Thực Trạng Nhiễm Khuẩn Hô Hấp Cấp Tính Ở Trẻ Dưới 5 Tuổi Tại Bắc Giang

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu thực trạng và một số yếu tố nguy cơ về nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính của trẻ em dưới 5 tuổi tại một, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Hoàng Văn Thìn
• Người hướng dẫn: TS. Đàm Thị Tuyết
• Trường học: Đại học Y Dược - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Y học dự phòng
• Đề tài: Thực Trạng Và Một Số Yếu Tố Nguy Cơ Về Nhiễm Khuẩn Hô Hấp Cấp Tính Của Trẻ Dưới 5 Tuổi Tại Một Số Xã Huyện Hiệp Hòa, Tỉnh Bắc Giang
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ y học
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC ĐIỀN CHỮ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tình hình bệnh nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính
• 1.2. Đặc điểm và phân loại bệnh nhiễm khuẩn hô hấp cấp
• 1.3. Tình hình mắc bệnh và tử vong do nhiễm khuẩn hô hấp cấp trên Thế giới
• 1.4. Căn nguyên và các yếu tố nguy cơ của bệnh nhiễm khuẩn hô hấp cấp
• 1.4.1. Trên Thế giới
• 1.4.2. Tại Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Thiết kế nghiên cứu mô tả
• 2.2.2. Nghiên cứu bệnh chứng
• 2.2.3. Phương pháp chọn mẫu
• 2.2.4. Các chỉ số nghiên cứu
• 2.3. Chỉ số về thông tin chung của đối tượng nghiên cứu, tình hình kinh tế văn hóa xã hội của các hộ gia đình
• 2.4. Chỉ số về tình hình bệnh nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính ở trẻ
• 2.5. Chỉ số về các yếu tố nguy cơ đến nhiễm khuẩn hô hấp cấp của trẻ
• 2.5.1. Phân loại các yếu tố nguy cơ theo mô hình hồi quy logistic
• 2.6. Một số định nghĩa về chỉ số nghiên cứu
• 2.7. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.8. Phương pháp xử lý số liệu. Khía cạnh đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thông tin chung về đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Thực trạng nhiễm khuẩn hô hấp cấp ở trẻ dưới 5 tuổi tại địa điểm nghiên cứu
• 3.3. Kết quả về các yếu tố nguy cơ đến bệnh
• 3.3.1. Nhóm yếu tố nguy cơ thuộc về bà mẹ
• 3.3.2. Nhóm yếu tố nguy cơ thuộc về bản thân trẻ
• 3.3.3. Nhóm yếu tố nguy cơ thuộc về môi trường sống của trẻ
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Tình hình kinh tế – văn hóa – xã hội tại địa điểm nghiên cứu
• 4.2. Thực trạng nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính ở trẻ dưới 5 tuổi tại một số xã huyện Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang
• 4.3. Các yếu tố nguy cơ đến nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính
• 4.3.1. Các yếu tố nguy cơ thuộc về bà mẹ
• 4.3.2. Các yếu tố nguy cơ thuộc về bản thân trẻ
• 4.3.3. Các yếu tố nguy cơ thuộc về môi trường sống của trẻ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nhiễm Khuẩn Hô Hấp Cấp Tính ở Trẻ 5 Tuổi

Nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính (NKHHCT) là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật và tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi trên toàn thế giới. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mỗi năm có hàng triệu trẻ em tử vong do NKHHCT, đặc biệt là ở các nước đang phát triển. Bệnh không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe của trẻ mà còn tạo gánh nặng lớn cho gia đình và hệ thống y tế. Việc hiểu rõ về thực trạng và các yếu tố nguy cơ của NKHHCT là vô cùng quan trọng để có thể triển khai các biện pháp phòng ngừa và điều trị hiệu quả.

Tại Việt Nam, NKHHCT cũng là một vấn đề y tế công cộng đáng quan tâm. Tỷ lệ mắc bệnh và tử vong do viêm phổi ở trẻ em vẫn còn cao, đặc biệt là ở các vùng nông thôn và miền núi, nơi điều kiện sống còn nhiều khó khăn và khả năng tiếp cận dịch vụ y tế còn hạn chế. Do đó, việc nghiên cứu về NKHHCT ở trẻ dưới 5 tuổi tại các địa phương như Bắc Giang là cần thiết để có những đánh giá chính xác và đưa ra các giải pháp phù hợp.

1.1. Định nghĩa và phân loại nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính

Nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính (NKHHCT) là tình trạng viêm nhiễm cấp tính của đường hô hấp, bao gồm cả đường hô hấp trên và đường hô hấp dưới. Bệnh có thể do nhiều tác nhân gây ra, như virus, vi khuẩn, hoặc nấm. Các triệu chứng thường gặp bao gồm sốt, ho, sổ mũi, khó thở, và thở khò khè. NKHHCT được phân loại dựa trên vị trí tổn thương (đường hô hấp trên hoặc dưới) và mức độ nghiêm trọng của bệnh (nhẹ, vừa, nặng). Việc phân loại chính xác giúp các cán bộ y tế và các bà mẹ có thể đánh giá đúng tình trạng bệnh nhân để xếp loại và có xu hƣớng xử trí đúng và kịp thời.

