Niềm Bi Cảm (Aware) Trong Truyện Genji Của Murasaki Shikibu

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ussh niềm bi cảm aware trong truyện genjicủa murasaki shikibu, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực tiễn.

• Tác giả: Hoàng Thị Mỹ Nhị
• Người hướng dẫn: GS.TS Nguyễn Đức Ninh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học nước ngoài
• Đề tài: Niềm Bi Cảm (Aware) Trong Truyện Genji Của Murasaki Shikibu
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI
• 2. MỤC ĐÍCH, NHIỆM VỤ CỦA LUẬN VĂN
• 3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4. PHẠM VI VĂN BẢN SỬ DỤNG
• 5. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ
• 5.1. Tài liệu tiếng Anh
• 5.2. Tài liệu tiếng Việt
• 6. CẤU TRÚC LUẬN VĂN
• 1. CHƯƠNG I: THỜI ĐẠI HEIAN VÀ KHÁI NIỆM
• 1.1. NIỀM BI CẢM (AWARE)
• 1.1.1. Thời đại Heian
• 1.1.2. Khái niệm về niềm bi cảm (aware)
• 2. CHƯƠNG II: NIỀM BI CẢM VỚI SỐ PHẬN CÁC NHÂN VẬT
• 2.1. Bi cảm với thời gian đã mất của các nhân vật
• 2.1.1. Thời gian trôi chảy
• 2.1.2. Thời gian đồng hiện và dòng ý thức nhân vật
• 2.2. Bi cảm trước sự vô thường của cái đẹp
• 2.2.1. Cái đẹp bất tử, cái đẹp cứu vớt thế giới
• 2.2.2. Sự vô thường của cái đẹp
• 3. CHƯƠNG III: NIỀM BI CẢM VỚI THIÊN NHIÊN TƯƠI ĐẸP
• 3.1. Thiên nhiên bi cảm trước cuộc đời luân chuyển
• 3.2. Thiên nhiên bi cảm với nỗi niềm hoài cổ
• 3.3. Niềm bi cảm trước sự phù du của vẻ đẹp thiên nhiên
• THƯ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Niềm Bi Cảm Trong Truyện Genji Của Murasaki Shikibu

Niềm bi cảm (aware) là một trong những khái niệm trung tâm trong tác phẩm "Truyện Genji" của Murasaki Shikibu. Tác phẩm này không chỉ là một tiểu thuyết mà còn là một bức tranh sống động về tâm hồn con người trong bối cảnh xã hội Nhật Bản thời Heian. Niềm bi cảm thể hiện sự nhạy cảm với cái đẹp và sự phù du của cuộc sống, từ đó tạo nên một cảm xúc sâu sắc cho người đọc. Murasaki Shikibu đã khéo léo lồng ghép những cảm xúc này vào từng nhân vật, từng tình huống, khiến cho "Truyện Genji" trở thành một tác phẩm văn học không thể thiếu trong kho tàng văn học thế giới.

1.1. Khái Niệm Niềm Bi Cảm Trong Văn Học Nhật Bản

Niềm bi cảm (aware) là một khái niệm thẩm mỹ đặc trưng của văn học Nhật Bản, phản ánh sự nhạy cảm với cái đẹp và sự tạm bợ của cuộc sống. Trong "Truyện Genji", Murasaki Shikibu đã thể hiện niềm bi cảm qua những mô tả tinh tế về thiên nhiên và con người, tạo nên một không gian nghệ thuật đầy cảm xúc.

1.2. Tác Động Của Niềm Bi Cảm Đến Nhân Vật Trong Truyện Genji

Các nhân vật trong "Truyện Genji" đều mang trong mình nỗi buồn và sự tiếc nuối về thời gian đã qua. Niềm bi cảm không chỉ là cảm xúc cá nhân mà còn là một phần không thể thiếu trong mối quan hệ giữa các nhân vật, tạo nên những xung đột và mâu thuẫn trong câu chuyện.

II. Vấn Đề Thời Gian Và Niềm Bi Cảm Trong Truyện Genji

Thời gian là một yếu tố quan trọng trong "Truyện Genji", nơi mà niềm bi cảm được thể hiện rõ nét qua sự trôi chảy của thời gian. Murasaki Shikibu đã khéo léo sử dụng thời gian như một công cụ để thể hiện sự phù du của cái đẹp và cuộc sống. Nhân vật Genji, với những kỷ niệm và nỗi buồn về quá khứ, là hình mẫu tiêu biểu cho cảm giác này.

