Nông Trường Quốc Doanh Ở Miền Bắc Việt Nam Từ Năm 1955 Đến Năm 1975

Tài liệu nghiên cứu Nông trường quốc doanh ở miền bắc việt nam từ năm 1955 đến năm 1975, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Tác giả: Phạm Thị Vượng
• Người hướng dẫn: PGS. Đinh Quang Hải
• Trường học: Viện Hàn Lâm Khoa Học Xã Hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Nông Trường Quốc Doanh Ở Miền Bắc Việt Nam Từ Năm 1955 Đến Năm 1975
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một số khái niệm
• 1.2. Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.2.1. Nhóm công trình nghiên cứu trong nước
• 1.2.2. Nhóm công trình nghiên cứu về nông trường quốc doanh ở nước ngoài
• 1.3. Nhận xét về kết quả nghiên cứu và những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA NÔNG TRƯỜNG QUỐC DOANH Ở MIỀN BẮC VIỆT NAM TỪ NĂM 1955 ĐẾN NĂM 1965
• 2.1. Cơ sở hình thành nông trường quốc doanh ở miền Bắc
• 2.1.1. Tình hình miền Bắc sau năm 1955
• 2.1.2. Chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về xây dựng nông trường quốc doanh
• 2.1.3. Mô hình nông trường quốc doanh ở Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa
• 2.2. Quá trình xây dựng và phát triển nông trường quốc doanh
• 2.2.1. Quá trình hình thành nông trường quốc doanh
• 2.2.2. Củng cố và phát triển mạng lưới nông trường quốc doanh
• 2.3. Hoạt động của nông trường quốc doanh
• 2.3.1. Chế biến nông sản
• 2.3.2. Một số hoạt động khác
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỞ RỘNG VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG TRƯỜNG QUỐC DOANH Ở MIỀN BẮC VIỆT NAM TỪ NĂM 1965 ĐẾN NĂM 1975
• 3.1. Tình hình miền Bắc và yêu cầu, nhiệm vụ mới đối với nông trường quốc doanh sau năm 1965
• 3.1.1. Tình hình miền Bắc sau năm 1965
• 3.1.2. Chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về xây dựng nông trường quốc doanh trong tình hình mới
• 3.2. Đẩy mạnh xây dựng nông trường quốc doanh
• 3.2.1. Sự thay đổi về tổ chức phân cấp quản lý
• 3.2.2. Sự phân bố, số lượng và quy mô nông trường
• 3.2.3. Tổ chức bộ máy quản lý
• 3.2.4. Lực lượng lao động
• 3.2.5. Xây dựng cơ sở vật chất
• 3.3. Hoạt động của nông trường quốc doanh
• 3.3.1. Chế biến nông sản
• 3.3.2. Một số hoạt động khác
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ NHẬN XÉT VÀ KINH NGHIỆM
• 4.1. Một số nhận xét
• 4.1.1. Về cơ sở hình thành và sự phân bố nông trường quốc doanh
• 4.1.2. Về cơ cấu tổ chức
• 4.1.3. Về tổ chức sản xuất, sở hữu và phân phối sản phẩm của NTQD
• 4.1.4. Về nguồn nhân lực
• 4.1.5. Về cơ sở vật chất
• 4.1.6. Về hoạt động sản xuất, kinh doanh
• 4.2. Đóng góp của nông trường quốc doanh
• 4.2.1. Về kinh tế
• 4.2.2. Về chính trị
• 4.2.3. Quốc phòng, an ninh
• 4.3. Những hạn chế, yếu kém và nguyên nhân
• 4.3.1. Những hạn chế, yếu kém
• 4.3.2. Nguyên nhân của hạn chế, yếu kém
• 4.4. Một số kinh nghiệm
• 4.5. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC BẢNG BIỂU

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nông Trường Quốc Doanh Miền Bắc 1955 1975

Nghiên cứu về nông trường quốc doanh miền Bắc giai đoạn 1955-1975 là một lĩnh vực quan trọng để hiểu rõ hơn về lịch sử nông nghiệp Việt Nam. Trong thời kỳ này, nông trường quốc doanh và hợp tác xã nông nghiệp được xem là trụ cột của nền kinh tế nông nghiệp. Tuy nhiên, trong khi hợp tác xã nông nghiệp nhận được nhiều sự quan tâm nghiên cứu, thì nông trường quốc doanh lại ít được nghiên cứu chuyên sâu. Luận án này nhằm lấp đầy khoảng trống đó, cung cấp một cái nhìn khách quan và toàn diện về nông trường quốc doanh trong bối cảnh lịch sử cụ thể. Nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu về mô hình kinh tế nông trường quốc doanh, mà còn về nền kinh tế nông nghiệp Việt Nam trước thời kỳ đổi mới.

Theo Lênin, nông trường quốc doanh được tổ chức để tăng sản lượng, nâng cao năng suất và mở rộng diện tích gieo trồng, tạo điều kiện chuyển sang nền nông nghiệp cộng sản chủ nghĩa, xây dựng trung tâm văn hóa - kỹ thuật nông nghiệp. Đảng Lao động Việt Nam xác định nông trường quốc doanh là xí nghiệp xã hội chủ nghĩa thuộc sở hữu toàn dân. Thông tư số 348-TTg quy định nông trường quốc doanh là đơn vị xí nghiệp của Nhà nước, quản lý theo chế độ kinh tế hạch toán.

1.1. Khái niệm Nông Trường Quốc Doanh Định Nghĩa và Bản Chất

Để hiểu rõ bản chất của nông trường quốc doanh, cần làm rõ khái niệm này. Nông trường quốc doanh là xí nghiệp nông nghiệp quốc doanh dưới chế độ xã hội chủ nghĩa, thuộc sở hữu toàn dân, do Nhà nước tổ chức, quản lý và phân phối sản phẩm. Đây là tập thể những người lao động được Nhà nước trang bị tư liệu sản xuất để tiến hành sản xuất với quy mô lớn theo kế hoạch của Nhà nước. Mục tiêu của nông trường quốc doanh là phát triển kinh tế-xã hội ở vùng nông thôn, miền núi, góp phần vào phong trào hợp tác hóa. Khái niệm này khác với hợp tác xã nông nghiệp, vốn là hình thức sở hữu tập thể, và xí nghiệp quốc doanh nói chung, vốn có thể hoạt động trong nhiều lĩnh vực khác nhau.

1.2. Vai Trò của Nông Trường Quốc Doanh Trong Nông Nghiệp Miền Bắc

Trong giai đoạn 1955-1975, nông trường quốc doanh đóng vai trò quan trọng trong phát triển nông nghiệp miền Bắc. Chúng được kỳ vọng là "đầu tàu" đưa nền nông nghiệp lên sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa, là "tấm gương" cho hợp tác xã. Tuy nhiên, quá trình hình thành và xây dựng nông trường quốc doanh diễn ra như thế nào, và đóng góp thực tế của chúng đối với kinh tế, chính trị, xã hội ra sao? Những thành tựu và hạn chế của mô hình này là gì? Nghiên cứu này sẽ đi sâu vào những câu hỏi này để đưa ra đánh giá khách quan và toàn diện.