1.2. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu thực trạng tại Bắc Giang

Nghiên cứu thực trạng NKHHCT ở trẻ dưới 5 tuổi tại Bắc Giang có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp thông tin dịch tễ học chính xác về tỷ lệ mắc bệnh, các yếu tố nguy cơ liên quan, và gánh nặng bệnh tật tại địa phương. Kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở khoa học để xây dựng các chương trình can thiệp phòng ngừa và kiểm soát NKHHCT hiệu quả, góp phần cải thiện sức khỏe trẻ em và giảm tỷ lệ tử vong. Hơn nữa, nghiên cứu này còn giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng về NKHHCT và các biện pháp phòng tránh, từ đó thúc đẩy hành vi chăm sóc sức khỏe ban đầu tốt hơn.

II. Thực Trạng Nhiễm Khuẩn Hô Hấp Cấp Tính ở Trẻ 5 Tuổi tại Bắc Giang

Tại Bắc Giang, nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính (NKHHCT) vẫn là một thách thức lớn đối với sức khỏe trẻ em. Các cơ sở y tế địa phương liên tục báo cáo về tình trạng trẻ nhập viện do viêm phổi, viêm phế quản, và các bệnh lý hô hấp khác. Tỷ lệ mắc NKHHCT có thể khác nhau giữa các vùng trong tỉnh, đặc biệt là giữa khu vực thành thị và nông thôn, miền núi. Các yếu tố như điều kiện kinh tế xã hội, môi trường sống, và trình độ học vấn của cha mẹ có thể ảnh hưởng đến nguy cơ mắc bệnh của trẻ.

Việc đánh giá thực trạng NKHHCT tại Bắc Giang cần dựa trên các số liệu thống kê chính xác, thu thập từ các bệnh viện, trung tâm y tế, và trạm y tế xã. Ngoài ra, cần có các nghiên cứu dịch tễ học để xác định tỷ lệ mắc bệnh thực tế trong cộng đồng, cũng như các yếu tố liên quan đến sự lây lan và phát triển của bệnh.

2.1. Số liệu thống kê về tỷ lệ mắc bệnh và nhập viện

Số liệu thống kê từ các bệnh viện và trung tâm y tế tại Bắc Giang cho thấy tỷ lệ trẻ nhập viện do NKHHCT chiếm một tỷ lệ đáng kể trong tổng số ca nhập viện của trẻ em. Viêm phổi và viêm tiểu phế quản là hai bệnh lý hô hấp thường gặp nhất, đặc biệt là ở trẻ dưới 2 tuổi. Tuy nhiên, số liệu này có thể chưa phản ánh đầy đủ thực trạng bệnh tật trong cộng đồng, do nhiều trường hợp NKHHCT nhẹ có thể được điều trị tại nhà hoặc tại các phòng khám tư nhân.

2.2. So sánh tỷ lệ mắc bệnh giữa các khu vực địa lý

Nghiên cứu cho thấy có sự khác biệt về tỷ lệ mắc NKHHCT giữa các khu vực địa lý khác nhau tại Bắc Giang. Các vùng nông thôn và miền núi, nơi điều kiện sống còn nhiều khó khăn và khả năng tiếp cận dịch vụ y tế còn hạn chế, thường có tỷ lệ mắc bệnh cao hơn so với khu vực thành thị. Điều này có thể liên quan đến các yếu tố như môi trường sống, vệ sinh cá nhân, suy dinh dưỡng, và trình độ học vấn của cha mẹ.

III. Yếu Tố Nguy Cơ Gây Nhiễm Khuẩn Hô Hấp Cấp Tính ở Trẻ 5 Tuổi

Nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính (NKHHCT) ở trẻ dưới 5 tuổi chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố nguy cơ khác nhau, có thể chia thành các nhóm chính: yếu tố thuộc về bà mẹ, yếu tố thuộc về bản thân trẻ, và yếu tố thuộc về môi trường sống. Việc xác định các yếu tố nguy cơ này là rất quan trọng để có thể triển khai các biện pháp phòng ngừa và can thiệp hiệu quả.

Các yếu tố nguy cơ thuộc về bà mẹ bao gồm trình độ học vấn, nghề nghiệp, kiến thức về NKHHCT, và tình trạng dinh dưỡng. Các yếu tố nguy cơ thuộc về bản thân trẻ bao gồm tuổi, giới tính, tình trạng dinh dưỡng, tiền sử bệnh tật, và tình trạng tiêm chủng. Các yếu tố nguy cơ thuộc về môi trường sống bao gồm điều kiện nhà ở, vệ sinh cá nhân, ô nhiễm không khí, và tiếp xúc với khói thuốc lá.