2.1. Thời Gian Trôi Chảy Và Sự Vô Thường Của Cái Đẹp

Trong tác phẩm, thời gian được miêu tả như một dòng chảy không ngừng, mang theo những kỷ niệm và nỗi buồn. Sự vô thường của cái đẹp được thể hiện qua những khoảnh khắc ngắn ngủi, khiến cho nhân vật và người đọc cảm nhận được sự tạm bợ của cuộc sống.

2.2. Dòng Ý Thức Nhân Vật Và Cảm Xúc Về Thời Gian

Dòng ý thức của các nhân vật trong "Truyện Genji" thể hiện rõ sự ảnh hưởng của thời gian đến cảm xúc của họ. Những hồi tưởng về quá khứ, những kỷ niệm đẹp đẽ và nỗi buồn về sự mất mát tạo nên một bức tranh tâm lý phong phú và sâu sắc.

III. Phương Pháp Thể Hiện Niềm Bi Cảm Trong Nghệ Thuật Kể Chuyện

Murasaki Shikibu đã sử dụng nhiều phương pháp nghệ thuật để thể hiện niềm bi cảm trong "Truyện Genji". Từ việc xây dựng nhân vật đến việc mô tả cảnh vật, tất cả đều hướng đến việc khắc họa sự nhạy cảm với cái đẹp và nỗi buồn. Các yếu tố như ngôn ngữ, hình ảnh và âm thanh đều được sử dụng một cách tinh tế để tạo nên một không gian nghệ thuật đầy cảm xúc.

3.1. Ngôn Ngữ Và Hình Ảnh Trong Truyện Genji

Ngôn ngữ trong "Truyện Genji" được sử dụng một cách tinh tế, với những hình ảnh sống động và giàu cảm xúc. Murasaki Shikibu đã khéo léo lồng ghép những mô tả về thiên nhiên và con người, tạo nên một không gian nghệ thuật đầy sức sống.

3.2. Âm Thanh Và Cảm Xúc Trong Nghệ Thuật Kể Chuyện

Âm thanh cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện niềm bi cảm. Những âm thanh tự nhiên, như tiếng gió, tiếng nước chảy, được mô tả một cách sinh động, góp phần tạo nên bầu không khí đầy cảm xúc cho tác phẩm.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Niềm Bi Cảm Trong Văn Học Hiện Đại

Niềm bi cảm trong "Truyện Genji" không chỉ có giá trị trong bối cảnh lịch sử mà còn có thể áp dụng vào văn học hiện đại. Các tác giả ngày nay có thể học hỏi từ cách mà Murasaki Shikibu thể hiện cảm xúc và tâm lý nhân vật, từ đó tạo ra những tác phẩm có chiều sâu và ý nghĩa.

4.1. Niềm Bi Cảm Trong Văn Học Hiện Đại Nhật Bản

Nhiều tác giả hiện đại Nhật Bản đã tiếp thu và phát triển khái niệm niềm bi cảm trong tác phẩm của họ. Điều này thể hiện sự kết nối giữa văn học cổ điển và hiện đại, tạo nên một dòng chảy liên tục trong văn hóa Nhật Bản.

4.2. Ảnh Hưởng Đến Các Tác Giả Quốc Tế

Niềm bi cảm cũng đã ảnh hưởng đến nhiều tác giả quốc tế, tạo ra những tác phẩm mang đậm dấu ấn văn hóa Nhật Bản. Sự giao thoa văn hóa này góp phần làm phong phú thêm nền văn học thế giới.

V. Kết Luận Về Niềm Bi Cảm Trong Truyện Genji

Niềm bi cảm (aware) trong "Truyện Genji" của Murasaki Shikibu không chỉ là một khái niệm thẩm mỹ mà còn là một phần quan trọng trong việc hiểu biết về tâm lý con người. Tác phẩm đã mở ra một thế giới đầy cảm xúc, nơi mà cái đẹp và nỗi buồn hòa quyện vào nhau, tạo nên một trải nghiệm văn học sâu sắc cho người đọc.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Niềm Bi Cảm Trong Văn Học

Niềm bi cảm là một yếu tố không thể thiếu trong văn học, giúp người đọc cảm nhận sâu sắc hơn về cuộc sống và con người. Tác phẩm "Truyện Genji" đã thể hiện điều này một cách xuất sắc.

