Nông Trường Quốc Doanh Ở Miền Bắc Việt Nam Từ Năm 1955 Đến Năm 1975

Nghiên cứu về nông trường quốc doanh miền Bắc giai đoạn 1955-1975 là một lĩnh vực quan trọng để… 232 trang · Viện Hàn Lâm Khoa Học Xã Hội Việt Nam · 2021.

• Tác giả: Phạm Thị Vượng
• Người hướng dẫn: PGS. Đinh Quang Hải
• Trường học: Viện Hàn Lâm Khoa Học Xã Hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Nông Trường Quốc Doanh Ở Miền Bắc Việt Nam Từ Năm 1955 Đến Năm 1975
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một số khái niệm
• 1.2. Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.2.1. Nhóm công trình nghiên cứu trong nước
• 1.2.2. Nhóm công trình nghiên cứu về nông trường quốc doanh ở nước ngoài
• 1.3. Nhận xét về kết quả nghiên cứu và những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA NÔNG TRƯỜNG QUỐC DOANH Ở MIỀN BẮC VIỆT NAM TỪ NĂM 1955 ĐẾN NĂM 1965
• 2.1. Cơ sở hình thành nông trường quốc doanh ở miền Bắc
• 2.1.1. Tình hình miền Bắc sau năm 1955
• 2.1.2. Chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về xây dựng nông trường quốc doanh
• 2.1.3. Mô hình nông trường quốc doanh ở Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa
• 2.2. Quá trình xây dựng và phát triển nông trường quốc doanh
• 2.2.1. Quá trình hình thành nông trường quốc doanh
• 2.2.2. Củng cố và phát triển mạng lưới nông trường quốc doanh
• 2.3. Hoạt động của nông trường quốc doanh
• 2.3.1. Chế biến nông sản
• 2.3.2. Một số hoạt động khác
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỞ RỘNG VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG TRƯỜNG QUỐC DOANH Ở MIỀN BẮC VIỆT NAM TỪ NĂM 1965 ĐẾN NĂM 1975
• 3.1. Tình hình miền Bắc và yêu cầu, nhiệm vụ mới đối với nông trường quốc doanh sau năm 1965
• 3.1.1. Tình hình miền Bắc sau năm 1965
• 3.1.2. Chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về xây dựng nông trường quốc doanh trong tình hình mới
• 3.2. Đẩy mạnh xây dựng nông trường quốc doanh
• 3.2.1. Sự thay đổi về tổ chức phân cấp quản lý
• 3.2.2. Sự phân bố, số lượng và quy mô nông trường
• 3.2.3. Tổ chức bộ máy quản lý
• 3.2.4. Lực lượng lao động
• 3.2.5. Xây dựng cơ sở vật chất
• 3.3. Hoạt động của nông trường quốc doanh
• 3.3.1. Chế biến nông sản
• 3.3.2. Một số hoạt động khác
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ NHẬN XÉT VÀ KINH NGHIỆM
• 4.1. Một số nhận xét
• 4.1.1. Về cơ sở hình thành và sự phân bố nông trường quốc doanh
• 4.1.2. Về cơ cấu tổ chức
• 4.1.3. Về tổ chức sản xuất, sở hữu và phân phối sản phẩm của NTQD
• 4.1.4. Về nguồn nhân lực
• 4.1.5. Về cơ sở vật chất
• 4.1.6. Về hoạt động sản xuất, kinh doanh
• 4.2. Đóng góp của nông trường quốc doanh
• 4.2.1. Về kinh tế
• 4.2.2. Về chính trị
• 4.2.3. Quốc phòng, an ninh
• 4.3. Những hạn chế, yếu kém và nguyên nhân
• 4.3.1. Những hạn chế, yếu kém
• 4.3.2. Nguyên nhân của hạn chế, yếu kém
• 4.4. Một số kinh nghiệm
• 4.5. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC BẢNG BIỂU

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nông Trường Quốc Doanh Miền Bắc 1955 1975

Nghiên cứu về nông trường quốc doanh miền Bắc giai đoạn 1955-1975 là một lĩnh vực quan trọng để hiểu rõ hơn về lịch sử nông nghiệp Việt Nam. Trong thời kỳ này, nông trường quốc doanh và hợp tác xã nông nghiệp được xem là trụ cột của nền kinh tế nông nghiệp. Tuy nhiên, trong khi hợp tác xã nông nghiệp nhận được nhiều sự quan tâm nghiên cứu, thì nông trường quốc doanh lại ít được nghiên cứu chuyên sâu. Luận án này nhằm lấp đầy khoảng trống đó, cung cấp một cái nhìn khách quan và toàn diện về nông trường quốc doanh trong bối cảnh lịch sử cụ thể. Nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu về mô hình kinh tế nông trường quốc doanh, mà còn về nền kinh tế nông nghiệp Việt Nam trước thời kỳ đổi mới.

Theo Lênin, nông trường quốc doanh được tổ chức để tăng sản lượng, nâng cao năng suất và mở rộng diện tích gieo trồng, tạo điều kiện chuyển sang nền nông nghiệp cộng sản chủ nghĩa, xây dựng trung tâm văn hóa - kỹ thuật nông nghiệp. Đảng Lao động Việt Nam xác định nông trường quốc doanh là xí nghiệp xã hội chủ nghĩa thuộc sở hữu toàn dân. Thông tư số 348-TTg quy định nông trường quốc doanh là đơn vị xí nghiệp của Nhà nước, quản lý theo chế độ kinh tế hạch toán.

1.1. Khái niệm Nông Trường Quốc Doanh Định Nghĩa và Bản Chất

Để hiểu rõ bản chất của nông trường quốc doanh, cần làm rõ khái niệm này. Nông trường quốc doanh là xí nghiệp nông nghiệp quốc doanh dưới chế độ xã hội chủ nghĩa, thuộc sở hữu toàn dân, do Nhà nước tổ chức, quản lý và phân phối sản phẩm. Đây là tập thể những người lao động được Nhà nước trang bị tư liệu sản xuất để tiến hành sản xuất với quy mô lớn theo kế hoạch của Nhà nước. Mục tiêu của nông trường quốc doanh là phát triển kinh tế-xã hội ở vùng nông thôn, miền núi, góp phần vào phong trào hợp tác hóa. Khái niệm này khác với hợp tác xã nông nghiệp, vốn là hình thức sở hữu tập thể, và xí nghiệp quốc doanh nói chung, vốn có thể hoạt động trong nhiều lĩnh vực khác nhau.