II. Cơ Sở Hình Thành Nông Trường Quốc Doanh Ở Miền Bắc 1955

Việc xây dựng nông trường quốc doanh ở miền Bắc bắt đầu từ năm 1955, xuất phát từ nhiều yếu tố lịch sử và kinh tế. Miền Bắc sau năm 1954 đối mặt với nhiều khó khăn, đòi hỏi phải có những giải pháp đột phá trong phát triển nông nghiệp. Chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về xây dựng nông trường quốc doanh đóng vai trò then chốt trong việc định hướng và thúc đẩy quá trình này. Mô hình nông trường quốc doanh ở Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa cũng có ảnh hưởng nhất định đến việc xây dựng nông trường quốc doanh ở Việt Nam.

Nghiên cứu sinh liệt kê các công trình nghiên cứu về đồn điền vì có sự liên quan đến nông trường quốc doanh. Các công trình nghiên cứu về đồn điền cung cấp thông tin về lịch sử phát triển nông nghiệp ở miền Bắc, từ đó giúp hiểu rõ hơn về bối cảnh ra đời của nông trường quốc doanh.

2.1. Tình Hình Miền Bắc Sau 1954 Bối Cảnh Ra Đời Nông Trường

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ và Hiệp định Geneva, miền Bắc bước vào giai đoạn xây dựng chủ nghĩa xã hội. Tuy nhiên, nền kinh tế còn nghèo nàn, lạc hậu, sản xuất nông nghiệp nhỏ lẻ, manh mún. Tình hình này đòi hỏi phải có những giải pháp để phát triển nông nghiệp, nâng cao đời sống người dân. Việc xây dựng nông trường quốc doanh được xem là một trong những giải pháp quan trọng để giải quyết những khó khăn này, đưa nông nghiệp miền Bắc lên một tầm cao mới.

2.2. Chủ Trương Chính Sách Về Xây Dựng Nông Trường Quốc Doanh

Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách quan trọng về xây dựng nông trường quốc doanh. Nghị quyết của Hội nghị Trung ương lần thứ 7 mở rộng (Khóa II) vào tháng 3-1955 đã đề ra chủ trương xây dựng nông trường quốc doanh. Các văn bản pháp lý khác như thông tư, chỉ thị cũng được ban hành để hướng dẫn và cụ thể hóa việc xây dựng và hoạt động của nông trường quốc doanh. Những chủ trương, chính sách này thể hiện quyết tâm của Đảng và Nhà nước trong việc phát triển nông nghiệp theo hướng xã hội chủ nghĩa.

III. Quá Trình Xây Dựng và Phát Triển Nông Trường 1955 1965

Quá trình xây dựng và phát triển nông trường quốc doanh ở miền Bắc từ năm 1955 đến năm 1965 trải qua nhiều giai đoạn. Ban đầu, các nông trường quốc doanh được hình thành trên cơ sở khai hoang đất đai, xây dựng cơ sở vật chất. Sau đó, mạng lưới nông trường quốc doanh được củng cố và phát triển, mở rộng quy mô sản xuất. Hoạt động của nông trường quốc doanh trong giai đoạn này tập trung vào sản xuất nông nghiệp, chế biến nông sản và một số hoạt động khác.

Bảng 2.1 so sánh năng suất sử dụng máy nông nghiệp trong sản xuất ở nông trường quốc doanh giữa Liên Xô và miền Bắc Việt Nam năm 1958. Bảng 2.2 thể hiện năng suất một số cây trồng chính của nông trường quốc doanh những năm 1961-1965.

3.1. Hình Thành Nông Trường Quốc Doanh Từ Khai Hoang Đến Sản Xuất

Giai đoạn đầu, việc hình thành nông trường quốc doanh gắn liền với công tác khai hoang, phục hóa đất đai. Nhiều vùng đất hoang hóa, bị bỏ hoang đã được khai phá để xây dựng nông trường. Cùng với đó, cơ sở vật chất kỹ thuật cũng được xây dựng, bao gồm hệ thống thủy lợi, đường giao thông, nhà xưởng... Quá trình này đòi hỏi nhiều công sức và nguồn lực, nhưng đã tạo nền tảng cho sự phát triển của nông trường quốc doanh.

3.2. Củng Cố và Phát Triển Mạng Lưới Nông Trường Quốc Doanh

Sau khi hình thành, mạng lưới nông trường quốc doanh được củng cố và phát triển. Số lượng nông trường tăng lên, quy mô sản xuất được mở rộng. Các nông trường được tổ chức lại, nâng cao hiệu quả quản lý và sản xuất. Việc củng cố và phát triển mạng lưới nông trường quốc doanh góp phần quan trọng vào việc tăng sản lượng nông nghiệp, đáp ứng nhu cầu của xã hội.

IV. Mở Rộng và Phát Triển Nông Trường Quốc Doanh 1965 1975

Từ năm 1965 đến năm 1975, nông trường quốc doanh tiếp tục được mở rộng và phát triển, nhưng phải đối mặt với nhiều thách thức do chiến tranh. Tình hình miền Bắc sau năm 1965 có nhiều thay đổi, đòi hỏi nông trường quốc doanh phải thích ứng với tình hình mới. Chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về xây dựng nông trường quốc doanh cũng có những điều chỉnh để phù hợp với tình hình chiến tranh.

Sự thay đổi về tổ chức phân cấp quản lý, sự phân bố, số lượng và quy mô nông trường, tổ chức bộ máy quản lý, lực lượng lao động, xây dựng cơ sở vật chất đều có những thay đổi đáng kể trong giai đoạn này. Bảng 3.1 liệt kê danh sách nông trường quốc doanh đến cuối năm 1969. Bảng 3.2 thống kê số lượng đội ngũ cán bộ từ năm 1965 đến năm 1968.

4.1. Tình Hình Miền Bắc Sau 1965 Yêu Cầu Mới Với Nông Trường

Từ năm 1965, đế quốc Mỹ leo thang chiến tranh ra miền Bắc, gây nhiều khó khăn cho sản xuất nông nghiệp. Nông trường quốc doanh phải đối mặt với nguy cơ bị đánh phá, thiếu hụt lao động, vật tư... Tình hình này đòi hỏi nông trường quốc doanh phải chuyển đổi phương thức sản xuất, tăng cường phòng tránh, đảm bảo sản xuất trong điều kiện chiến tranh. Đồng thời, nông trường quốc doanh cũng phải đóng góp vào việc chi viện cho tiền tuyến.

4.2. Chính Sách Xây Dựng Nông Trường Trong Tình Hình Mới

Trong bối cảnh chiến tranh, Đảng và Nhà nước vẫn tiếp tục quan tâm đến việc xây dựng và phát triển nông trường quốc doanh. Các chính sách được điều chỉnh để phù hợp với tình hình mới, tập trung vào việc tăng cường phòng tránh, đảm bảo sản xuất, tiết kiệm vật tư, nâng cao năng suất lao động. Đồng thời, cũng có những chính sách khuyến khích nông trường quốc doanh tham gia vào việc chi viện cho tiền tuyến, góp phần vào sự nghiệp giải phóng miền Nam.

V. Nhận Xét và Kinh Nghiệm Từ Nông Trường Quốc Doanh 1955 1975

Nghiên cứu về nông trường quốc doanh ở miền Bắc từ năm 1955 đến năm 1975 cho thấy những đóng góp quan trọng của mô hình này đối với kinh tế, chính trị, xã hội. Tuy nhiên, cũng cần thẳng thắn nhìn nhận những hạn chế, yếu kém và nguyên nhân của những hạn chế đó. Từ những thành công và thất bại của nông trường quốc doanh, có thể rút ra nhiều kinh nghiệm quý báu cho phát triển kinh tế hiện nay.