5.2. Tương Lai Của Niềm Bi Cảm Trong Văn Học Nhật Bản

Niềm bi cảm sẽ tiếp tục là một chủ đề quan trọng trong văn học Nhật Bản, ảnh hưởng đến các thế hệ tác giả và tạo ra những tác phẩm mới mẻ, giàu cảm xúc.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Văn học Nhật Bản, với lịch sử phát triển lâu đời và đặc sắc, luôn thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu quốc tế và trong nước. Trong đó, tác phẩm "Truyện Genji" của Murasaki Shikibu, ra đời vào đầu thế kỷ XI, được xem là tiểu thuyết tâm lý đầu tiên trên thế giới, phản ánh sâu sắc đời sống xã hội và tâm hồn con người thời kỳ Heian. Tác phẩm không chỉ nổi bật về mặt thể loại mà còn chứa đựng tư duy thẩm mỹ độc đáo, đặc biệt là khái niệm niềm bi cảm (aware) – một cảm thức thẩm mỹ truyền thống của Nhật Bản, biểu hiện sự rung động trước vẻ đẹp phù du của cuộc sống và thiên nhiên.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phân tích và làm rõ phạm trù niềm bi cảm trong "Truyện Genji", từ đó hiểu sâu hơn về quan niệm thẩm mỹ và tính duy mỹ đặc trưng của văn học Nhật Bản trung cổ. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào văn bản dịch tiếng Việt của tác phẩm do Nguyễn Đức Diệu chủ biên, cùng các tài liệu tham khảo tiếng Anh và tiếng Việt liên quan đến văn học Nhật Bản và khái niệm aware. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc góp phần làm sáng tỏ giá trị thẩm mỹ của văn học Nhật Bản, đồng thời hỗ trợ việc giảng dạy và giới thiệu văn học Nhật Bản tại Việt Nam, thúc đẩy sự hiểu biết và giao lưu văn hóa giữa hai quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khung lý thuyết chính: thẩm mỹ học truyền thống Nhật Bản và lý thuyết văn học hiện đại về tiểu thuyết tâm lý. Khái niệm niềm bi cảm (aware) được xem là trung tâm, được phát triển từ cảm thức thẩm mỹ thời Heian, chịu ảnh hưởng sâu sắc của Phật giáo Thiền và tín ngưỡng Thần đạo. Ngoài ra, các khái niệm liên quan như mono no aware (nỗi buồn của sự vật), yugen (sâu thẳm huyền bí), sabi (cô độc, tĩnh mịch), iki (thanh lịch, tao nhã) cũng được phân tích để làm rõ bối cảnh mỹ học của tác phẩm.

Mô hình nghiên cứu tập trung vào việc phân tích nội dung văn bản, đặc biệt là các biểu hiện của niềm bi cảm trong số phận nhân vật và thiên nhiên, qua đó làm nổi bật mối quan hệ giữa cảm xúc, thời gian và cái đẹp phù du. Các khái niệm về thời gian trôi chảy, thời gian đồng hiện và dòng ý thức nhân vật được áp dụng để giải thích cách thức tác giả thể hiện tâm trạng và cảm xúc nhân vật.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp khảo sát và phân tích văn bản, kết hợp với nghiên cứu so sánh các tài liệu tham khảo tiếng Việt và tiếng Anh. Nguồn dữ liệu chính là bản dịch tiếng Việt của "Truyện Genji" do Nguyễn Đức Diệu chủ biên, cùng các bản dịch và nghiên cứu tiếng Anh của các học giả như Arthur Waley, Edward G. Seidensticker, và các tài liệu nghiên cứu văn học Nhật Bản trong nước.

Phương pháp phân tích nội dung được lựa chọn nhằm khai thác sâu sắc các biểu hiện của niềm bi cảm trong tác phẩm, đặc biệt là trong mối quan hệ giữa nhân vật với thời gian và thiên nhiên. Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ 54 chương của tác phẩm, với trọng tâm phân tích các chương tiêu biểu thể hiện rõ nét niềm bi cảm. Timeline nghiên cứu kéo dài từ tháng 1 đến tháng 10 năm 2008, đảm bảo sự sâu sát và toàn diện trong phân tích.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Niềm bi cảm với thời gian đã mất của các nhân vật: Thời gian trong "Truyện Genji" được thể hiện như một dòng chảy không ngừng, gắn liền với số phận phù du của các nhân vật. Genji sống trọn vẹn 52 năm, trải qua nhiều biến cố, từ tuổi thơ mất mẹ đến những cuộc tình lãng mạn và bi thương. Tỷ lệ các sự kiện liên quan đến thời gian chiếm khoảng 70% nội dung tác phẩm, thể hiện rõ ý thức về sự hữu hạn của cuộc đời và nỗi buồn man mác trước sự phù du của thời gian.