1.2. Vai Trò của Nông Trường Quốc Doanh Trong Nông Nghiệp Miền Bắc

Trong giai đoạn 1955-1975, nông trường quốc doanh đóng vai trò quan trọng trong phát triển nông nghiệp miền Bắc. Chúng được kỳ vọng là "đầu tàu" đưa nền nông nghiệp lên sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa, là "tấm gương" cho hợp tác xã. Tuy nhiên, quá trình hình thành và xây dựng nông trường quốc doanh diễn ra như thế nào, và đóng góp thực tế của chúng đối với kinh tế, chính trị, xã hội ra sao? Những thành tựu và hạn chế của mô hình này là gì? Nghiên cứu này sẽ đi sâu vào những câu hỏi này để đưa ra đánh giá khách quan và toàn diện.

II. Cơ Sở Hình Thành Nông Trường Quốc Doanh Ở Miền Bắc 1955

Việc xây dựng nông trường quốc doanh ở miền Bắc bắt đầu từ năm 1955, xuất phát từ nhiều yếu tố lịch sử và kinh tế. Miền Bắc sau năm 1954 đối mặt với nhiều khó khăn, đòi hỏi phải có những giải pháp đột phá trong phát triển nông nghiệp. Chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về xây dựng nông trường quốc doanh đóng vai trò then chốt trong việc định hướng và thúc đẩy quá trình này. Mô hình nông trường quốc doanh ở Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa cũng có ảnh hưởng nhất định đến việc xây dựng nông trường quốc doanh ở Việt Nam.

Nghiên cứu sinh liệt kê các công trình nghiên cứu về đồn điền vì có sự liên quan đến nông trường quốc doanh. Các công trình nghiên cứu về đồn điền cung cấp thông tin về lịch sử phát triển nông nghiệp ở miền Bắc, từ đó giúp hiểu rõ hơn về bối cảnh ra đời của nông trường quốc doanh.

2.1. Tình Hình Miền Bắc Sau 1954 Bối Cảnh Ra Đời Nông Trường

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ và Hiệp định Geneva, miền Bắc bước vào giai đoạn xây dựng chủ nghĩa xã hội. Tuy nhiên, nền kinh tế còn nghèo nàn, lạc hậu, sản xuất nông nghiệp nhỏ lẻ, manh mún. Tình hình này đòi hỏi phải có những giải pháp để phát triển nông nghiệp, nâng cao đời sống người dân. Việc xây dựng nông trường quốc doanh được xem là một trong những giải pháp quan trọng để giải quyết những khó khăn này, đưa nông nghiệp miền Bắc lên một tầm cao mới.

2.2. Chủ Trương Chính Sách Về Xây Dựng Nông Trường Quốc Doanh

Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách quan trọng về xây dựng nông trường quốc doanh. Nghị quyết của Hội nghị Trung ương lần thứ 7 mở rộng (Khóa II) vào tháng 3-1955 đã đề ra chủ trương xây dựng nông trường quốc doanh. Các văn bản pháp lý khác như thông tư, chỉ thị cũng được ban hành để hướng dẫn và cụ thể hóa việc xây dựng và hoạt động của nông trường quốc doanh. Những chủ trương, chính sách này thể hiện quyết tâm của Đảng và Nhà nước trong việc phát triển nông nghiệp theo hướng xã hội chủ nghĩa.

III. Quá Trình Xây Dựng và Phát Triển Nông Trường 1955 1965

Quá trình xây dựng và phát triển nông trường quốc doanh ở miền Bắc từ năm 1955 đến năm 1965 trải qua nhiều giai đoạn. Ban đầu, các nông trường quốc doanh được hình thành trên cơ sở khai hoang đất đai, xây dựng cơ sở vật chất. Sau đó, mạng lưới nông trường quốc doanh được củng cố và phát triển, mở rộng quy mô sản xuất. Hoạt động của nông trường quốc doanh trong giai đoạn này tập trung vào sản xuất nông nghiệp, chế biến nông sản và một số hoạt động khác.

Bảng 2.1 so sánh năng suất sử dụng máy nông nghiệp trong sản xuất ở nông trường quốc doanh giữa Liên Xô và miền Bắc Việt Nam năm 1958. Bảng 2.2 thể hiện năng suất một số cây trồng chính của nông trường quốc doanh những năm 1961-1965.

3.1. Hình Thành Nông Trường Quốc Doanh Từ Khai Hoang Đến Sản Xuất

Giai đoạn đầu, việc hình thành nông trường quốc doanh gắn liền với công tác khai hoang, phục hóa đất đai. Nhiều vùng đất hoang hóa, bị bỏ hoang đã được khai phá để xây dựng nông trường. Cùng với đó, cơ sở vật chất kỹ thuật cũng được xây dựng, bao gồm hệ thống thủy lợi, đường giao thông, nhà xưởng... Quá trình này đòi hỏi nhiều công sức và nguồn lực, nhưng đã tạo nền tảng cho sự phát triển của nông trường quốc doanh.

3.2. Củng Cố và Phát Triển Mạng Lưới Nông Trường Quốc Doanh

Sau khi hình thành, mạng lưới nông trường quốc doanh được củng cố và phát triển. Số lượng nông trường tăng lên, quy mô sản xuất được mở rộng. Các nông trường được tổ chức lại, nâng cao hiệu quả quản lý và sản xuất. Việc củng cố và phát triển mạng lưới nông trường quốc doanh góp phần quan trọng vào việc tăng sản lượng nông nghiệp, đáp ứng nhu cầu của xã hội.

IV. Mở Rộng và Phát Triển Nông Trường Quốc Doanh 1965 1975

Từ năm 1965 đến năm 1975, nông trường quốc doanh tiếp tục được mở rộng và phát triển, nhưng phải đối mặt với nhiều thách thức do chiến tranh. Tình hình miền Bắc sau năm 1965 có nhiều thay đổi, đòi hỏi nông trường quốc doanh phải thích ứng với tình hình mới. Chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về xây dựng nông trường quốc doanh cũng có những điều chỉnh để phù hợp với tình hình chiến tranh.

