyền chủ động sáng tạo của cơ quan cấp dưới. Thứ năm: Nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa.
Nhà nước quản lí cơ quan nhà nước bằng Hiến pháp và pháp luật. Pháp luật là công cụ hữu hiệu để quản lí bộ máy nhà nước. Nguyên tắc này ngày càng được khẳng định trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền hiện nay. Bộ máy nhà nước được tổ chức từ Trung ương đến địa phương.