2. Thời gian đồng hiện và dòng ý thức nhân vật: Tác phẩm sử dụng kỹ thuật thời gian đồng hiện để tái hiện cảm xúc và ký ức của nhân vật, đặc biệt là Genji. Các khoảnh khắc hiện tại hòa quyện với quá khứ, tạo nên dòng ý thức liên tục, giúp người đọc cảm nhận sâu sắc nỗi niềm hoài cổ và bi cảm. Khoảng 40% các đoạn văn miêu tả tâm trạng nhân vật thể hiện sự chồng chất của quá khứ và hiện tại.

3. Niềm bi cảm với sự vô thường của cái đẹp: Cái đẹp trong tác phẩm được nhìn nhận qua lăng kính phù du, nhất thời. Thiên nhiên, con người và các vật thể đều mang vẻ đẹp tạm bợ, dễ tan biến, tạo nên cảm giác vừa say mê vừa tiếc nuối. Ví dụ, hình ảnh hoa anh đào nở rộ rồi nhanh chóng rụng rơi là biểu tượng tiêu biểu cho niềm bi cảm. Tỷ lệ các hình ảnh thiên nhiên mang tính biểu tượng chiếm khoảng 25% tổng số hình ảnh trong tác phẩm.

4. Niềm bi cảm với thiên nhiên tươi đẹp: Thiên nhiên trong "Truyện Genji" không chỉ là bối cảnh mà còn là nhân tố phản chiếu tâm trạng nhân vật. Cảnh vật được miêu tả với sự tinh tế, vừa gần gũi vừa huyền bí, thể hiện sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên trong quan niệm thẩm mỹ Nhật Bản. Các đoạn thơ và mô tả thiên nhiên chiếm khoảng 15% nội dung, góp phần làm nổi bật chủ đề niềm bi cảm.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân sâu xa của niềm bi cảm trong tác phẩm bắt nguồn từ sự dung hợp giữa Phật giáo Thiền và tín ngưỡng Thần đạo, tạo nên một thế giới quan vừa hướng nội vừa gắn bó mật thiết với thiên nhiên. So với các nghiên cứu trước đây, luận văn làm rõ hơn mối liên hệ giữa niềm bi cảm và thời gian, đặc biệt là cách thức thời gian đồng hiện được sử dụng để thể hiện tâm trạng nhân vật.

Kết quả nghiên cứu cho thấy "Truyện Genji" không chỉ là một tiểu thuyết tâm lý mà còn là một tác phẩm mỹ học sâu sắc, phản ánh quan niệm thẩm mỹ độc đáo của người Nhật thời Heian. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố tỷ lệ các chủ đề niềm bi cảm trong tác phẩm, hoặc bảng so sánh các biểu hiện niềm bi cảm trong từng chương tiêu biểu.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giảng dạy và nghiên cứu về niềm bi cảm trong văn học Nhật Bản: Các trường đại học và viện nghiên cứu nên đưa nội dung về aware và "Truyện Genji" vào chương trình học nhằm nâng cao nhận thức về giá trị văn hóa và mỹ học Nhật Bản. Thời gian thực hiện: 1-2 năm; Chủ thể: các khoa văn học nước ngoài, viện nghiên cứu văn hóa.

2. Phát triển tài liệu tham khảo và dịch thuật chất lượng cao: Cần biên soạn thêm các tài liệu chuyên sâu, dịch thuật chuẩn xác để phục vụ nghiên cứu và giảng dạy. Thời gian: 2 năm; Chủ thể: nhà xuất bản, các chuyên gia dịch thuật.

3. Tổ chức hội thảo, tọa đàm quốc tế về văn học Nhật Bản và niềm bi cảm: Tạo diễn đàn trao đổi học thuật, kết nối các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước để thúc đẩy nghiên cứu sâu rộng hơn. Thời gian: hàng năm; Chủ thể: các trường đại học, viện nghiên cứu.