Sự thay đổi về tổ chức phân cấp quản lý, sự phân bố, số lượng và quy mô nông trường, tổ chức bộ máy quản lý, lực lượng lao động, xây dựng cơ sở vật chất đều có những thay đổi đáng kể trong giai đoạn này. Bảng 3.1 liệt kê danh sách nông trường quốc doanh đến cuối năm 1969. Bảng 3.2 thống kê số lượng đội ngũ cán bộ từ năm 1965 đến năm 1968.

4.1. Tình Hình Miền Bắc Sau 1965 Yêu Cầu Mới Với Nông Trường

Từ năm 1965, đế quốc Mỹ leo thang chiến tranh ra miền Bắc, gây nhiều khó khăn cho sản xuất nông nghiệp. Nông trường quốc doanh phải đối mặt với nguy cơ bị đánh phá, thiếu hụt lao động, vật tư... Tình hình này đòi hỏi nông trường quốc doanh phải chuyển đổi phương thức sản xuất, tăng cường phòng tránh, đảm bảo sản xuất trong điều kiện chiến tranh. Đồng thời, nông trường quốc doanh cũng phải đóng góp vào việc chi viện cho tiền tuyến.

4.2. Chính Sách Xây Dựng Nông Trường Trong Tình Hình Mới

Trong bối cảnh chiến tranh, Đảng và Nhà nước vẫn tiếp tục quan tâm đến việc xây dựng và phát triển nông trường quốc doanh. Các chính sách được điều chỉnh để phù hợp với tình hình mới, tập trung vào việc tăng cường phòng tránh, đảm bảo sản xuất, tiết kiệm vật tư, nâng cao năng suất lao động. Đồng thời, cũng có những chính sách khuyến khích nông trường quốc doanh tham gia vào việc chi viện cho tiền tuyến, góp phần vào sự nghiệp giải phóng miền Nam.

V. Nhận Xét và Kinh Nghiệm Từ Nông Trường Quốc Doanh 1955 1975

Nghiên cứu về nông trường quốc doanh ở miền Bắc từ năm 1955 đến năm 1975 cho thấy những đóng góp quan trọng của mô hình này đối với kinh tế, chính trị, xã hội. Tuy nhiên, cũng cần thẳng thắn nhìn nhận những hạn chế, yếu kém và nguyên nhân của những hạn chế đó. Từ những thành công và thất bại của nông trường quốc doanh, có thể rút ra nhiều kinh nghiệm quý báu cho phát triển kinh tế hiện nay.

Luận án phân tích những đóng góp, chỉ ra những hạn chế, nguyên nhân của hạn chế và rút ra một số kinh nghiệm qua nghiên cứu nông trường quốc doanh ở miền Bắc từ năm 1955 đến năm 1975 cho vấn đề phát triển kinh tế, xã hội Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.

5.1. Đóng Góp Của Nông Trường Quốc Doanh Về Kinh Tế và Chính Trị

Nông trường quốc doanh đã có những đóng góp quan trọng về kinh tế, góp phần tăng sản lượng nông nghiệp, cung cấp lương thực, thực phẩm cho xã hội. Về chính trị, nông trường quốc doanh góp phần củng cố chính quyền cách mạng ở nông thôn, xây dựng cơ sở xã hội chủ nghĩa. Ngoài ra, nông trường quốc doanh còn đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo quốc phòng, an ninh, đặc biệt là trong giai đoạn chiến tranh.

5.2. Hạn Chế và Nguyên Nhân Của Mô Hình Nông Trường Quốc Doanh

Bên cạnh những đóng góp, nông trường quốc doanh cũng bộc lộ nhiều hạn chế, yếu kém. Năng suất lao động thấp, hiệu quả sản xuất chưa cao, quản lý còn nhiều bất cập... Nguyên nhân của những hạn chế này có nhiều, bao gồm cơ chế quản lý tập trung, thiếu linh hoạt, trình độ cán bộ quản lý còn hạn chế, chính sách chưa phù hợp... Việc phân tích những hạn chế và nguyên nhân này là rất quan trọng để rút ra những bài học kinh nghiệm cho phát triển nông nghiệp hiện nay.

VI. Bài Học Kinh Nghiệm và Tương Lai Của Nông Nghiệp Việt Nam

Nghiên cứu về nông trường quốc doanh không chỉ giúp hiểu về quá khứ, mà còn cung cấp những bài học kinh nghiệm quý báu cho tương lai của nông nghiệp Việt Nam. Những kinh nghiệm này có thể được áp dụng trong việc quản lý và sử dụng đất đai, nâng cao hiệu quả hoạt động của các công ty nông nghiệp, phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững.

Từ kết quả nghiên cứu, luận án góp phần đem lại nhiều lợi ích cho vấn đề phát triển kinh tế nông nghiệp, cũng như trong công tác quản lý và sử dụng đất đai; nâng cao hiệu quả hoạt động của các công ty nông nghiệp hiện nay.

6.1. Kinh Nghiệm Quản Lý và Sử Dụng Đất Đai Hiệu Quả

Một trong những bài học quan trọng từ nông trường quốc doanh là kinh nghiệm quản lý và sử dụng đất đai. Việc quản lý đất đai tập trung, quy hoạch sản xuất khoa học, áp dụng tiến bộ kỹ thuật... là những yếu tố quan trọng để nâng cao hiệu quả sử dụng đất. Tuy nhiên, cũng cần có sự linh hoạt, phù hợp với điều kiện thực tế của từng vùng, từng địa phương.