3.1. Yếu tố nguy cơ từ phía bà mẹ và gia đình

Trình độ học vấn của mẹ có ảnh hưởng lớn đến kiến thức và thực hành chăm sóc sức khỏe trẻ em. Mẹ có trình độ học vấn cao thường có kiến thức tốt hơn về NKHHCT, các biện pháp phòng ngừa, và cách chăm sóc trẻ khi bị bệnh. Nghề nghiệp của mẹ cũng có thể ảnh hưởng đến thời gian và khả năng chăm sóc trẻ. Ngoài ra, tình trạng kinh tế của gia đình cũng là một yếu tố quan trọng, ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận dịch vụ y tế và điều kiện sống của trẻ.

3.2. Yếu tố nguy cơ từ bản thân trẻ và tiền sử bệnh

Tuổi của trẻ là một yếu tố nguy cơ quan trọng, đặc biệt là trẻ dưới 6 tháng tuổi có hệ miễn dịch còn non yếu và dễ bị nhiễm bệnh. Tình trạng dinh dưỡng cũng ảnh hưởng lớn đến khả năng chống lại bệnh tật của trẻ. Suy dinh dưỡng làm suy yếu hệ miễn dịch và tăng nguy cơ mắc NKHHCT. Tiền sử bệnh tật, như tiêu chảy hoặc các bệnh mãn tính khác, cũng có thể làm tăng nguy cơ mắc NKHHCT.

3.3. Yếu tố nguy cơ từ môi trường sống và ô nhiễm

Môi trường sống đóng vai trò quan trọng trong việc lây lan NKHHCT. Nhà ở chật chội, thiếu thông thoáng, và không đảm bảo vệ sinh tạo điều kiện cho vi khuẩn và virus phát triển. Ô nhiễm không khí, đặc biệt là khói bếp, khói thuốc lá, và bụi, gây kích ứng đường hô hấp và làm tăng nguy cơ mắc bệnh. Tiếp xúc với người bệnh cũng là một yếu tố nguy cơ quan trọng, đặc biệt là trong các gia đình có nhiều trẻ nhỏ hoặc người già.

IV. Giải Pháp Phòng Ngừa Nhiễm Khuẩn Hô Hấp Cấp Tính Hiệu Quả

Để giảm thiểu tỷ lệ mắc bệnh và tử vong do nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính (NKHHCT) ở trẻ dưới 5 tuổi, cần triển khai đồng bộ các giải pháp phòng ngừa hiệu quả, tập trung vào cải thiện sức khỏe bà mẹ và trẻ em, nâng cao vệ sinh môi trường, và tăng cường tiêm chủng. Các giải pháp này cần được thực hiện một cách toàn diện và bền vững, với sự tham gia của cả cộng đồng và hệ thống y tế.

Việc tuyên truyền giáo dục sức khỏe đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về NKHHCT và các biện pháp phòng tránh. Các bà mẹ cần được trang bị kiến thức về chăm sóc trẻ em, dinh dưỡng hợp lý, và vệ sinh cá nhân. Đồng thời, cần có các chương trình can thiệp cụ thể để cải thiện điều kiện sống và giảm thiểu ô nhiễm môi trường.

4.1. Tăng cường tiêm chủng và dinh dưỡng cho trẻ

Tiêm chủng là một biện pháp phòng ngừa NKHHCT hiệu quả, giúp trẻ tạo ra kháng thể chống lại các tác nhân gây bệnh như virus và vi khuẩn. Cần đảm bảo trẻ được tiêm chủng đầy đủ và đúng lịch theo chương trình tiêm chủng mở rộng quốc gia. Dinh dưỡng hợp lý cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tăng cường hệ miễn dịch của trẻ. Cần khuyến khích các bà mẹ cho con bú sữa mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu đời và tiếp tục cho bú đến 24 tháng tuổi, kết hợp với chế độ ăn bổ sung đầy đủ dinh dưỡng.

4.2. Cải thiện vệ sinh cá nhân và môi trường sống

Vệ sinh cá nhân là một biện pháp quan trọng để ngăn ngừa sự lây lan của NKHHCT. Cần khuyến khích trẻ rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, đặc biệt là trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh. Vệ sinh môi trường cũng cần được cải thiện, bao gồm giữ nhà cửa sạch sẽ, thông thoáng, và đảm bảo nguồn nước sạch. Cần có các biện pháp để giảm thiểu ô nhiễm không khí, như sử dụng bếp đun cải tiến và hạn chế hút thuốc lá trong nhà.

4.3. Nâng cao nhận thức cộng đồng và chăm sóc sức khỏe ban đầu

Tuyên truyền giáo dục sức khỏe đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về NKHHCT và các biện pháp phòng tránh. Cần tổ chức các buổi nói chuyện, hội thảo, và phát tờ rơi để cung cấp thông tin cho các bà mẹ và người chăm sóc trẻ em. Đồng thời, cần tăng cường chăm sóc sức khỏe ban đầu tại các trạm y tế xã, đảm bảo trẻ được khám và điều trị kịp thời khi có dấu hiệu NKHHCT.