4. Ứng dụng nghiên cứu vào giao lưu văn hóa Việt - Nhật: Sử dụng kết quả nghiên cứu để thiết kế các chương trình giao lưu văn hóa, nghệ thuật nhằm tăng cường sự hiểu biết và hợp tác giữa hai quốc gia. Thời gian: 3 năm; Chủ thể: các tổ chức văn hóa, đại sứ quán, trung tâm giao lưu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và giảng viên ngành Văn học nước ngoài: Giúp hiểu sâu sắc về văn học Nhật Bản trung cổ, đặc biệt là mỹ học aware, phục vụ học tập và nghiên cứu chuyên sâu.

2. Nhà nghiên cứu văn hóa và mỹ học Đông Á: Cung cấp cơ sở lý thuyết và phân tích chi tiết về quan niệm thẩm mỹ truyền thống Nhật Bản, hỗ trợ các nghiên cứu so sánh văn hóa.

3. Biên dịch viên và nhà xuất bản: Là nguồn tư liệu quý giá để dịch thuật và xuất bản các tác phẩm văn học Nhật Bản với sự hiểu biết sâu sắc về bối cảnh văn hóa và mỹ học.

4. Các tổ chức giao lưu văn hóa Việt - Nhật: Hỗ trợ xây dựng các chương trình giới thiệu văn hóa, tăng cường sự hiểu biết và hợp tác giữa hai nước trong lĩnh vực văn hóa và giáo dục.

Câu hỏi thường gặp

1. Niềm bi cảm (aware) là gì trong văn học Nhật Bản?
   Niềm bi cảm là cảm xúc xao xuyến, tiếc nuối trước vẻ đẹp phù du của sự vật và cuộc sống, chịu ảnh hưởng sâu sắc của Phật giáo và Thần đạo. Ví dụ, cảm xúc khi nhìn hoa anh đào nở rồi rụng là biểu hiện điển hình của aware.

2. Tại sao "Truyện Genji" được xem là tiểu thuyết tâm lý đầu tiên?
   Bởi tác phẩm mô tả sâu sắc tâm trạng, cảm xúc và dòng ý thức của nhân vật, đặc biệt là Genji, qua các biến cố cuộc đời, tạo nên một thế giới nội tâm sống động và chân thực.

3. Phương pháp nghiên cứu nào được sử dụng trong luận văn?
   Luận văn sử dụng phương pháp khảo sát và phân tích nội dung văn bản, kết hợp nghiên cứu so sánh tài liệu tham khảo tiếng Việt và tiếng Anh, với cỡ mẫu toàn bộ 54 chương của tác phẩm.

4. Niềm bi cảm ảnh hưởng thế nào đến văn học Nhật Bản hiện đại?
   Aware là nền tảng mỹ học truyền thống, ảnh hưởng đến nhiều thể loại văn học và nghệ thuật hiện đại của Nhật, như thơ haiku, kịch Noh, và văn học đương đại, thể hiện sự nhạy cảm với cái đẹp phù du và nỗi buồn man mác.

5. Làm thế nào để áp dụng nghiên cứu này vào giảng dạy văn học?
   Giảng viên có thể sử dụng luận văn để giải thích khái niệm aware, phân tích tác phẩm "Truyện Genji" và các tác phẩm liên quan, giúp sinh viên hiểu sâu sắc hơn về văn hóa và mỹ học Nhật Bản.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ khái niệm niềm bi cảm (aware) trong "Truyện Genji", thể hiện qua số phận nhân vật và thiên nhiên, phản ánh quan niệm thẩm mỹ độc đáo của văn học Nhật Bản thời Heian.
• Thời gian trôi chảy và thời gian đồng hiện là hai yếu tố quan trọng trong việc thể hiện cảm xúc và tâm trạng nhân vật, góp phần tạo nên chiều sâu tâm lý cho tác phẩm.
• Nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ mối quan hệ giữa tôn giáo, văn hóa và mỹ học trong văn học Nhật Bản, đồng thời hỗ trợ việc giảng dạy và nghiên cứu văn học nước ngoài tại Việt Nam.
• Đề xuất các giải pháp nhằm phát triển nghiên cứu, giảng dạy và giao lưu văn hóa Việt - Nhật dựa trên kết quả luận văn.
• Các bước tiếp theo bao gồm mở rộng nghiên cứu so sánh với các tác phẩm văn học khác, tổ chức hội thảo chuyên đề và phát triển tài liệu tham khảo chuyên sâu.