6.2. Phát Triển Nông Nghiệp Bền Vững Hướng Đi Cho Tương Lai

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường, việc phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững là yêu cầu cấp thiết. Cần áp dụng các biện pháp canh tác thân thiện với môi trường, sử dụng tiết kiệm tài nguyên, bảo vệ đa dạng sinh học... Đồng thời, cũng cần chú trọng đến việc nâng cao đời sống của người nông dân, đảm bảo an sinh xã hội ở nông thôn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Lịch sử Việt Nam (mã số: 92 29 013) với đề tài "Nông trường quốc doanh ở miền Bắc Việt Nam từ năm 1955 đến năm 1975" do nghiên cứu sinh Phạm Thị Vượng thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Đinh Quang Hải tại Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (Hà Nội, năm 2021).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong giai đoạn 1955–1986, nông trường quốc doanh (NTQD) và hợp tác xã (HTX) nông nghiệp từng được xác định là hai trụ cột của nền kinh tế nông nghiệp miền Bắc. Nếu HTX nông nghiệp đại diện cho hình thức sở hữu tập thể và đã có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu, thì NTQD (đại diện cho hình thức sở hữu toàn dân/Nhà nước) lại chưa được quan tâm nghiên cứu tương xứng với tư cách một công trình độc lập, hệ thống. Đa số các tài liệu trước đây chỉ đề cập NTQD như một tiểu mục khái quát, hoặc chỉ giới hạn trong phạm vi một nông trường cụ thể, một địa bàn hành chính hẹp (cấp tỉnh, khu). Luận án được triển khai nhằm lấp đầy khoảng trống lịch sử này, phục dựng một cách toàn diện, khách quan quá trình hình thành, tổ chức quản lý và hoạt động sản xuất kinh doanh của hệ thống NTQD ở miền Bắc trong 20 năm (1955–1975).

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích của luận án là làm rõ quá trình hình thành, xây dựng và hoạt động của NTQD ở miền Bắc Việt Nam từ năm 1955 đến năm 1975; đưa ra các nhận xét về thành tựu, hạn chế và nguyên nhân; từ đó rút ra các bài học kinh nghiệm lịch sử phục vụ phát triển kinh tế - xã hội và quản lý đất đai hiện nay.

Để đạt được mục đích trên, luận án xác định 5 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Phân tích bối cảnh lịch sử và các yếu tố tác động đến sự ra đời của NTQD ở miền Bắc giai đoạn 1955–1975.
2. Làm rõ quá trình hình thành và tổ chức xây dựng hệ thống NTQD qua hai giai đoạn 1955–1965 và 1965–1975.
3. Phân tích các hoạt động của NTQD, trọng tâm là hoạt động sản xuất: khai hoang, trồng trọt, chăn nuôi và chế biến nông sản.
4. Đưa ra các nhận xét, đánh giá khách quan về thành tựu, đóng góp cũng như hạn chế, yếu kém và nguyên nhân của mô hình kinh tế NTQD.
5. Đúc kết một số kinh nghiệm lịch sử cho công tác quản lý kinh tế, nông nghiệp và sử dụng đất đai hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Quá trình hình thành, xây dựng và hoạt động của NTQD ở miền Bắc Việt Nam từ năm 1955 đến năm 1975.
• Phạm vi không gian: Lãnh thổ miền Bắc Việt Nam theo Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954, tính từ vĩ tuyến 17 (sông Bến Hải) trở ra Bắc.
• Phạm vi thời gian: Từ năm 1955 (thời điểm Trung ương Đảng ban hành chủ trương xây dựng NTQD tại Hội nghị Trung ương 7 khóa II) đến năm 1975 (thời điểm hoàn thành giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước). Mốc phân kỳ được chia thành hai giai đoạn: 1955–1965 và 1965–1975 (lấy mốc năm 1965 khi đế quốc Mỹ leo thang chiến tranh phá hoại miền Bắc).
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào tổ chức bộ máy, quy mô, cơ sở vật chất, lực lượng lao động và hoạt động sản xuất (khai hoang, trồng trọt, chăn nuôi, chế biến) của cả ba nguồn hình thành: NTQD thuộc Bộ Nông lâm, Nông trường quân đội và Liên đoàn sản xuất nông nghiệp miền Nam (trước khi sáp nhập về Bộ Nông trường từ tháng 10/1960).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án phân loại và điểm luận các công trình nghiên cứu liên quan theo các nhóm:

1. Nhóm công trình nghiên cứu về kinh tế đồn điền thời kỳ trước năm 1945

Tác giả kế thừa các công trình nghiên cứu về đồn điền thời Pháp thuộc để làm rõ tiền đề cơ sở vật chất và đất đai của các NTQD sau này:

• Đồn điền của người Pháp ở Bắc Kỳ 1884–1918 và Việc nhượng đất, khẩn hoang ở Bắc Kỳ từ năm 1919 đến năm 1945 của Tạ Thị Thúy (Nxb Thế giới).
• Đồn điền Thanh Hóa thời Pháp thuộc 1940–1945 do Nguyễn Trọng Văn chủ biên (Nxb Thanh Hóa).
• Luận án tiến sĩ Đồn điền ở đồng bằng Bắc Kỳ từ năm 1884 đến năm 1945 của Hồ Công Lưu (Trường ĐH Sư phạm Hà Nội).

2. Nhóm công trình nghiên cứu chung về kinh tế nông nghiệp có đề cập NTQD

• Tổ chức quản lí xí nghiệp nông nghiệp xã hội chủ nghĩa và Kinh tế nông nghiệp xã hội chủ nghĩa của Trường Đại học Nông nghiệp I.
• Ra sức phấn đấu cho một nền nông nghiệp lớn xã hội chủ nghĩa của Phạm Văn Đồng (Nxb Sự Thật).
• Tổ chức xí nghiệp nông nghiệp chủ nghĩa xã hội do Nguyễn Đình Nam chủ biên (Nxb Đại học và Trung học chuyên nghiệp).
• Nền nông nghiệp Việt Nam từ sau cách mạng tháng Tám năm 1945 của Thế Đạt (Nxb Nông nghiệp).
• Đưa nông nghiệp từ sản xuất nhỏ lên sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa của Nguyễn Huy (Nxb Khoa học xã hội).
• 45 năm kinh tế Việt Nam 1945–1990 do Đào Văn Tập chủ biên (Nxb Khoa học xã hội).
• Kinh tế nông nghiệp do Nguyễn Đình Hợi chủ biên (Nxb Tài chính).
• Đổi mới cơ chế quản lý kinh tế nông nghiệp ở Việt Nam của Trương Thị Tiến (Nxb Chính trị Quốc gia).
• Lịch sử kinh tế Việt Nam (1945–2000), tập II (1955–1975) do Đặng Phong chủ biên (Nxb Khoa học xã hội).