V. Nghiên Cứu Điển Hình Về Nhiễm Khuẩn Hô Hấp Cấp Tính tại Bắc Giang

Nghiên cứu của Hoàng Văn Thìn (2013) về "Thực trạng và một số yếu tố nguy cơ về nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính của trẻ dưới 5 tuổi tại một số xã huyện Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang" đã chỉ ra những vấn đề quan trọng liên quan đến sức khỏe trẻ em tại địa phương. Nghiên cứu này đã đánh giá thực trạng NKHHCT và xác định các yếu tố nguy cơ liên quan, từ đó đưa ra các khuyến nghị để cải thiện công tác phòng ngừa và kiểm soát bệnh.

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ mắc NKHHCT ở trẻ dưới 5 tuổi tại huyện Hiệp Hòa còn khá cao, và có sự khác biệt giữa các xã. Các yếu tố nguy cơ chính bao gồm điều kiện sống khó khăn, vệ sinh cá nhân kém, và trình độ học vấn thấp của cha mẹ. Nghiên cứu này đã cung cấp những bằng chứng quan trọng để xây dựng các chương trình can thiệp phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương.

5.1. Phương pháp nghiên cứu và đối tượng tham gia

Nghiên cứu của Hoàng Văn Thìn (2013) sử dụng phương pháp nghiên cứu cắt ngang kết hợp với nghiên cứu bệnh chứng để đánh giá thực trạng NKHHCT và xác định các yếu tố nguy cơ. Đối tượng nghiên cứu là trẻ dưới 5 tuổi và cha mẹ của trẻ tại một số xã thuộc huyện Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang. Mẫu nghiên cứu được chọn ngẫu nhiên theo phương pháp chọn mẫu phân tầng.

5.2. Kết quả chính và các yếu tố nguy cơ được xác định

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ mắc NKHHCT ở trẻ dưới 5 tuổi tại huyện Hiệp Hòa là khá cao. Các yếu tố nguy cơ chính được xác định bao gồm điều kiện sống khó khăn, vệ sinh cá nhân kém, trình độ học vấn thấp của cha mẹ, và tình trạng suy dinh dưỡng ở trẻ. Ngoài ra, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc tiếp xúc với khói bếp và khói thuốc lá cũng làm tăng nguy cơ mắc NKHHCT.

VI. Kết Luận và Khuyến Nghị Về Phòng Chống Nhiễm Khuẩn Hô Hấp

Nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính (NKHHCT) vẫn là một vấn đề sức khỏe đáng quan tâm ở trẻ dưới 5 tuổi tại Bắc Giang. Để cải thiện tình hình, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền, ngành y tế, và cộng đồng trong việc triển khai các giải pháp phòng ngừa và kiểm soát bệnh.

Các khuyến nghị chính bao gồm tăng cường tuyên truyền giáo dục sức khỏe, cải thiện điều kiện sống và vệ sinh môi trường, nâng cao tỷ lệ tiêm chủng, và đảm bảo trẻ được chăm sóc sức khỏe ban đầu đầy đủ. Đồng thời, cần có các nghiên cứu tiếp theo để đánh giá hiệu quả của các chương trình can thiệp và điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện thực tế.

6.1. Tóm tắt các phát hiện chính và ý nghĩa của nghiên cứu

Nghiên cứu về NKHHCT ở trẻ dưới 5 tuổi tại Bắc Giang đã cung cấp những thông tin quan trọng về thực trạng bệnh tật và các yếu tố nguy cơ liên quan. Các phát hiện chính bao gồm tỷ lệ mắc bệnh còn cao, sự khác biệt giữa các khu vực địa lý, và vai trò của các yếu tố nguy cơ như điều kiện sống, vệ sinh cá nhân, và trình độ học vấn của cha mẹ. Ý nghĩa của nghiên cứu là cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng các chương trình can thiệp phù hợp và hiệu quả.

6.2. Khuyến nghị cho các nhà hoạch định chính sách và cộng đồng

Các nhà hoạch định chính sách cần ưu tiên đầu tư vào các chương trình sức khỏe trẻ em, đặc biệt là các chương trình phòng ngừa và kiểm soát NKHHCT. Cần có các chính sách hỗ trợ các gia đình có điều kiện sống khó khăn, cải thiện vệ sinh môi trường, và nâng cao chất lượng dịch vụ y tế. Cộng đồng cần nâng cao nhận thức về NKHHCT và các biện pháp phòng tránh, thực hiện vệ sinh cá nhân tốt, và đưa trẻ đi khám và điều trị kịp thời khi có dấu hiệu bệnh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính (NKHHCT) ở trẻ em dưới 5 tuổi là một trong những thách thức y tế công cộng hàng đầu trên phạm vi toàn cầu cũng như tại Việt Nam. Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới, mỗi năm có khoảng 13 triệu trẻ dưới 5 tuổi tử vong, trong đó 95% số ca xảy ra tại các quốc gia đang phát triển và bệnh lý đường hô hấp chiếm tới một phần ba tổng số ca tử vong này. Trung bình mỗi trẻ mắc từ 5 đến 7 đợt nhiễm khuẩn hô hấp mỗi năm, tạo ra gánh nặng bệnh tật khổng lồ với hơn 2 tỷ lượt mắc trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, quần thể hơn 8 triệu trẻ dưới 5 tuổi ghi nhận khoảng 32 đến 40 triệu lượt mắc bệnh hàng năm, kèm theo 22.000 đến 24.000 trường hợp tử vong do biến chứng viêm phổi nặng.