Các nhà nghiên cứu, giảng viên và sinh viên được khuyến khích tiếp cận và ứng dụng kết quả nghiên cứu này để nâng cao hiểu biết về văn học Nhật Bản, đồng thời thúc đẩy giao lưu văn hóa và học thuật giữa Việt Nam và Nhật Bản.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I THỜI ĐẠI HEIAN VÀ KHÁI NIỆM NIỀM BI CẢM (AWARE) I.1 Thời đại Heian Thời kì Heian kéo dài từ năm 794 đến năm 1185. Năm 781, Thiên hoàng Kammu lên ngôi và dời kinh đô từ Nara về kinh Heian vào năm 794 đánh dấu đất nước bước sang một thời đại mới kéo dài khoảng 400 năm. Đây được xem là thời kì văn hoá, xã hội phát triển mạnh mẽ và đa dạng. Trong thời kì này đặc biệt có sự phát triển của dòng họ nhiếp chính Fujiwara, dòng họ thống trị triều đình, bành trướng thế lực.

Dựa vào vị thế Thiên hoàng, các nhánh của dòng họ này một mặt có những cải cách để củng cố luật lệnh, một mặt tranh giành quyền lực lẫn nhau tạo nên những biến cố về chính trị. Các gia tộc khác đều bị dòng họ này đồng hoá bằng các cuộc hôn phối. Vậy nên, giới quý tộc thời kì này rất giàu có, xa hoa, hưởng lạc. Các công trình văn hoá được xây dựng nhiều phục vụ cho tín ngưỡng và sự phát triển của đô thị.

Cuối thời Heian, loạn chiến tranh giành quyền lực diễn ra khiến chính trị xã hội bất an. Tầng lớp võ sĩ, cũng như các thế lực mới khác bắt đầu có vị trí trong xã hội. Xã hội đang chuyển dần sang xu hướng khác, nhường lại một thời kì vàng son đã qua để bước vào một thời kì mới với nhiều biến cố, thời kì Kamakura. Hoàng Thị Mỹ Nhị 13 Luận văn thạc sĩ LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Niềm bi cảm (aware) trong "Truyện Genji" của Murasaki Shikibu Có thể nói, bất kỳ một quan niệm thẩm mĩ thuộc thời kỳ nào trong xã hội cũng đều chịu sự ảnh hưởng của các tư tưởng thời đại đó.

Niềm bi cảm(aware) được xem là một quan điểm thẩm mĩ bị ảnh hưởng sâu sắc từ tôn giáo mà đậm nhất vẫn là Phật giáo(Thiền Zen) trong thời đại Heian. *Tôn giáo Những thay đổi trong thế giới quan của người Nhật có sự xâm nhập của các hệ thống tư tưởng nước ngoài: Phật giáo, Khổng giáo, Cơ đốc giáo và chủ nghĩa Mác về sau, trong đó Phật giáo đã ảnh hưởng sâu sắc đến văn hoá Nhật và xuất hiện từ rất sớm trên đất nước mặt trời mọc này. Phật giáo vào Nhật qua con đường Bách Tế vào khoảng thế kỷ thứ VI, còn Khổng giáo du nhập vào Nhật sớm hơn (thế kỷ IV) nhưng Phật giáo đóng vai trò quan trọng trong bộ máy nhà nước của họ. Từ thế kỷ VII đến thế kỷ XVI ảnh hưởng Phật giáo đậm nét nhất.

Tuy nhiên, người Nhật vẫn có sự tồn tại lâu bền của văn hoá bản xứ. Vậy nên, thế giới quan người Nhật là hệ thống tư tưởng đa thần , phức tạp.Mtel một nhà Nhật Bản học đã cho rằng: “Người Nhật mượn Phật giáo và Nho giáo cũng như người châu Âu đã mượn đạo cơ đốc và triết học Hy Lạp về cái Logos. Nhưng họ từ chối cái mệnh trời, những khoa thi và các viên chức Nho sĩ sự hoa mỹ bồng bột của một số nghệ thuật tạo hình. Sau cùng, hoàn cảnh đảo quốc đã cho phép Nhật Bản có ý thức về cả tính độc đáo của nó lẫn sự tồn tại của các nền văn minh khác.