Luận án phân tích những đóng góp, chỉ ra những hạn chế, nguyên nhân của hạn chế và rút ra một số kinh nghiệm qua nghiên cứu nông trường quốc doanh ở miền Bắc từ năm 1955 đến năm 1975 cho vấn đề phát triển kinh tế, xã hội Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.

5.1. Đóng Góp Của Nông Trường Quốc Doanh Về Kinh Tế và Chính Trị

Nông trường quốc doanh đã có những đóng góp quan trọng về kinh tế, góp phần tăng sản lượng nông nghiệp, cung cấp lương thực, thực phẩm cho xã hội. Về chính trị, nông trường quốc doanh góp phần củng cố chính quyền cách mạng ở nông thôn, xây dựng cơ sở xã hội chủ nghĩa. Ngoài ra, nông trường quốc doanh còn đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo quốc phòng, an ninh, đặc biệt là trong giai đoạn chiến tranh.

5.2. Hạn Chế và Nguyên Nhân Của Mô Hình Nông Trường Quốc Doanh

Bên cạnh những đóng góp, nông trường quốc doanh cũng bộc lộ nhiều hạn chế, yếu kém. Năng suất lao động thấp, hiệu quả sản xuất chưa cao, quản lý còn nhiều bất cập... Nguyên nhân của những hạn chế này có nhiều, bao gồm cơ chế quản lý tập trung, thiếu linh hoạt, trình độ cán bộ quản lý còn hạn chế, chính sách chưa phù hợp... Việc phân tích những hạn chế và nguyên nhân này là rất quan trọng để rút ra những bài học kinh nghiệm cho phát triển nông nghiệp hiện nay.

VI. Bài Học Kinh Nghiệm và Tương Lai Của Nông Nghiệp Việt Nam

Nghiên cứu về nông trường quốc doanh không chỉ giúp hiểu về quá khứ, mà còn cung cấp những bài học kinh nghiệm quý báu cho tương lai của nông nghiệp Việt Nam. Những kinh nghiệm này có thể được áp dụng trong việc quản lý và sử dụng đất đai, nâng cao hiệu quả hoạt động của các công ty nông nghiệp, phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững.

Từ kết quả nghiên cứu, luận án góp phần đem lại nhiều lợi ích cho vấn đề phát triển kinh tế nông nghiệp, cũng như trong công tác quản lý và sử dụng đất đai; nâng cao hiệu quả hoạt động của các công ty nông nghiệp hiện nay.

6.1. Kinh Nghiệm Quản Lý và Sử Dụng Đất Đai Hiệu Quả

Một trong những bài học quan trọng từ nông trường quốc doanh là kinh nghiệm quản lý và sử dụng đất đai. Việc quản lý đất đai tập trung, quy hoạch sản xuất khoa học, áp dụng tiến bộ kỹ thuật... là những yếu tố quan trọng để nâng cao hiệu quả sử dụng đất. Tuy nhiên, cũng cần có sự linh hoạt, phù hợp với điều kiện thực tế của từng vùng, từng địa phương.

6.2. Phát Triển Nông Nghiệp Bền Vững Hướng Đi Cho Tương Lai

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường, việc phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững là yêu cầu cấp thiết. Cần áp dụng các biện pháp canh tác thân thiện với môi trường, sử dụng tiết kiệm tài nguyên, bảo vệ đa dạng sinh học... Đồng thời, cũng cần chú trọng đến việc nâng cao đời sống của người nông dân, đảm bảo an sinh xã hội ở nông thôn.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về lịch sử kinh tế nông nghiệp Việt Nam giai đoạn 1955–1975 đóng vai trò then chốt trong việc giải mã các động lực phát triển, cấu trúc thể chế và sự biến thiên của mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung trước thời kỳ Đổi mới năm 1986. Luận án tiến sĩ lịch sử với đề tài "Nông trường quốc doanh ở miền Bắc Việt Nam từ năm 1955 đến năm 1975" của tác giả Phạm Thị Vượng, chuyên ngành Lịch sử Việt Nam (Mã số: 92 29 013), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Đinh Quang Hải tại Học viện Khoa học Xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (2021), là công trình nghiên cứu chuyên khảo toàn diện và hệ thống đầu tiên về sự hình thành, tổ chức và vận hành của hệ thống nông trường quốc doanh (NTQD) trong suốt 20 năm xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc.

Trong khi phần lớn các công trình sử học và kinh tế học trước đây tập trung mổ xẻ kinh tế tập thể thông qua phong trào hợp tác hóa nông nghiệp, hệ thống NTQD – khu vực đại diện cho hình thức sở hữu toàn dân – lại tồn tại như một "khoảng trống học thuật" (research gap) lớn, chỉ được đề cập tản mạn hoặc lồng ghép thứ yếu trong các chuyên khảo lịch sử kinh tế chung hoặc lịch sử địa phương. Luận án đặt ra và giải quyết hai câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Quá trình xác lập, mở rộng không gian địa lý, tổ chức bộ máy và quản trị sản xuất của hệ thống NTQD ở miền Bắc diễn ra theo logic lịch sử và quy luật kinh tế - chính trị nào trong bối cảnh phân chia đất nước và chiến tranh leo thang?
2. Đâu là bản chất thực sự của hiệu quả kinh tế, đóng góp quốc phòng - an ninh, cũng như nguyên nhân gốc rễ dẫn đến tình trạng trì trệ, "lãi giả lỗ thật" của mô hình này?

Nghiên cứu vận dụng khung lý thuyết chuyển biến nông nghiệp xã hội chủ nghĩa của V.I. Lenin và lý thuyết kinh tế kế hoạch hóa tập trung để phân tích phạm vi không gian từ vĩ tuyến 17 trở ra, bao quát quá trình tích tụ đất đai từ 811 đồn điền thời Pháp thuộc (diện tích 457.715,8 ha) và khai phá 4,15 triệu ha đất đồi núi miền Bắc. Ý nghĩa đột phá của luận án nằm ở việc lượng hóa toàn bộ biến thiên cấu trúc của mạng lưới NTQD từ 16 đơn vị sơ khai năm 1957 đến khi phát triển thành một mạng lưới nông - lâm nghiệp quy mô lớn, cung cấp luận cứ lịch sử xác đáng lý giải tính tất yếu của công cuộc Đổi mới năm 1986.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu cho thấy nghiên cứu lịch sử nông nghiệp miền Bắc thế kỷ XX chia thành ba dòng chảy học thuật chính.

Dòng thứ nhất tập trung vào lịch sử kinh tế đồn điền thời thuộc địa tiền đề cho NTQD. Tiêu biểu là công trình của Tạ Thị Thúy (Đồn điền của người Pháp ở Bắc Kỳ 1884–1918, Nxb Thế giới; Việc nhượng đất, khẩn hoang ở Bắc Kỳ từ năm 1919 đến năm 1945, Nxb Thế giới) và Hồ Công Lưu (Đồn điền ở đồng bằng Bắc Kỳ từ năm 1884 đến năm 1945), phân tích quá trình tích tụ ruộng đất tư bản thực dân và hình thức quản trị nhân công.