Tại khu vực trung du và miền núi như huyện Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang, các điều kiện về kinh tế xã hội, tập quán sinh hoạt và năng lực tiếp cận y tế cơ sở còn nhiều hạn chế, khiến tỷ lệ mắc bệnh hô hấp duy trì ở mức cao. Đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Y học dự phòng của tác giả Hoàng Văn Thìn, dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Đàm Thị Tuyết tại Trường Đại học Y Dược - Đại học Thái Nguyên, được thực hiện nhằm giải quyết bài toán dịch tễ cấp thiết này. Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu bao gồm: đánh giá thực trạng mắc nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính ở trẻ dưới 5 tuổi tại 2 xã Hoàng Vân và Lương Phong, huyện Hiệp Hòa; đồng thời xác định các yếu tố nguy cơ đặc trưng từ phía bà mẹ, bản thân trẻ và môi trường sống. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng quan trọng giúp ngành y tế địa phương xây dựng các can thiệp dự phòng mục tiêu, giảm tỷ lệ tử vong và tối ưu hóa chi phí chăm sóc sức khỏe ban đầu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng mô hình phân loại và quản lý lồng ghép bệnh nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO/ARI) kết hợp chương trình Quản lý lồng ghép các bệnh thường gặp ở trẻ em (IMCI). Hệ thống lý thuyết phân định rõ cấu trúc giải phẫu đường hô hấp lấy nắp thanh quản làm ranh giới: tổn thương phía trên nắp thanh quản thuộc nhiễm khuẩn hô hấp trên (chiếm khoảng 2/3 tổng số ca, đa phần diễn biến nhẹ như viêm mũi họng, cảm lạnh, viêm amidan); tổn thương dưới nắp thanh quản thuộc nhiễm khuẩn hô hấp dưới (chiếm 1/3 số ca nhưng tiềm ẩn nguy cơ tử vong cao như viêm phế quản, viêm tiểu phế quản, viêm phổi).

Về mặt chẩn đoán lâm sàng cộng đồng, mô hình dựa trên các chỉ số sinh lý nhạy bén gồm tần số thở nhanh theo từng nhóm tuổi (trẻ dưới 2 tháng tuổi có nhịp thở từ 60 lần/phút trở lên, từ 2 đến 11 tháng tuổi từ 50 lần/phút trở lên, từ 12 đến 59 tháng tuổi từ 40 lần/phút trở lên) và dấu hiệu rút lõm lồng ngực mạnh cùng các dấu hiệu nguy kịch toàn thân (bỏ bú, co giật, ngủ li bì, thở rít khi nằm yên). Song song đó, nghiên cứu tích hợp thang đo đánh giá Kiến thức - Thái độ - Thực hành (KAP) theo tiêu chuẩn Bloom để định lượng hiểu biết của người chăm sóc: đạt dưới 60% tổng điểm là mức kém, từ 60% đến 79% là trung bình và từ 80% trở lên là mức tốt. Lý thuyết tam giác dịch tễ học được sử dụng để phân tích tương tác giữa tác nhân vi sinh (virus hợp bào hô hấp RSV, phế cầu khuẩn Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae), vật chủ nhạy cảm (tuổi, cân nặng sơ sinh, tình trạng tiêm chủng) và môi trường phơi nhiễm (khói thuốc lá, khói bếp đun, độ ẩm nhà ở).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thiết kế dịch tễ học kết hợp hai giai đoạn: điều tra cắt ngang mô tả kết hợp nghiên cứu bệnh chứng (tỷ lệ 1 bệnh : 2 chứng), triển khai từ tháng 11 năm 2012 đến tháng 9 năm 2013 tại 2 xã đại diện Lương Phong và Hoàng Vân thuộc huyện Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang.

Quần thể nghiên cứu gồm toàn bộ 2.021 trẻ dưới 5 tuổi đang sinh sống trên địa bàn. Đối với phần nghiên cứu mô tả, cỡ mẫu tối thiểu được tính toán theo công thức ước lượng một tỷ lệ trong quần thể với độ tin cậy 95%, mức sai số biên tương đối 0,1 và tỷ lệ hiện mắc tham chiếu 40,7%, cho ra quy mô lý thuyết 553 trẻ. Trên thực tế, nhóm nghiên cứu đã tiến hành điều tra trên mẫu thực tế gồm 673 cặp bà mẹ và trẻ em thông qua phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống với khoảng cách mẫu k = 3,6 từ danh sách quản lý trạm y tế. Đối với phần nghiên cứu bệnh chứng, nhóm nghiên cứu chọn ngẫu nhiên 197 trẻ mắc bệnh vào nhóm bệnh và 394 trẻ không mắc bệnh vào nhóm chứng để phân tích sâu các yếu tố phơi nhiễm.