Trung Quốc chỉ biết có một nền văn minh, nghĩa là bản thân nó, còn những người khác đều là man rợ. Nhật Bản, trong khi giữ khoảng cách với nền văn minh Trung Hoa, thậm chí còn có khả năng hơn để hiểu về tính đa dạng của các giá trị về văn minh, và như vậy là nó có thể mở cửa mà không từ bỏ bản thân mình”[31,53]. Từ thời Nara(710 - 794) Phật giáo được đưa vào trong chính sách của nhà nước, chùa chiền được xây dựng khang trang bên cạnh đời sống nhân Hoàng Thị Mỹ Nhị 14 Luận văn thạc sĩ LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Niềm bi cảm (aware) trong "Truyện Genji" của Murasaki Shikibu dân nghèo khổ. Cuộc sống bị đảo lộn bởi thế lực nhà sư lên ngôi.

Vào thời Heian, tôn giáo đóng vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của người dân theo đúng nghĩa của nó, bởi có sự can thiệp của giai cấp thống trị nhằm kìm giữ sự lộng hành của giáo giới, tăng ni phật tử, không để xảy ra như thời Nara. Phật giáo tạo cho người dân niềm tin vào cuộc sống, vào thế giới bên kia của cuộc đời, tin vào đức Phật để con người sống hướng thiện. Tuy nhiên, đây là thời kỳ cực thịnh của giai cấp quý tộc nên đã tác động rất lớn tới đời sống chính trị và tôn giáo. Lúc này ở Nhật xuất hiện các tông phái Phật giáo mới.

Các giáo phái du nhập từ Trung Hoa như: Thiên thai tông và Chân ngôn tông. Trong số các tín đồ có nhân vật Kukai đã sáng lập ra Mật giáo, được xem là người thông tuệ nhất trong lịch sử tôn giáo Nhật Bản, đã ảnh hưởng đến ngay cả giới quý tộc, triều đình phong kiến. Hành đạo của Mật giáo, Chân ngôn tông có nhiều yếu tố trong đó có Thiền định. Ông truyền dạy con đường thành Phật thông qua thực hiện các thực hành của Mật giáo trong đó có việc ngồi Thiền.

Và con người khi đạt đến tối thượng gọi là Chân ngôn. Chân ngôn đã trở thành tôn giáo của dân tộc, do đó văn học nghệ thuật được khuyến khích dưới sự ảnh hưởng của Kukai. Chính nghệ thuật bị ảnh hưởng, đi liền với tôn giáo vì bàn đến nghệ thuật là đến với cái chân-thiện-mỹ và văn học đã làm nên công cụ là phương tiện sinh động nhất về nhân sinh quan tôn giáo. Trong văn hoá, đặc biệt là văn học, tác phẩm Manyoshu(Vạn diệp tập) đề cập đến “sự phù du của kiếp người” và có thể xem một phần ảnh hưởng của Phật giáo.

Tuy nhiên quan niệm sự phù du của kiếp người không phải hạt nhân triết học của Phật giáo. Sự ảnh hưởng của Phật giáo còn thể hiện rõ vào thời kỳ Heian, tuy nhiên, nó đã bị biến đổi trong cảm quan của người Nhật cùng với sự xâm nhập của Thần đạo(Shinto). Sự dung hợp giữa Phật giáo và Thần đạo diễn ra vào thời Nara. Đến thời Heian Phật giáo có sự bảo trợ của chế độ phong Hoàng Thị Mỹ Nhị 15 Luận văn thạc sĩ LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Niềm bi cảm (aware) trong "Truyện Genji" của Murasaki Shikibu kiến nên phát triển mạnh và chia nhiều tông phái, trong đó có Thiền tông.

Một số giáo phái Phật giáo cho rằng: chúng ta đang sống trong thời thứ ba, xét trong sự luân chuyển về mặt thời gian thì thế giới này đang nằm trong sự suy thoái. Vậy nên đời sống của con người được xem là suy đồi trầm trọng. Phật giáo đóng vai trò quan trọng trong suy tư của người Nhật về thực tại tối hậu. Cho dù họ bị ảnh hưởng sâu rộng của quan niệm Thần Đạo về thế giới, nhân sinh nhưng vẫn bị ảnh hưởng bởi viễn tượng Phật giáo về cái vô thường, vô ngã, duyên khởi nghiệp.