Dòng thứ hai là các nghiên cứu kinh tế học nông nghiệp thời kỳ xã hội chủ nghĩa, nổi bật với các ấn phẩm của Trường Đại học Nông nghiệp I (Tổ chức quản lí xí nghiệp nông nghiệp xã hội chủ nghĩa, 1974; Kinh tế nông nghiệp xã hội chủ nghĩa, 1978), Phạm Văn Đồng (Ra sức phấn đấu cho một nền nông nghiệp lớn xã hội chủ nghĩa, 1972), Nguyễn Huy (Đưa nông nghiệp từ sản xuất nhỏ lên sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa, 1981), và Đào Văn Tập (45 năm kinh tế Việt Nam 1945–1990, Nxb Khoa học xã hội).

Dòng thứ ba là các nghiên cứu tổng kết lịch sử kinh tế vĩ mô và thể chế, điển hình là chuyên khảo của Đặng Phong (Lịch sử kinh tế Việt Nam 1945–2000, Tập II, Nxb Khoa học xã hội) và Trương Thị Tiến (Đổi mới cơ chế quản lý kinh tế nông nghiệp ở Việt Nam, Nxb Chính trị Quốc gia).

Về mặt học thuật, literature review phát lộ cuộc tranh luận đối trọng sâu sắc giữa hai trường phái:

• Trường phái chính thống định chuẩn (Normative Approach): Khẳng định tính ưu việt tuyệt đối của NTQD với tư cách là "đầu tàu", "tấm gương mẫu mực" đưa nông nghiệp tiến lên sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa (Trần Hữu Dực, 1963; Nguyễn Đình Nam, 1975).
• Trường phái lịch sử - kinh tế thực chứng (Empirical-Critical Approach): Chỉ ra khoảng cách lớn giữa mục tiêu ý thức hệ và thực tế vận hành. Thế Đạt (1981) chỉ rõ: "Nhìn chung, các NTQD cùng với những xí nghiệp nông nghiệp quốc doanh khác... đã đạt được một số kết quả... nhưng so với mức vốn Nhà nước đầu tư về các mặt cũng như so với vị trí, yêu cầu, nhiệm vụ 'làm gương' cho các hợp tác xã nông nghiệp thì chưa tương xứng" [159, tr. 99]. Trương Thị Tiến (1999) nhấn mạnh bản chất cơ chế bao cấp khiến cho "lãi giả lỗ thật là hiện tượng phổ biến" [235, tr. 51].

So với các nghiên cứu quốc tế về mô hình nông trường quốc doanh (Sovkhoz) tại Liên Xô (S. Koletisnev, 1965) hay các Binh đoàn sản xuất và xây dựng (Shengchan Jianshe Bingtuan) tại Tân Cương, Trung Quốc, luận án định vị mình ở giao điểm độc đáo: phân tích một mô hình kinh tế nông nghiệp quốc doanh vừa phải thực hiện nhiệm vụ kinh tế tái thiết sau chiến tranh (khôi phục 140.000 ha đất hoang hóa, giải quyết nạn đói ảnh hưởng 85% dân số sau 1954), vừa gánh vác sứ mệnh phòng thủ quân sự và làm căn cứ hậu phương chiến lược trong điều kiện chiến tranh phá hoại ác liệt.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án kiểm chứng và mở rộng Lý thuyết chuyển tiếp nông nghiệp xã hội chủ nghĩa dựa trên luận điểm của V.I. Lenin (1919) về việc thiết lập các xí nghiệp nông nghiệp nhà nước để làm ba trụ cột:

"Nông trường quốc doanh được tổ chức ra với mục đích: a) tăng thật nhiều hơn nữa sản phẩm bằng cách nâng cao năng suất nông nghiệp và mở rộng diện tích gieo trồng, b) tạo điều kiện để chuyển hoàn toàn sang nền nông nghiệp cộng sản chủ nghĩa, c) xây dựng và phát triển những trung tâm văn hoá - kỹ thuật nông nghiệp" [217, tr. 45].

Công trình chứng minh rằng khi áp dụng mô hình Sovkhoz vào một nền kinh tế tiểu nông thuộc địa lạc hậu, chịu tác động kép của chiến tranh và sự phân mảnh thể chế, tiền đề kỹ thuật - vật chất bị thiếu hụt nghiêm trọng khiến quy luật giá trị và cơ chế hạch toán kinh tế bị triệt tiêu bởi cơ chế cấp phát - giao nộp.

Luận án đề xuất một mô hình phân tích hai giai đoạn (1955–1965: Khôi phục, hợp nhất và xác lập thể chế; 1965–1975: Chuyển hướng thời chiến, phân tán và thích ứng quốc phòng), làm rõ sự biến đổi của ba cấu phần: sở hữu tư liệu sản xuất (nhà nước), tổ chức lao động (công nhân nông trường xuất thân từ quân đội, cán bộ miền Nam tập kết, thanh niên xung phong) và phương thức phân phối sản phẩm (chỉ tiêu pháp lệnh, nhà nước bao tiêu).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là sự tích hợp đa chiều giữa:

1. Lý thuyết thể chế kinh tế kế hoạch hóa tập trung: Phân tích cách thức Bộ Nông trường chỉ đạo thông qua chỉ tiêu pháp lệnh, phân phối vốn và thu mua toàn bộ nông sản phẩm.
2. Lý thuyết địa lý kinh tế - quốc phòng: Giải mã sự phân bố không gian kinh tế từ các tỉnh đồng bằng có mật độ dân số cao (Hưng Yên: 738 người/km², Nam Định: 808 người/km², Thái Bình: 864 người/km²) lên vùng trung du, miền núi và giới tuyến quân sự (mật độ trung bình 24 người/km², Khu tự trị Thái - Mèo: 13 người/km²).
3. Lý thuyết chuyển đổi sở hữu (Property Rights Transition): Phân tích sự chuyển dịch từ các đồn điền tư bản Pháp/địa chủ sang các đơn vị kinh tế quốc doanh thuộc sở hữu toàn dân thông qua Nha Khẩn hoang di dân và Sở Doanh điền Quốc gia.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  KHUNG PHÂN TÍCH TỔNG HỢP CỦA LUẬN ÁN                   |
+-------------------------------------------------------------------------+
|  [Bối cảnh lịch sử: Chia cắt đất nước (1954) & Chiến tranh leo thang]   |
+------------------------------------+------------------------------------+
                                     |
                                     v
+-------------------------------------------------------------------------+
|    3 Nguồn gốc hình thành (1955-1960) -> Hợp nhất Bộ Nông trường (10/1960)  |
| 1. Nông trường quốc doanh (từ Sở Doanh điền tiếp quản 811 đồn điền cũ)    |
| 2. Nông trường quân đội (Cục Nông binh tổ chức bộ đội chuyển ngành)     |
| 3. Liên đoàn sản xuất nông nghiệp miền Nam (cán bộ/dân tập kết)         |
+------------------------------------+------------------------------------+
                                     |
                                     v
+------------------------------------+------------------------------------+
|  Vận hành thể chế & Kinh tế        |  Chức năng Chính trị - Quốc phòng  |
|  - Kế hoạch hóa tập trung          |  - Di dân, khai hoang vùng núi     |
|  - Hạch toán xí nghiệp hình thức   |  - Thiết lập vành đai an ninh      |
|  - Cơ giới hóa & phân phối kín     |  - Tự vệ chiến đấu & chi viện Nam  |
+------------------------------------+------------------------------------+
                                     |
                                     v
+-------------------------------------------------------------------------+
|  KẾT QUẢ: Đóng góp quốc phòng to lớn >< Bế tắc kinh tế ("Lãi giả lỗ thật")  |
+-------------------------------------------------------------------------+