Dữ liệu được thu thập thông qua hai kênh chuẩn hóa: khám lâm sàng trực tiếp bởi các bác sĩ chuyên khoa để phân loại bệnh học, kết hợp phỏng vấn trực tiếp người mẹ bằng bộ câu hỏi cấu trúc và bảng kiểm quan sát hiện trường vệ sinh nhà ở. Toàn bộ số liệu được nhập liệu bằng phần mềm EpiData và xử lý thống kê bằng phần mềm SPSS 16.0. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích kiểm định Chi-square ($χ^2$), xác định tỷ suất chênh (Odds Ratio - OR), khoảng tin cậy 95% (95% CI) và mô hình hồi quy logistic đa biến là nhằm lượng hóa chính xác độ mạnh của từng mối liên quan dịch tễ, đồng thời kiểm soát triệt để các biến số gây nhiễu trong điều kiện nghiên cứu thực địa.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả điều tra dịch tễ trên 673 trẻ dưới 5 tuổi tại huyện Hiệp Hòa ghi nhận các số liệu cụ thể:

• Tỷ lệ hiện mắc nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính chung tại thời điểm nghiên cứu là 39,5% (266/673 trẻ). Khi phân loại theo mức độ lâm sàng của WHO, thể không viêm phổi (ho, cảm lạnh thông thường) chiếm ưu thế tuyệt đối với 33,3% (224 trẻ); thể viêm phổi mức độ vừa cần dùng kháng sinh chiếm 5,6% (38 trẻ); thể viêm phổi nặng hoặc bệnh rất nặng cần nhập viện cấp cứu chiếm 0,6% (4 trẻ).
• Đặc điểm nhân khẩu học và điều kiện sống cho thấy 94,1% trẻ thuộc dân tộc Kinh và 5,9% thuộc các dân tộc thiểu số khác; 76,2% bà mẹ làm nghề nông nghiệp thuần túy, 21,3% là cán bộ, giáo viên, công nhân và 2,5% làm nghề buôn bán hoặc nội trợ. Về điều kiện nhà ở, 54,2% hộ gia đình sống trong nhà bán kiên cố, 39,1% sống trong nhà tạm và chỉ có 6,7% sở hữu nhà kiên cố.
• Phơi nhiễm môi trường ô nhiễm trong nhà ở mức rất cao: 87,2% hộ gia đình sử dụng bếp đun (củi, than, rơm rạ) đặt ngay trong không gian nhà ở chính mà không có vách ngăn cách ly; 40,8% hộ gia đình xây dựng chuồng trại gia súc gần nhà ở với khoảng cách dưới 10 mét.
• Phân tích bệnh chứng và mô hình hồi quy đa biến khẳng định các yếu tố nguy cơ có ý nghĩa thống kê làm gia tăng tỷ lệ mắc bệnh bao gồm: trình độ học vấn của người mẹ ở mức tiểu học hoặc mù chữ, điểm kiến thức chăm sóc của mẹ dưới 60% (mức kém), trẻ cai sữa sớm trước 18 tháng tuổi, trẻ tiêm chủng không đầy đủ hoặc không đúng lịch, nhà ở ẩm thấp thiếu ánh sáng, và việc trẻ thường xuyên hít phải khói thuốc lá, thuốc lào thụ động trong gia đình.

Thảo luận kết quả

Tỷ lệ mắc NKHHCT 39,5% tại Hiệp Hòa tương đồng với các phát hiện dịch tễ tại các vùng nông thôn miền Trung và miền Bắc, như nghiên cứu tại Thừa Thiên Huế ghi nhận 39,7% và tại Chợ Mới, Bắc Kạn ghi nhận 40,7%. Khi trình bày dữ liệu thông qua các bảng phân bố chéo 2x2 và biểu đồ cột so sánh theo nhóm tuổi, sự khác biệt về gánh nặng bệnh tật thể hiện rất rõ nét ở nhóm trẻ nhỏ dưới 12 tháng tuổi so với các lứa tuổi lớn hơn. Tỷ lệ thể nhẹ chiếm đa số (33,3% trong tổng số 39,5%) phản ánh quy luật diễn tiến tự nhiên của bệnh đường hô hấp tại cộng đồng, tuy nhiên tỷ lệ viêm phổi và viêm phổi nặng (tổng cộng 6,2%) đòi hỏi sự cảnh giác cao độ từ mạng lưới y tế cơ sở.