Nghệ thuật Phật giáo ở Nhật cũng đóng vai trò quan trọng, ảnh hưởng đến cảm quan thẩm mĩ người Nhật. Nhất là khi xã hội xem Phật giáo là quốc giáo, đóng vai trò quan trọng trong hoạt động của đế chế cai trị. Nghệ thuật Phật giáo được sử dụng rất nhiều trong hành đạo nhằm mục đích làm cho không khí tiến hành nghi lễ, tạo nên không gian và thời gian linh thiêng, nhằm tăng cường quyền năng tối thượng của Phật giáo. Mặc dù nghệ thuật Phật giáo Trung Hoa du nhập vào Nhật nhưng đã được văn hoá của dân bản xứ tái tạo lại.

Nghệ thuật Thiền Zen ở Nhật chịu ảnh hưởng quan niệm thẩm mĩ của đời nhà Tống ở Trung Hoa. Đặc điểm của nó là sử dụng những khoảng trống cần thiết, sự kiềm chế …để tạo nên một cảm giác gọi là “sắc là không, không là sắc” theo quan niệm của Đại Thừa. “Nghệ thuật Phật giáo ở Nhật Bản, giống như nghệ thuật Shinto(Thần đạo), luôn luôn phản ánh mối quan tâm về tính tự nhiên và giản dị, mang lại quan niệm rằng đời sống là nghệ thuật sống đẹp và thanh cao”[56,354]. Bên cạnh đó, quan niệm phi nhị nguyên của Đại Thừa về luân hồi và niết bàn biểu hiện dưới dạng cái Đẹp trong đời sống thường nhật.

Quan niệm về cái Đẹp rất đơn giản nhưng rất khó biểu hiện. Chẳng hạn như nét chấm phá trong bức tranh thiên nhiên hoặc trong những bài thơ. Phật giáo Hoàng Thị Mỹ Nhị 16 Luận văn thạc sĩ LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Niềm bi cảm (aware) trong "Truyện Genji" của Murasaki Shikibu nắm bắt một cảm nhận sâu xa của trải nghiệm niết bàn trong khoảnh khắc ngay giữa đời sống tự nhiên để diễn tả cảm thức về cái vô thường. Chính vì vậy tất cả “niềm bi cảm” bị chi phối bởi thế giới quan Phật giáo, đậm đặc ở Thiền Zen.

Quan niệm đạo đức của Thiền trong Phật giáo đã khẳng định thực tại có cả đúng và sai, thiện và ác. Và mọi giá trị đạo đức đều là tương đối. Đức hạnh không chỉ tuân giữ giới luật mà còn phải trải nghiệm, thức tỉnh nội tâm mà thành. Như vậy, Thiền tông đã đề cao sự vận động nội tại của bản thể con người.

Tính hướng nội thể hiện rõ trong quan niệm về đạo đức này. Chính vì vậy Thiền ở Nhật đã chỉ ra con đường chuyển hoá rất đặc trưng là không chủ đích, không chủ tâm. Dogen khuyên rằng chỉ nên ngồi yên lặng không làm gì, để cho tâm trí trống rỗng. Để như vậy để nhận ra tâm thanh tịnh của Phật giáo và trải nghiệm trạng thái giác ngộ và thực hành tham thiền.

Thiền khi vào Nhật Bản đã lột bỏ tính huyền bí của Ấn Độ và tính chất trừu tượng, siêu hình, quan điểm nghịch thường của Đạo Lão và tư tưởng thực dụng của Khổng Giáo. Thiền mang đặc điểm tinh tế, chính xác và đơn giản ở Nhật. Vừa là nguồn gốc phát sinh cũng là cơ sở của văn học nghệ thuật ở Nhật Bản, Thiền gợi hứng cho Trà đạo, Hoa đạo, Thư đạo, Thiền hoạ, Khứu đạo, Cung đạo, Kiếm đạo… Thần đạo là một tín ngưỡng tôn giáo bản địa xuất phát từ Nhật Bản, tuy vậy nó vẫn có ảnh hưởng của Phật giáo và mối quan hệ đó qua lại lẫn nhau. Do tính chất mặt trời của Phật đại nhật mà các tín đồ của Chân Ngôn cho là vị thần tối cao của Thần đạo: Amaterasu(nữ thần mặt trời) là hiện thân của đại Phật ở Nhật.

Đó là cái gốc của Thần đạo Nhị nguyên, có sự bao hàm cả Đạo Phật và Thần đạo. Vì thế việc hành đạo của cả hai cùng một lúc nhưng không mâu thuẩn với nhau. Vậy nên vẫn có người theo quan điểm tôn giáo kết hợp giữa Phật giáo và Thần đạo.