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập giới hạn trong không gian lãnh thổ miền Bắc từ vĩ tuyến 17 trở ra sông Bến Hải, đặt trong khuôn khổ thể chế chính trị của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa giai đoạn 1955–1975.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án được triển khai trên nền tảng phương pháp luận sử học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Nghiên cứu áp dụng thiết kế đa cấp độ (multi-level design), kết hợp giữa tiếp cận vĩ mô (chủ trương, chỉ thị, nghị quyết của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Lao động Việt Nam, Chính phủ, Bộ Nông trường) với tiếp cận vi mô (hoạt động sản xuất, hạch toán, cơ cấu lao động tại các đơn vị nông trường cụ thể như Đồng Giao, Rạng Đông, Tây Hiếu, Đông Hiếu, Sông Con, 3-2, 1-5, Vân Lĩnh).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu áp dụng kỹ thuật tam giác giác hóa tư liệu (data triangulation) nghiêm ngặt nhằm đảm bảo độ tin cậy lịch sử cao nhất:

                      [Tam giác hóa tư liệu Sử học]
                                  / \
                                 /   \
                                /     \
      [Tài liệu Lưu trữ Gốc] --------- [Tư liệu Khảo sát Thực địa]
      (TTLTQG III, Bộ Nông trường,       (Điền dã, phỏng vấn nhân chứng,
       Ủy ban Kế hoạch Nhà nước)          hồi ký cán bộ nông trường)
                                \     /
                                 \   /
                                  \ /
                     [Số liệu Thống kê & Chuyên khảo]
                     (Báo cáo ngành, tạp chí chuyên ngành,
                      nghiên cứu quốc tế Liên Xô/CHDC Đức)

1. Nguồn tài liệu lưu trữ sơ cấp (Primary Archival Records): Khai thác toàn diện phông tài liệu tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III (TTLTQG III), bao gồm các hồ sơ mật, báo cáo tổng kết sản xuất - tài chính của Bộ Nông lâm, Bộ Nông trường, Cục Nông trường Quân đội, Bộ Tài chính và Ủy ban Kế hoạch Nhà nước.
2. Nguồn tài liệu thực địa và điền dã (Oral History & Fieldwork): Phỏng vấn sâu các nhân chứng lịch sử là cựu cán bộ chỉ huy, công nhân nông trường, quân nhân chuyển ngành từng trực tiếp công tác tại các nông trường miền Tây Nghệ An, Ninh Bình, Nam Định giai đoạn 1955–1975.
3. Phương pháp lịch sử và phương pháp logic: Tái hiện tiến trình vận động khách quan theo trình tự biên niên (lịch đại), đồng thời phân tích cấu trúc quan hệ nhân quả giữa các chính sách kinh tế và năng suất thực tế (đồng đại).

Data và phân tích

Dữ liệu định lượng được tổng hợp và phân tích qua các bảng biểu thống kê lịch sử:

• Đối chiếu hiệu suất sử dụng máy nông nghiệp giữa NTQD miền Bắc và Liên Xô (năm 1958).
• Thống kê tỷ lệ cơ giới hóa và diện tích gieo trồng các loại cây công nghiệp (chè, cà phê, cao su, cam) và chăn nuôi đại gia súc qua các mốc 1960, 1965, 1968, 1972 và 1975.
• Phân tích dữ liệu chiến tranh: lượng bom đạn và số lần không quân Mỹ đánh phá trực diện vào các cơ sở nông trường (điển hình như số liệu đánh phá tháng 7–8/1968 với 117 lượt oanh tạc).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án mang lại 5 phát hiện mang tính bước ngoặt, làm sáng tỏ bản chất lịch sử của hệ thống NTQD:

1. Nguồn gốc hình thành phức hợp tam nguyên (1955–1960): NTQD miền Bắc không đơn thuần được tạo dựng mới mà hình thành từ ba nguồn gốc mang đặc thù lịch sử:

   • Hệ thống nông trường quốc doanh do Bộ Nông lâm tiếp quản từ 811 đồn điền cũ của thực dân Pháp và địa chủ (diện tích 457.715,8 ha).
   • Nông trường quân đội thành lập theo chủ trương chuyển hàng vạn sĩ quan, chiến sĩ sang làm kinh tế sau năm 1954 dưới sự điều hành của Cục Nông binh.
   • Các Liên đoàn sản xuất nông nghiệp miền Nam hình thành từ cán bộ, chiến sĩ và đồng bào miền Nam tập kết ra Bắc theo Hiệp định Genève. Đến tháng 10/1960, cả ba nhánh này mới được hợp nhất về mặt tổ chức dưới sự quản lý thống nhất của Bộ Nông trường.

2. Giải tỏa sức ép nhân khẩu học và phân bố lại lực lượng sản xuất: NTQD là công cụ thể chế trọng yếu giúp giải tỏa áp lực dân số đè nặng lên vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng (nơi bình quân ruộng đất chỉ đạt 0,11 ha/người, thậm chí rơi vào cảnh "xiềng 3 sào" ~ 1.080 m², cá biệt có nơi chỉ còn 300 m² - 150 m²/người) sang khai phá 4,15 triệu ha đồi rừng miền núi (nơi mật độ dân cư chỉ 24 người/km²), gắn kết đồng bào người Kinh với các dân tộc thiểu số tại các địa bàn chiến lược Tây Bắc, Việt Bắc và Tây Nghệ An.

3. Hiện thực hóa nghịch lý kinh tế "Lãi giả lỗ thật": Luận án chứng minh bằng số liệu lưu trữ xác thực rằng cơ chế tập trung quan liêu, bao cấp đã triệt tiêu động lực cạnh tranh và hiệu quả tài chính. Dù các nông trường liên tục báo cáo hoàn thành vượt mức kế hoạch nhà nước giao, nhưng nếu tính đúng, tính đủ chi phí khấu hao tài sản cố định, máy móc viện trợ và vốn ngân sách nhà nước rót vào, phần lớn hệ thống đều rơi vào tình trạng thua lỗ nặng nề, chi phí sản xuất vượt xa giá trị hàng hóa thực tế thu hồi.

4. Thực hiện xuất sắc chức năng kép "Kinh tế - Quốc phòng": Trong giai đoạn 1965–1975, khi không quân Mỹ tiến hành chiến tranh phá hoại, các NTQD (đặc biệt là vùng tuyến lửa Khu IV như Quảng Bình, Vĩnh Linh, Nghệ An, Hà Tĩnh) đã chuyển hóa thành các pháo đài quân sự kiên cường. Công nhân nông trường vừa "tay cày tay súng", duy trì sản xuất cung cấp nông sản cho tiền tuyến, vừa tổ chức lực lượng tự vệ bắn rơi máy bay địch, bảo vệ huyết mạch giao thông chiến lược.

5. Vai trò "Trung tâm văn hóa - xã hội hóa nông thôn miền núi": Các NTQD đã đưa phương thức sản xuất công nghiệp, mạng lưới y tế, trường học, trạm điện và nếp sống văn minh hiện đại đến những vùng rừng núi xa xôi, đặt nền tảng hình thành các điểm dân cư đô thị hóa nông nghiệp (như thị trấn Rạng Đông, thị trấn Nông trường Đồng Giao).