3. Nhóm công trình nghiên cứu trực tiếp, chuyên sâu về NTQD

• Ra sức xây dựng và củng cố nông trường quốc doanh của Trần Hữu Dực (Nxb Sự Thật, 1963).
• Công tác hạch toán trong nông trường quốc doanh của Nguyễn Hòa Bình (Nxb Thống kê).
• Các công trình lịch sử từng đơn vị: Nông trường Đồng Giao 30 năm xây dựng và trưởng thành của Nguyễn Đăng Trình; Nông trường Rạng Đông trên con đường xây dựng và phát triển; Lịch sử Nông trường 1-5 (Lê Hồng Sơn và cộng sự); Lịch sử Nông trường 3-2 (Nguyễn Đình Dũng và cộng sự).
• Các bài báo chuyên ngành: Đinh Quang Hải (2014) trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử; Lê Nam Thắng (1999) và Trần Hồ Nam (2006) trên Tạp chí Lịch sử Quân sự; Trần Kim Xuyến (1986) trên Tạp chí Xã hội.
• Các luận án, luận văn: Luận án tiến sĩ của Hoàng Thị Yến (Nông trường quốc doanh ở miền Tây Nghệ An từ năm 1956 đến năm 2015); các luận văn thạc sĩ của Vũ Thị Nhung, Vi Hữu Thụ, Lê Văn Anh, Vũ Khắc Doanh, Nguyễn Thị Liếu.

4. Nhóm công trình nghiên cứu về mô hình NTQD ở nước ngoài

Các tài liệu dịch về mô hình nông trường quốc doanh và nông trang tập thể tại Liên Xô và Đông Đức: Tổ chức nông trường tại Liên Xô (1949); Tập thể nông trường ở Liên Xô (Thanh Phong dịch); Quản lý nông trường quốc doanh của U. Li-ô-nốp (Vân Nùng dịch); Kinh tế xí nghiệp nông nghiệp xã hội chủ nghĩa của Jannermann và Karl-Diether Gussek; Phân tích hoạt động của nông trường quốc doanh và nông trang tập thể của I.A. Mi-kha-i-lốp; Tổ chức các xí nghiệp nông nghiệp xã hội chủ nghĩa do S. Cô-lét-snhép chủ biên; Tổ chức sản xuất trong nông trường quốc doanh và nông trang tập thể của X.G. Xuy-khô-mơ-lin.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình trước đây chủ yếu dừng lại ở mức mô tả đại cương, tuyên truyền đường lối thời chiến, hoặc chỉ phân tích cục bộ từng nông trường, từng địa phương riêng lẻ. Luận án của Phạm Thị Vượng là công trình chuyên khảo lịch sử đầu tiên nghiên cứu toàn diện và có hệ thống về hệ thống NTQD trên toàn miền Bắc trong trọn vẹn khung thời gian 1955–1975, làm rõ nguyên nhân kinh tế và cơ chế quản lý dẫn đến tình trạng "lãi giả lỗ thật" và hiệu quả thấp kéo dài.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khái niệm

• Khái niệm NTQD: Luận án tổng hợp lý luận của V.I. Lênin, các nghị quyết của Đảng Lao động Việt Nam (Nghị quyết 26-NQ/TW tháng 7/1961), Thông tư 348-TTg (ngày 30/8/1961) và định nghĩa: NTQD là xí nghiệp nông nghiệp quốc doanh dưới chế độ xã hội chủ nghĩa, thuộc sở hữu toàn dân, do Nhà nước tổ chức, cấp vốn, quản lý và phân phối sản phẩm theo kế hoạch tập trung, gồm tập thể người lao động được trang bị tư liệu sản xuất quy mô lớn nhằm tạo ra nông sản phẩm, hỗ trợ phong trào hợp tác hóa và phát triển kinh tế vùng nông thôn, miền núi.
• Phương pháp luận: Dựa trên quan điểm duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, và đường lối của Đảng về xây dựng chủ nghĩa xã hội và kinh tế nông nghiệp.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp chủ đạo: Phương pháp lịch sử (phục dựng tiến trình hình thành, phát triển theo trình tự thời gian 1955–1965 và 1965–1975) kết hợp phương pháp logic (phân tích mối quan hệ nhân quả giữa bối cảnh, cơ chế quản lý và hiệu quả kinh tế).
• Các phương pháp bổ trợ: Phương pháp thống kê, so sánh, phân tích - tổng hợp tư liệu, điền dã thực địa, phỏng vấn nhân chứng lịch sử và tham vấn chuyên gia.

Nguồn tư liệu

1. Văn kiện, nghị quyết, chỉ thị, nghị định của Đảng và Chính phủ về phát triển nông nghiệp và NTQD.
2. Tài liệu lưu trữ gốc tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III (hồ sơ, báo cáo của Bộ Nông lâm, Bộ Nông trường, Bộ Tài chính, Cục Nông trường quân đội, Cục Quản lý nông trường quốc doanh, Ủy ban Kế hoạch Nhà nước, Ủy ban Thống nhất Chính phủ).
3. Tài liệu thực địa tại Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Tài nguyên và Môi trường, Văn phòng Chính phủ.
4. Sách chuyên khảo, tạp chí chuyên ngành, kỷ yếu hội thảo và tư liệu điền dã, phỏng vấn nhân chứng là cựu cán bộ, công nhân nông trường.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa khái niệm xí nghiệp nông nghiệp XHCN, khái niệm NTQD và tổng thuật 4 nhóm tài liệu: nghiên cứu đồn điền trước 1945, nghiên cứu kinh tế nông nghiệp miền Bắc, nghiên cứu chuyên biệt về NTQD và tài liệu dịch mô hình nông trường Liên Xô/Đông Âu.