Nguyên nhân sâu xa của tình trạng này xuất phát từ sự tương tác bất lợi giữa hành vi chăm sóc và môi trường sống. Trẻ cai sữa sớm trước 18 tháng bị sụt giảm lượng kháng thể thụ động IgA tiết từ sữa mẹ, khiến hàng rào bảo vệ niêm mạc mũi họng suy yếu trước sự tấn công của vi khuẩn phế cầu và virus hợp bào. Việc 87,2% hộ gia đình đun nấu bằng củi than trong nhà kín sinh ra nồng độ bụi mịn PM2.5 và khí CO, $SO_2$ cao gấp nhiều lần tiêu chuẩn cho phép, làm tê liệt hoạt động của hệ thống lông chuyển phế quản ở trẻ nhỏ. Tình trạng này kết hợp với khói thuốc lá thụ động làm tăng tính phản ứng phế quản và mở đường cho tác nhân gây bệnh xâm nhập sâu xuống đường hô hấp dưới. Hơn nữa, việc mẹ thiếu kiến thức nhận biết dấu hiệu thở nhanh dẫn đến việc phát hiện muộn hoặc tự ý mua kháng sinh điều trị sai quy cách, làm tăng nguy cơ kháng thuốc và khiến bệnh chuyển biến nặng.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các bằng chứng thực nghiệm thu được, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp can thiệp đồng bộ nhằm giảm thiểu tỷ lệ mắc và tử vong do NKHHCT:

• Đẩy mạnh truyền thông giáo dục sức khỏe (TT-GDSK) chuyên biệt: Trung tâm Y tế huyện phối hợp với Hội Phụ nữ và Trạm Y tế xã triển khai các buổi tư vấn trực tiếp cho các bà mẹ mang thai và nuôi con nhỏ; đặt mục tiêu nâng tỷ lệ người mẹ đạt kiến thức chăm sóc hô hấp mức tốt (từ 80% điểm Bloom trở lên) từ mức hiện tại lên trên 75% trong vòng 12 tháng; tập trung hướng dẫn kỹ năng đếm nhịp thở trong 1 phút và nhận biết dấu hiệu rút lõm lồng ngực.
• Cải tạo vệ sinh môi trường sống hộ gia đình: Ủy ban nhân dân xã và ban ngành đoàn thể phát động chiến dịch cải thiện vi khí hậu nhà ở; khuyến khích các hộ gia đình di dời chuồng trại chăn nuôi ra xa nhà ở tối thiểu trên 10 mét, phấn đấu giảm tỷ lệ chuồng gia súc sát nhà xuống dưới 15% trong vòng 18 tháng; hỗ trợ kỹ thuật xây dựng bếp đun có ống khói thoát khí hoặc chuyển đổi sang bếp đun cải tiến, giảm tỷ lệ bếp đun ô nhiễm trong nhà xuống dưới 30%.
• Củng cố và duy trì chương trình tiêm chủng mở rộng: Trạm Y tế xã rà soát danh sách trẻ em theo từng thôn xóm để quản lý đối tượng chặt chẽ; đảm bảo tỷ lệ tiêm chủng đầy đủ 8 loại vaccine cơ bản đạt trên 95% hàng năm; lồng ghép truyền thông nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ trong 6 tháng đầu và duy trì cho bú kéo dài đến 18-24 tháng tuổi nhằm tối ưu hóa hệ miễn dịch tự nhiên.
• Nâng cao năng lực chuyên môn cho mạng lưới y tế cơ sở: Phòng Y tế huyện tổ chức các khóa đào tạo lại hàng năm cho 100% cán bộ trạm y tế và nhân viên y tế thôn bản về quy trình phân loại xử trí chuẩn theo phác đồ IMCI; giám sát chặt chẽ việc kê đơn kháng sinh hợp lý tại tuyến xã, tuyệt đối không lạm dụng kháng sinh đối với các trường hợp ho, cảm lạnh thể nhẹ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang tính ứng dụng cao và là nguồn tài liệu hữu ích cho nhiều nhóm chuyên môn:

• Cán bộ quản lý y tế dự phòng và y tế công cộng: Giúp lãnh đạo Sở Y tế, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) và Trung tâm Y tế tuyến huyện nắm bắt bức tranh dịch tễ thực tế tại địa bàn bán sơn địa để xây dựng kế hoạch phân bổ nguồn lực y tế hợp lý.
• Y bác sĩ và nhân viên y tế tuyến cơ sở: Bác sĩ, y sĩ tại các trạm y tế xã và nhân viên y tế thôn bản có thể ứng dụng trực tiếp các tiêu chuẩn lâm sàng và thang điểm phân loại nguy cơ để sàng lọc, xử trí sớm bệnh nhân tại cộng đồng.
• Giảng viên, học viên và sinh viên ngành Y - Dược: Là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp luận kết hợp giữa nghiên cứu mô tả cắt ngang và nghiên cứu bệnh chứng, cách áp dụng mô hình hồi quy đa biến xử lý số liệu y tế công cộng.
• Các nhà hoạch định chính sách và tổ chức phát triển xã hội: Cung cấp bằng chứng thực địa rõ ràng để xây dựng các chương trình can thiệp cải thiện nước sạch, vệ sinh môi trường, phòng chống ô nhiễm không khí trong nhà và nâng cao sức khỏe bà mẹ trẻ em vùng nông thôn.