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Khẳng định tính quy luật của việc hạch toán kinh tế thực chất; cung cấp bằng chứng thực nghiệm giải thích tại sao mô hình hợp tác hóa và quốc doanh hóa nông nghiệp áp dụng máy móc theo khuôn mẫu Liên Xô buộc phải trải qua quá trình cải cách cơ chế khoán (Nghị định 01/CP, Chỉ thị 100-CT/TW, Nghị quyết 10-NQ/TW) để giải phóng sức sản xuất.
• Về phương pháp luận: Cung cấp quy trình mẫu mực về việc kết hợp sử học tư liệu lưu trữ thể chế với phương pháp lịch sử kinh tế định lượng và phỏng vấn nhân chứng trong nghiên cứu các tổ chức kinh tế biến mất sau thời kỳ quá độ.
• Về thực tiễn và chính sách: Đem lại bài học kinh nghiệm sâu sắc cho việc xử lý các tồn đọng đất đai tại các công ty nông - lâm nghiệp nhà nước hiện nay; cung cấp cơ sở dữ liệu để tái cơ cấu quản trị doanh nghiệp nông nghiệp, phân định rõ nhiệm vụ kinh doanh thị trường với nhiệm vụ an ninh - quốc phòng vùng biên giới.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ rõ một số giới hạn nghiên cứu xuất phát từ bối cảnh tư liệu:

• Dữ liệu thống kê thời chiến phân mảnh: Do điều kiện chiến tranh phá hoại (1965–1972), hệ thống sổ sách kế toán, thống kê năng suất chi tiết của một số nông trường tại vùng sâu, vùng xa bị hư hại hoặc ghi chép không đồng nhất giữa các cơ quan quản lý (Bộ Nông trường vs. Cục Nông trường Quân đội).
• Thiếu vắng dữ liệu so sánh chuẩn hóa quốc tế: Chưa thể số hóa và quy đổi hoàn toàn các chỉ số giá trị sản lượng thời chiến sang các đơn vị tiền tệ chuẩn quốc tế để so sánh trực tiếp tương quan năng suất với các mô hình kinh tế nông trang tập thể tại Đông Âu.

Hướng nghiên cứu tương lai bao gồm:

1. Mở rộng khung thời gian nghiên cứu giai đoạn 1975–1986 nhằm theo dõi toàn bộ chu kỳ biến đổi của NTQD sau khi thống nhất đất nước và tiếp quản hệ thống đồn điền cao su miền Nam.
2. Ứng dụng mô hình kinh tế lượng lịch sử (Cliometrics) để định lượng hóa chính xác tổng lượng trợ cấp ngân sách và mức độ thâm hụt tài chính của khối nông trường giai đoạn tiền Đổi mới.
3. Nghiên cứu nhân học lịch sử về đời sống thường nhật, bản sắc văn hóa và cấu trúc xã hội của cộng đồng công nhân nông trường qua các thế hệ.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án của NCS. Phạm Thị Vượng tạo ra tác động học thuật sâu sắc, định hình lại cách nhìn nhận về lịch sử kinh tế Việt Nam thời kỳ 1955–1975. Về mặt học thuật, công trình đóng vai trò là tài liệu tham khảo cốt lõi cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, Lịch sử Đảng, Kinh tế phát triển và Địa lý kinh tế. Về mặt chính sách, nghiên cứu cung cấp luận cứ lịch sử vô giá cho Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Bộ Tài nguyên và Môi trường trong việc rà soát, quy hoạch và giải quyết dứt điểm các tranh chấp đất đai có nguồn gốc từ nông, lâm trường quốc doanh. Về phương diện quốc tế, công trình đóng góp một case-study thực nghiệm điển hình vào kho tàng nghiên cứu so sánh về quá trình chuyển đổi thể chế kinh tế xã hội chủ nghĩa tại khu vực Đông Nam Á.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học giả Sử học/Kinh tế học: Tiếp cận hệ thống tư liệu lưu trữ sơ cấp đã được đối chiếu, hệ thống hóa và xác thực nghiêm ngặt về kinh tế nông nghiệp Việt Nam tiền Đổi mới.
• Nhà hoạch định chính sách đất đai & nông nghiệp: Nắm bắt nguồn gốc lịch sử của các quỹ đất nông - lâm trường để ban hành cơ chế giao đất, khoán đất và cổ phần hóa doanh nghiệp nông nghiệp hiệu quả.
• Lãnh đạo các Tổng công ty, Công ty nông nghiệp: Rút ra bài học quản trị kinh doanh thực chất, tránh lặp lại sai lầm của cơ chế bao cấp và xây dựng chuỗi giá trị nông sản hiện đại.
• Giảng viên và sinh viên đại học: Nguồn ngữ liệu giảng dạy chuẩn mực kết hợp giữa phân tích thể chế vĩ mô và khảo sát thực địa sinh động.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết chuyển tiếp nông nghiệp xã hội chủ nghĩa của V.I. Lenin bằng cách chỉ ra giới hạn của việc áp đặt mô hình xí nghiệp nông nghiệp quốc doanh (Sovkhoz) vào một nền kinh tế tiểu nông thuộc địa trong điều kiện chiến tranh. Luận án chứng minh rằng việc quốc hữu hóa tư liệu sản xuất chỉ tạo ra hình thức sở hữu toàn dân trên danh nghĩa; nếu không có động lực kinh tế vi mô và hạch toán độc lập, mô hình này tất yếu rơi vào bẫy phi hiệu quả và lãng phí nguồn lực đầu tư.

2. Đột phá về mặt phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây?

So với các nghiên cứu của Đặng Phong (2005) hay Trương Thị Tiến (1999) chỉ tiếp cận NTQD ở góc độ tổng quan thứ cấp, luận án đã tiên phong thực hiện tam giác hóa dữ liệu kết hợp khai thác hàng trăm văn bản chỉ đạo gốc tại TTLTQG III với tư liệu khảo sát điền dã, phỏng vấn lịch sử truyền khẩu từ các nhân chứng trực tiếp tham gia khai phá nông trường từ những năm 1955–1960.

3. Phát hiện bất ngờ nhất có số liệu thực chứng chứng minh?

Đó là nghịch lý giữa tỷ lệ cơ giới hóa và hiệu quả kinh tế. Nhà nước đã ưu tiên đầu tư tỷ trọng máy kéo, máy nổ và phân bón hóa học rất lớn cho NTQD cao hơn gấp nhiều lần so với các hợp tác xã nông nghiệp. Tuy nhiên, năng suất lao động và tỷ suất sản phẩm hàng hóa giao nộp thực tế trên mỗi đồng vốn đầu tư lại thấp hơn kỳ vọng, với hiện tượng phổ biến là máy móc thiếu phụ tùng thay thế nằm bất động, dẫn đến chi phí sản xuất thực tế cao gấp 1,5 đến 2 lần so với định mức kinh tế kỹ thuật của Nhà nước.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Hệ thống mã hồ sơ lưu trữ, phông lưu trữ tại TTLTQG III (Phông Bộ Nông trường, Phông Cục Quản lý NTQD, Phông Bộ Tài chính) cùng danh mục 15 nông trường thành lập đầu tiên năm 1957 và mạng lưới nông trường đến năm 1969 được liệt kê chi tiết trong phần phụ lục, cho phép các nhà khoa học độc lập truy xuất và thẩm định tính xác thực của mọi số liệu.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới mở ra từ luận án?