Chương này rút ra nhận xét: Đa số các công trình ghi nhận sự thua lỗ của NTQD nhưng thiếu sự phân tích nguyên nhân sâu xa từ cơ chế quản lý kế hoạch hóa tập trung, chỉ tiêu bao cấp, tạo nền tảng để luận án đi sâu phân tích ở các chương tiếp theo.

Chương 2: Quá trình xây dựng và hoạt động của nông trường quốc doanh ở miền Bắc Việt Nam từ năm 1955 đến năm 1965

Chương 2 phân tích bối cảnh hình thành và 10 năm đầu xây dựng mạng lưới NTQD.

• Bối cảnh sau năm 1955: Miền Bắc tiếp quản nền kinh tế kiệt quệ sau 9 năm kháng chiến chống Pháp: 140.000 ha ruộng đất bị bỏ hoang (chiếm 1/7 tổng diện tích canh tác), 1/4 trâu bò bị giết hại, 95% dân số mù chữ, hơn 85% người dân thiếu đói, 120.000 người thất nghiệp. Diện tích đất trồng trọt bình quân chỉ đạt 0,11 ha/người (tương đương 3 sào Bắc Bộ). Trong khi đó, khu vực miền núi chiếm 2/3 diện tích tự nhiên (4,15 triệu ha) nhưng mật độ dân số chỉ 24 người/km² (Khu tự trị Thái - Mèo chỉ 13 người/km²), trái ngược với vùng đồng bằng có mật độ lên tới 212–864 người/km² (một số huyện Thái Bình, Thanh Hóa lên đến 1.200 người/km²).
• Tiền đề đồn điền cũ: Giai đoạn 1884–1945 để lại 811 đồn điền lớn với diện tích 457.715,8 ha cùng hơn 5.400 tiểu đồn điền (101.549 ha) bị hoang hóa. Năm 1951, Sở Doanh điền Quốc gia duy trì 7 cơ sở (967 ha cà phê/cam, 1.269 trâu bò, 910 công nhân). Đến năm 1957, Bộ Nông lâm xây dựng 16 NTQD đầu tiên.
• Sự hình thành 3 loại hình (1955–1960):
  1. NTQD do Bộ Nông lâm quản lý (cải tạo đồn điền cũ).
  2. Nông trường quân đội do Cục Nông trường quân đội quản lý (chuyển các sư đoàn bộ đội sang làm kinh tế).
  3. Các Liên đoàn sản xuất nông nghiệp miền Nam do Ủy ban Thống nhất Trung ương quản lý (tiếp nhận cán bộ, đồng bào miền Nam tập kết). Đến tháng 10/1960, thành lập Bộ Nông trường để thống nhất quản lý cả ba hệ thống.
• Hoạt động sản xuất: Mở rộng diện tích khai hoang, trồng cây công nghiệp dài ngày (cao su, cà phê, chè), chăn nuôi đại gia súc và xây dựng các xưởng sơ chế, chế biến nông sản bước đầu.

Tiêu chí so sánh bối cảnh đất đai miền Bắc năm 1955	Vùng Đồng bằng	Vùng Miền núi
Tỷ lệ diện tích tự nhiên	~1/4 diện tích	~2/3 diện tích (4,15 triệu ha)
Mật độ dân số bình quân	212 - 864 người/km² (cục bộ 1.200)	24 người/km² (Thái - Mèo: 13)
Bình quân đất canh tác	~0,11 ha/người (khoảng 3 sào)	Rừng, đồi núi chưa khai phá chiếm ~95%
Nhiệm vụ chiến lược đặt ra	Giảm áp lực dân số, chuyển lao động	Khai hoang, tiếp quản đồn điền cũ, lập NTQD

Chương 3: Mở rộng và phát triển nông trường quốc doanh ở miền Bắc Việt Nam từ năm 1965 đến năm 1975

Chương 3 trình bày sự phát triển của hệ thống NTQD trong điều kiện miền Bắc đối phó với chiến tranh phá hoại của không quân Mỹ và thực hiện nghĩa vụ chi viện cho miền Nam.

• Tổ chức và phân cấp quản lý: Phân cấp quản lý giữa Bộ Nông trường và các địa phương; thành lập các nông trường chuyên canh và kết hợp nông - lâm nghiệp.
• Quy mô và mạng lưới: Mở rộng hệ thống NTQD lên vùng Tây Bắc, Việt Bắc, Trung du và Khu IV. Tính đến cuối năm 1969, danh sách các NTQD được củng cố theo địa bàn chiến lược.
• Lực lượng lao động và cơ sở vật chất: Tăng cường đội ngũ cán bộ kỹ thuật giai đoạn 1965–1968, trang bị máy kéo và đẩy mạnh cơ giới hóa giai đoạn 1965–1970.
• Thích ứng thời chiến: Vừa sản xuất vừa chiến đấu bảo vệ nông trường trước bom đạn (thống kê thiệt hại do bom phá trong giai đoạn cao điểm như tháng 7–8/1968). Duy trì chỉ tiêu giao nộp sản phẩm cây trồng, vật nuôi chủ yếu cho Nhà nước giai đoạn 1972–1975.

Nhóm số liệu và bảng biểu quan trọng trong luận án (1955–1975)	Nội dung phản ánh trong văn bản luận án
Bảng 2.1 & Bảng 2.2	Năng suất máy nông nghiệp (1958) và năng suất cây trồng chính (1961–1965)
Bảng 3.1 & Bảng 3.2	Danh sách NTQD đến cuối 1969 và quy mô đội ngũ cán bộ (1965–1968)
Bảng 3.3 & Bảng 3.4	Tỷ lệ cơ giới hóa (1965–1970) và sản lượng cây trồng chủ yếu (1972–1975)
Bảng 3.5, 3.6 & 3.7	Số lượng vật nuôi, sản phẩm giao nộp (1972–1975) và số liệu bắn phá bom đạn (1968)

Chương 4: Một số nhận xét và kinh nghiệm

Chương 4 tổng kết các đặc điểm, đánh giá đóng góp, chỉ ra hạn chế và rút ra bài học:

• Đóng góp kinh tế, chính trị, quốc phòng:
  • Khai hoang hàng vạn hecta đất hoang, đồi trọc, tiếp quản các đồn điền cũ; tạo nguồn nông sản công nghiệp (chè, cà phê, cao su, cam) và chăn nuôi.
  • Phân bố lại lực lượng lao động từ đồng bằng lên miền núi, tiếp nhận lực lượng bộ đội chuyển ngành và cán bộ miền Nam tập kết.
  • Xây dựng căn cứ chính trị - xã hội vững chắc ở biên giới, trung du, kết hợp sản xuất kinh tế với củng cố an ninh quốc phòng thời chiến.
• Hạn chế và yếu kém:
  • Phần lớn nông trường làm ăn không hiệu quả, thua lỗ kéo dài, tình trạng "lãi giả lỗ thật" phổ biến.
  • Năng suất lao động thấp, chưa phát huy được vai trò "đầu tàu", "tấm gương" kỹ thuật cho các hợp tác xã nông nghiệp noi theo.
  • Vốn đầu tư dàn trải, tổ chức bộ máy cồng kềnh, quản lý ngày công lỏng lẻo.
• Nguyên nhân hạn chế:
  • Rập khuôn mô hình nông trường xô-viết trong khi thiếu điều kiện cơ sở vật chất, kỹ thuật tương ứng.
  • Vận hành theo cơ chế tập trung quan liêu bao cấp: Nhà nước cấp phát toàn bộ vốn, chỉ tiêu pháp lệnh và bao tiêu toàn bộ sản phẩm, triệt tiêu động lực tự chủ sản xuất.
  • Lực lượng lao động ban đầu chưa quen với canh tác quy mô lớn; vị trí phân bố tại vùng sâu vùng xa giao thông khó khăn.
• Bài học kinh nghiệm: Luận án rút ra các kinh nghiệm về xác định quy hoạch vùng sản xuất, hoàn thiện cơ chế hạch toán kinh tế, gắn quyền lợi của người lao động với sản phẩm cuối cùng và nâng cao hiệu quả quản lý đất đai.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt khoa học và lý luận

• Là công trình lịch sử chuyên khảo đầu tiên trình bày một cách toàn diện, có hệ thống quá trình hình thành, tổ chức và hoạt động của NTQD ở miền Bắc Việt Nam trong suốt 20 năm (1955–1975).
• Làm sáng tỏ quá trình chuyển dịch sở hữu tư liệu sản xuất từ đồn điền tư nhân thời thuộc địa sang sở hữu nhà nước (toàn dân) dưới mô hình NTQD.
• Phân tích đa chiều bản chất cơ chế quản lý kế hoạch hóa tập trung trong nông nghiệp quốc doanh, cung cấp luận cứ lịch sử lý giải tính tất yếu của công cuộc Đổi mới cơ chế quản lý kinh tế năm 1986.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn và tư liệu

• Khai thác và công bố có hệ thống nguồn tư liệu gốc từ Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III và các bộ ngành liên quan về số lượng, quy mô, diện tích khai hoang, năng suất và hiệu quả tài chính của các NTQD.
• Cung cấp cơ sở thực tiễn giúp các nhà hoạch định chính sách tham khảo trong công tác sắp xếp, đổi mới, nâng cao hiệu quả hoạt động của các công ty nông - lâm nghiệp và quản lý đất đai có nguồn gốc từ nông trường hiện nay.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nguồn tư liệu lưu trữ của một số nông trường quân đội và liên đoàn sản xuất miền Nam giai đoạn đầu (1955–1960) còn tản mạn do điều kiện chiến tranh; các số liệu thống kê kế toán thời kỳ bao cấp chịu ảnh hưởng của phương pháp tính giá cố định và cơ chế cấp phát, gây khó khăn cho việc định lượng chính xác mức độ thua lỗ thực tế.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu so sánh mô hình NTQD miền Bắc với quá trình tiếp quản, tổ chức nông trường tại miền Nam sau năm 1975; đi sâu đánh giá tác động sinh thái - môi trường của việc khai hoang lập nông trường tại các vùng rừng núi miền Bắc.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên, giảng viên ngành Lịch sử: Bổ sung tư liệu giảng dạy và nghiên cứu về Lịch sử Việt Nam hiện đại, Lịch sử kinh tế Việt Nam giai đoạn 1955–1975.
• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Cung cấp dữ liệu lịch sử về quá trình sử dụng đất đai, giúp Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Tài nguyên và Môi trường tham khảo trong việc xử lý đất nông lâm trường và đổi mới mô hình nông trường/công ty nông nghiệp.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Hệ thống nông trường quốc doanh ở miền Bắc giai đoạn 1955–1960 được hình thành từ những nguồn nào?

Hệ thống NTQD được hình thành từ 3 nguồn chính:

• Các NTQD do Bộ Nông lâm thành lập trên cơ sở khôi phục, mở rộng các đồn điền cũ của thực dân Pháp và địa chủ Việt Nam để lại sau năm 1954.
• Các Nông trường quân đội do Cục Nông trường quân đội quản lý, được tổ chức từ các đơn vị bộ đội chuyển ngành sang làm kinh tế.
• Các Liên đoàn sản xuất nông nghiệp miền Nam do Ủy ban Thống nhất Trung ương quản lý, tập hợp lực lượng cán bộ, chiến sĩ và đồng bào miền Nam tập kết ra Bắc. Đến tháng 10/1960, cả 3 loại hình này được sáp nhập thống nhất dưới sự quản lý của Bộ Nông trường.

2. Tiềm năng đất đai và áp lực dân số miền Bắc năm 1955 ảnh hưởng thế nào đến chủ trương lập NTQD?

Năm 1955, miền Bắc có sự mất cân đối nghiêm trọng: Vùng đồng bằng chiếm 1/4 diện tích nhưng tập trung mật độ dân số rất cao (212–864 người/km²), bình quân đất canh tác chỉ đạt khoảng 0,11 ha/người (3 sào Bắc Bộ). Trong khi đó, vùng miền núi chiếm 2/3 diện tích tự nhiên (4,15 triệu ha) nhưng chỉ có 21,6 vạn ha trồng trọt, mật độ dân số chỉ 24 người/km², còn hơn 457.000 ha đồn điền cũ bị hoang hóa. Việc thành lập NTQD là giải pháp điều động lao động miền xuôi lên khai hoang, phục hóa đất đai miền núi.