Luận án mở đường cho việc xây dựng cơ sở dữ liệu số (Digital Humanities) về toàn bộ biến động địa lý - ruộng đất của 811 đồn điền chuyển đổi sang NTQD, đồng thời định hình hướng nghiên cứu liên ngành giữa Sử học kinh tế, Xã hội học nông thôn và Khoa học môi trường về tác động lâu dài của việc khai hoang vùng đồi núi đối với thảm phủ thực vật và cấu trúc cộng đồng dân tộc thiểu số tại miền Bắc Việt Nam.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Phạm Thị Vượng là công trình khoa học mẫu mực, xuất sắc hoàn thành việc tái hiện bức tranh toàn cảnh về nông trường quốc doanh ở miền Bắc Việt Nam giai đoạn 1955–1975 với 5 đóng góp học thuật căn bản:

1. Phục dựng hệ thống và chuẩn xác quá trình hình thành mạng lưới NTQD từ ba nguồn gốc mang tính lịch sử: tiếp quản đồn điền cũ, chuyển ngành quân đội và tập kết cán bộ miền Nam.
2. Làm rõ chức năng giải tỏa áp lực nhân khẩu học từ đồng bằng lên trung du, miền núi, gắn liền phát triển kinh tế với củng cố quốc phòng an ninh biên giới và nội địa.
3. Đánh giá khách quan, toàn diện những đóng góp to lớn của NTQD trong vai trò hậu phương chi viện sức người, sức của cho chiến trường miền Nam và cuộc chiến đấu chống chiến tranh phá hoại.
4. Mổ xẻ thẳng thắn nguyên nhân sâu xa của tình trạng kém hiệu quả kinh tế, cơ chế "lãi giả lỗ thật", vạch rõ khuyết tật của phương thức quản lý tập trung quan liêu bao cấp.
5. Đúc kết những bài học kinh nghiệm lịch sử quý báu, đặt nền tảng lý luận và thực tiễn trực tiếp lý giải sự ra đời của đường lối Đổi mới kinh tế năm 1986 của Đảng và Nhà nước Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương I, mục III “Mô hình tổ chức quản lý trong các xí nghiệp quốc doanh nông nghiệp”, từ trang 49 đến trang 53, tác giả tập trung phân tích và đánh giá về tổ chức quản lý của hệ thống NTQD ở miền Bắc. Từ nghiên cứu của mình, tác giả đưa ra quan điểm như sau: “Cơ chế quản lý trong khu 15 vực này làm cho các nông trường hàng năm đều được đánh giá là hoàn thành hoặc hoàn thành vượt kế hoạch Nhà nước nhưng thực ra lại bị thua lỗ nếu hạch toán đúng và đủ. Mặc dù Nhà nước đã đầu tư một số vốn khá lớn cho kinh tế quốc doanh, nhưng “lãi giả lỗ thật” là hiện tượng phổ biến” [235, tr. Nhận định này được nghiên cứu sinh kế thừa trong đề tài nghiên cứu.

Tuy nhiên số trang viết về nông trường là rất ít ỏi, khoảng 4/260 trang. Đó là những nhận định, đánh giá chung nhất, khái quát nhất về hiệu quả sản xuất, kinh doanh của NTQD. Từ kết quả nghiên cứu, tác giả đưa ra một số kết luận: “Trong nông nghiệp, thành phần kinh tế tập thể đại diện là các HTX nông nghiệp quản lý phần lớn đất đai và lao động ở nông thôn, thành phần kinh tế quốc doanh đại diện là các NTQD, trại trạm chỉ chiếm một tỷ trọng nhỏ. Các đơn vị kinh tế cơ sở không được quyền tự chủ trong sản xuất, kinh doanh và chịu sự quản lý của cơ chế tập trung, quan liêu, bao cấp ở cả cấp vi mô lẫn vĩ mô-một cơ chế quản lý chủ yếu bằng mệnh lệnh hành chính.

Cơ chế này đã trói buộc sức sản xuất, triệt tiêu động lực phát triển của nền kinh tế. Vì vậy, nông nghiệp đã rơi vào tình trạng khủng hoảng. Theo quan điểm của tác giả, đổi mới cơ chế quản lý kinh tế nói chung, nông nghiệp nói riêng trở thành nhu cầu bức xúc [235, tr. Công trình là một tài liệu tham khảo rất quan trọng của luận án.

Công trình “Lịch sử kinh tế Việt Nam (1945 - 2000)”, tập II (1955 - 1975). Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội do Đặng Phong chủ biên. Đây là một công trình nghiên cứu rất công phu và đồ sộ với tổng số 1. NTQD được nhóm tác giả tập trung viết ở mục 2.

“Thành lập các NTQD” (từ trang 280 đến trang 282), mục 3. “Tổ chức ở các NTQD” (trang 288) và mục 5. Các tác giả khái quát quá trình thành lập NTQD ở miền Bắc. Theo đó, NTQD được hình thành trên ba cơ sở: NTQD-xây dựng trên cơ sở các doanh điền tịch thu được trong cải cách ruộng đất; Nông trường quân đội-thành lập theo chủ trương chuyển ngành hàng loạt bộ đội sang làm kinh tế; Liên đoàn sản xuất nông nghiệp miền Nam-tổ chức từ lực lượng cán bộ, nhân dân miền Nam tập kết ra miền Bắc.

Các tác giả phân tích sơ lược về vốn đầu tư cho nông trường và hiệu quả kinh tế của các NTQD. 16 Từ nghiên cứu, nhóm các giả đã chỉ ra một số nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng sản xuất kém hiệu quả. Theo quan điểm của nhóm tác giả, về tổ chức, NTQD tổ chức sản xuất hoàn toàn theo những chỉ tiêu kế hoạch được Bộ Nông trường (Nhà nước) giao cho, tức là được cung cấp toàn bộ vốn đầu vào và bao tiêu sản phẩm; Sự chuẩn bị các điều kiện tiền đề xây dựng NTQD không được chu đáo. Về vị trí của các NTQD không thuận lợi, giao thông đi lại khó khăn, chi phí đầu tư đều tăng lên; Lực lượng lao động trong các NTQD không quen với sản xuất nông nghiệp nên không thể có năng suất cao; Việc đầu tư không tập trung, dàn trải nên không đem lại lợi ích kinh tế; Việc quản lý ngày công lao động không nghiêm túc; bộ máy tổ chức thì cồng kềnh.

Vì vậy, NTQD không đem lại hiệu quả kinh tế như mong muốn. Những nhận định này của các tác giả giúp cho nghiên cứu sinh có thêm cơ sở để nhận xét, đánh giá về NTQD. Do NTQD không phải là đối tượng chính của công trình, nên không tập trung nghiên cứu, phân tích chuyên sâu. Nội dung viết về NTQD chiếm khoảng 4-5/1.178 trang, còn rất nhiều nội dung cần nghiên cứu chuyên sâu.

Những công trình kể trên, NTQD có được các tác giả đề cập đến, nhưng đều chiếm dung lượng rất ít ỏi, chủ yếu là giới thiệu khái quát, sơ lược về NTQD. Tuy vậy, đó là những phân tích, đánh giá về NTQD rất có giá trị để tác giả luận án tham khảo và kế thừa. Nghiên cứu về NTQD khá tản mạn ở một số công trình lịch sử địa phương như Lịch sử Đảng bộ tỉnh, Lịch sử Đảng bộ huyện, thị trấn, xã. Có thể kể đến như: Công trình “Lịch sử Đảng bộ tỉnh Ninh B nh, tập 1, (1930-1975)”.

Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Ninh Bình xuất bản. Công trình không trực tiếp viết về lịch sử Nông trường Đồng Giao giai đoạn 1955-1975 nhưng có nội dung viết về sự chỉ đạo của Đảng bộ tỉnh Ninh Bình với Đảng bộ Nông trường Đồng Giao. Công trình “Lịch sử Đảng bộ Nghệ An, (1954-1975)”. tập 2, Nxb Nghệ An, của các tác giả.

Công trình có viết về NTQD ở miền Tây Nghệ An trong giai đoạn 1955-1975, cụ thể là viết về Nông trường Tây Hiếu I. Công trình “Lịch sử Nghệ An từ năm 1945 đến năm 2000”. Nxb Chính trị Quốc gia, của nhóm tác giả do Trần Văn Thức 17 chủ biên, có đề cập một cách sơ lược về sự ra đời của các NTQD ở miền Tây Nghệ An: Nông trường Đông Hiếu, Nông trường Tây Hiếu, Nông trường Trình Môn, Nông trường Bãi Phủ, Nông trường Sông Con. Nhóm tác giả mới chỉ trình bày khái quát về sự ra đời của các nông trường.

Những nội dung như: tổ chức bộ máy, lực lượng lao động, hoạt động sản xuất, quan hệ sản xuất, đóng góp. của các nông trường chưa được đề cập đến. Công trình “Lịch sử Đảng bộ huyện Nghĩa Đàn (1930-2008)”. Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.

Chương IV và chương VI khái quát về sự ra đời của các nông trường ở Nghĩa Đàn; vai trò của nông trường Tây Hiếu trong cuộc chiến tranh chống Mỹ; sự chuyển đổi cơ chế của các NTQD ở Nghĩa Đàn. Tuy nhiên, công trình chỉ dừng lại ở mức sơ lược quá trình ra đời của các nông trường, chưa có sự phân tích, đánh giá cụ thể các hoạt động sản xuất kinh doanh, cũng như hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh của các nông trường. Công trình “Lịch sử Đảng bộ và nhân dân thị trấn Rạng Đông (1958-2017)”. Nxb Nam Định.

Công trình phục dựng lại quá trình hình thành, xây dựng và phát triển của thị trấn Rạng Đông theo tiến trình lịch sử từ năm 1958 đến năm 2017. Chương I và chương II viết về Nông trường Rạng Đông giai đoạn 1958-1975 liên quan trực tiếp đến luận án. Đối với những công trình này, do NTQD không phải là đối tượng nghiên cứu chính nên thường chiếm dung lượng rất khiêm tốn. Tuy nhiên, đây cũng là một nguồn tài liệu có giá trị giúp cho tác giả luận án tham khảo.

* Nh m công tr nh nghiên cứu tr c tiếp về NTQD Công trình “Ra sức xây d ng và củng cố nông trường quốc doanh”. Nxb Sự Thật, Hà Nội, của Trần Hữu Dực. Tác giả tập trung phân tích các nội dung sau: Tính chất và vai trò NTQD trong sự nghiệp công nghiệp hóa XHCN; Ba nhiệm vụ lớn của NTQD; Trên cơ sở những thắng lợi bước đầu, ra sức xây dựng và củng cố NTQD; Tăng cường chỉ đạo NTQD. Công trình có một số nội dung liên quan trực tiếp đến luận án.

Tác giả đã chỉ ra tính chất căn bản của NTQD là cơ sở kinh tế nông nghiệp hoàn toàn XHCN, các tài sản và tư liệu sản xuất đều thuộc sở hữu Nhà nước. Về vai trò của NTQD, tác giả kh ng định các NTQD có vai trò rất lớn về mặt chính trị, làm “tăng cường lực lượng đội ngũ giai cấp công nhân, xây dựng hạt nhân 18 lãnh đạo trong nông nghiệp”, về kinh tế “góp phần xóa bỏ tính chất nhiều thành phần trong nền kinh tế quốc dân”, là nhân tố quan trọng để thực hiện thắng lợi kế hoạch kinh tế 5 năm lần thứ nhất (1961-1965), góp phần bố trí lực lượng lao động giữa miền núi và đồng bằng [139, tr. Tác giả phân tích rất kĩ ba nhiệm vụ trọng tâm của NTQD, cơ sở hình thành NTQD ở miền Bắc Việt Nam và một số kết quả NTQD đạt được từ năm 1955 đến năm 1962. Công trình cũng cung cấp nhiều số liệu về NTQD có nguồn tin cậy cao.

Có thể nói đây là công trình nghiên cứu ít ỏi, có tính chuyên sâu về đề tài NTQD và là nguồn tài liệu tham khảo quý cho luận án. Song với dung lượng 50 trang, công trình mới chỉ dừng lại ở việc giới thiệu, trình bày một cách khái quát, cơ bản nhất về NTQD và hoạt động sản xuất, kinh doanh của NTQD từ năm 1955 đến năm 1962. Công trình công bố vào năm 1963, thời điểm miền Bắc đang thực hiện kế hoạch 5 năm lần thứ nhất, NTQD được đẩy mạnh xây dựng. Do vậy, cuốn sách chủ yếu nhằm mục đích tuyên truyền việc xây dựng và mở rộng NTQD.

Công trình “Nông trường Đồng Giao 30 năm xây d ng và trưởng thành”. Nông trường Đồng Giao xuất bản, Hà Nam Ninh, của Nguyễn Đăng Trình. Công trình nghiên cứu về sự ra đời và phát triển của Nông trường Đồng Giao thuộc tỉnh Ninh Bình từ năm 1955 đến năm 1985. Công trình gồm 12 chương, bắt đầu từ năm 1955, tỉnh đón 105 người đầu tiên về xây dựng nông trường Đồng Giao trên cơ sở Doanh điền Hữu Viện.

Bên cạnh đó hoạt động sản xuất, tác giả còn phân tích, hoạt động chiến đấu của nông trường. Đây là cuốn sách viết theo thể ký sự lịch sử. Bản thân Nguyễn Đăng Trình là cựu cán bộ, công nhân viên của Nông trường Đồng Giao, từng có một thời gian dài tuổi trẻ làm việc tại và gắn nông trường cho nên không tránh được cảm xúc cá nhân của tác giả. Công trình “Công tác hạch toán trong nông trường quốc doanh”.

Nxb Thống kê, Hà Nội, của Nguyễn Hòa Bình, đã giới thiệu về các cách thức hạch toán tại một NTQD. Nội dung gồm 6 chương: Hạch toán lao động và tiền lương; hạch toán tài sản cố định; hạch toán vật liệu và công cụ lao động thuộc tài sản lưu động; hạch toán chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm; hạch toán thành phẩm, tiêu thụ, kết quả tài chính và lãi nộp ngân sách; hạch toán các loại vốn, quỹ của xí nghiệp.