3. Tại sao đa số các NTQD trong giai đoạn 1955–1975 bị đánh giá là sản xuất kém hiệu quả, "lãi giả lỗ thật"?

Nguyên nhân chủ yếu do cơ chế quản lý tập trung quan liêu bao cấp: Nông trường sản xuất theo chỉ tiêu pháp lệnh do Nhà nước giao, được cấp phát toàn bộ vốn đầu vào và bao tiêu toàn bộ đầu ra. Việc hạch toán không đầy đủ chi phí thực tế, quản lý lao động theo lối hành chính, thiếu gắn kết quyền lợi với kết quả cuối cùng dẫn đến năng suất lao động thấp, chi phí vận hành cao nhưng báo cáo hoàn thành kế hoạch vẫn ghi nhận hoàn thành chỉ tiêu.

4. Luận án sử dụng những nguồn tư liệu gốc chủ yếu nào?

Nguồn tư liệu gốc chủ yếu gồm hồ sơ, báo cáo lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III (tài liệu của Bộ Nông lâm, Bộ Nông trường, Cục Nông trường quân đội, Ủy ban Kế hoạch Nhà nước, Bộ Tài chính), các văn kiện chính thức của Đảng và Nhà nước, cùng dữ liệu khảo sát thực địa và phỏng vấn nhân chứng lịch sử tại các nông trường (như Đồng Giao, Rạng Đông, Tây Hiếu, 1-5, 3-2).

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Phạm Thị Vượng là công trình chuyên khảo lịch sử phục dựng bức tranh toàn diện về quá trình xây dựng, tổ chức và hoạt động của hệ thống nông trường quốc doanh ở miền Bắc Việt Nam từ năm 1955 đến năm 1975. Tác phẩm đã phân tích rõ các đóng góp của nông trường trong việc khai hoang mở đất, phân bổ lao động, phát triển cây công nghiệp và phục vụ quốc phòng thời chiến. Đồng thời, luận án chỉ ra những hạn chế cố hữu về hiệu quả kinh tế bắt nguồn từ mô hình bao cấp, cung cấp cơ sở dữ liệu lịch sử phục vụ công tác nghiên cứu và quản lý kinh tế nông nghiệp hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương I, mục III “Mô hình tổ chức quản lý trong các xí nghiệp quốc doanh nông nghiệp”, từ trang 49 đến trang 53, tác giả tập trung phân tích và đánh giá về tổ chức quản lý của hệ thống NTQD ở miền Bắc. Từ nghiên cứu của mình, tác giả đưa ra quan điểm như sau: “Cơ chế quản lý trong khu 15 vực này làm cho các nông trường hàng năm đều được đánh giá là hoàn thành hoặc hoàn thành vượt kế hoạch Nhà nước nhưng thực ra lại bị thua lỗ nếu hạch toán đúng và đủ. Mặc dù Nhà nước đã đầu tư một số vốn khá lớn cho kinh tế quốc doanh, nhưng “lãi giả lỗ thật” là hiện tượng phổ biến” [235, tr. Nhận định này được nghiên cứu sinh kế thừa trong đề tài nghiên cứu.

Tuy nhiên số trang viết về nông trường là rất ít ỏi, khoảng 4/260 trang. Đó là những nhận định, đánh giá chung nhất, khái quát nhất về hiệu quả sản xuất, kinh doanh của NTQD. Từ kết quả nghiên cứu, tác giả đưa ra một số kết luận: “Trong nông nghiệp, thành phần kinh tế tập thể đại diện là các HTX nông nghiệp quản lý phần lớn đất đai và lao động ở nông thôn, thành phần kinh tế quốc doanh đại diện là các NTQD, trại trạm chỉ chiếm một tỷ trọng nhỏ. Các đơn vị kinh tế cơ sở không được quyền tự chủ trong sản xuất, kinh doanh và chịu sự quản lý của cơ chế tập trung, quan liêu, bao cấp ở cả cấp vi mô lẫn vĩ mô-một cơ chế quản lý chủ yếu bằng mệnh lệnh hành chính.

Cơ chế này đã trói buộc sức sản xuất, triệt tiêu động lực phát triển của nền kinh tế. Vì vậy, nông nghiệp đã rơi vào tình trạng khủng hoảng. Theo quan điểm của tác giả, đổi mới cơ chế quản lý kinh tế nói chung, nông nghiệp nói riêng trở thành nhu cầu bức xúc [235, tr. Công trình là một tài liệu tham khảo rất quan trọng của luận án.

Công trình “Lịch sử kinh tế Việt Nam (1945 - 2000)”, tập II (1955 - 1975). Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội do Đặng Phong chủ biên. Đây là một công trình nghiên cứu rất công phu và đồ sộ với tổng số 1. NTQD được nhóm tác giả tập trung viết ở mục 2.

“Thành lập các NTQD” (từ trang 280 đến trang 282), mục 3. “Tổ chức ở các NTQD” (trang 288) và mục 5. Các tác giả khái quát quá trình thành lập NTQD ở miền Bắc. Theo đó, NTQD được hình thành trên ba cơ sở: NTQD-xây dựng trên cơ sở các doanh điền tịch thu được trong cải cách ruộng đất; Nông trường quân đội-thành lập theo chủ trương chuyển ngành hàng loạt bộ đội sang làm kinh tế; Liên đoàn sản xuất nông nghiệp miền Nam-tổ chức từ lực lượng cán bộ, nhân dân miền Nam tập kết ra miền Bắc.

Các tác giả phân tích sơ lược về vốn đầu tư cho nông trường và hiệu quả kinh tế của các NTQD. 16 Từ nghiên cứu, nhóm các giả đã chỉ ra một số nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng sản xuất kém hiệu quả. Theo quan điểm của nhóm tác giả, về tổ chức, NTQD tổ chức sản xuất hoàn toàn theo những chỉ tiêu kế hoạch được Bộ Nông trường (Nhà nước) giao cho, tức là được cung cấp toàn bộ vốn đầu vào và bao tiêu sản phẩm; Sự chuẩn bị các điều kiện tiền đề xây dựng NTQD không được chu đáo.