Câu hỏi thường gặp

Dấu hiệu lâm sàng cốt lõi nào giúp phát hiện sớm trẻ bị viêm phổi tại nhà?
Dấu hiệu quan trọng nhất là nhịp thở nhanh khi trẻ nằm yên: từ 60 lần/phút trở lên đối với trẻ dưới 2 tháng, từ 50 lần/phút trở lên đối với trẻ từ 2 đến 11 tháng, và từ 40 lần/phút trở lên đối với trẻ từ 1 đến 4 tuổi. Khi thấy trẻ thở nhanh hoặc có rút lõm lồng ngực dưới, người chăm sóc cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay.

Tại sao tỷ lệ mắc NKHHCT tại địa bàn nghiên cứu lại lên đến 39,5%?
Tỷ lệ này bắt nguồn từ sự cộng hưởng của nhiều yếu tố bất lợi: 87,2% hộ gia đình dùng bếp đun trực tiếp trong nhà gây khói bụi, 40,8% có chuồng gia súc sát nhà dưới 10m, kết hợp với tỷ lệ bà mẹ làm ruộng chiếm 76,2% có thời gian và kiến thức chăm sóc phòng bệnh còn hạn chế.

Việc cai sữa cho trẻ trước 18 tháng tuổi làm tăng nguy cơ mắc bệnh như thế nào?
Trẻ cai sữa sớm trước 18 tháng bị cắt đứt nguồn kháng thể thụ động IgA và các dưỡng chất vi lượng thiết yếu từ sữa mẹ. Khi hệ miễn dịch tự thân chưa hoàn thiện, niêm mạc hô hấp của trẻ trở nên mỏng manh và dễ bị các loại virus, vi khuẩn xâm nhập gây tổn thương phế quản.

Khói thuốc lá thụ động trong gia đình gây hại ra sao đối với trẻ nhỏ?
Khói thuốc lá chứa hàng ngàn hóa chất độc hại làm tê liệt chuyển động của các biểu mô lông chuyển trong lòng khí phế quản, làm tăng tiết dịch nhầy và giảm khả năng tự làm sạch của phổi, khiến trẻ tiếp xúc với khói thuốc có nguy cơ mắc nhiễm khuẩn hô hấp cao gấp 1,5 đến 2 lần so với trẻ bình thường.

Ý nghĩa của việc kết hợp nghiên cứu mô tả cắt ngang và nghiên cứu bệnh chứng trong đề tài là gì?
Nghiên cứu mô tả cắt ngang trên 673 trẻ giúp xác định chính xác tỷ lệ hiện mắc và phân bố bệnh học trong cộng đồng, trong khi nghiên cứu bệnh chứng trên 197 ca bệnh và 394 ca chứng cho phép tính toán tỷ suất chênh OR, từ đó kiểm định và lượng hóa chính xác các yếu tố nguy cơ thực sự.

Kết luận

• Nghiên cứu đã xác định tỷ lệ hiện mắc nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính ở trẻ dưới 5 tuổi tại 2 xã huyện Hiệp Hòa là 39,5%, trong đó thể không viêm phổi chiếm 33,3%, viêm phổi chiếm 5,6% và viêm phổi nặng chiếm 0,6%.
• Xác định rõ các yếu tố nguy cơ hàng đầu bao gồm: kiến thức chăm sóc của mẹ ở mức kém, cai sữa sớm trước 18 tháng, tiêm chủng không đúng lịch, khói thuốc lá thụ động, bếp đun ô nhiễm trong nhà và chuồng trại gia súc gần nơi ở.
• Đóng góp dữ liệu dịch tễ học thực địa chuẩn xác, khẳng định vai trò quyết định của việc kết hợp chăm sóc lâm sàng với can thiệp môi trường sống và nâng cao năng lực truyền thông của người mẹ.
• Kế hoạch hành động trong giai đoạn tiếp theo cần tập trung đào tạo lại 100% nhân viên y tế thôn bản và triển khai mô hình cải thiện chất lượng không khí hộ gia đình trong 12 đến 24 tháng tới.
• Các nhà quản lý y tế và chính quyền địa phương cần nhanh chóng đưa các khuyến nghị của luận văn vào nghị quyết phát triển y tế cơ sở nhằm bảo vệ toàn diện sức khỏe trẻ em.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Nhiễm khuẩn hô hấp cấp là bệnh phổ biến có tỷ lệ mắc bệnh và tử vong cao ở trẻ em, khoảng 13 triệu trẻ em dƣới 5 tuổi chết mỗi năm trên thế giới, 95% trong số đó ở các nƣớc đang phát triển và một phần ba tổng số ca tử vong do nhiễm khuẩn hô hấp cấp, đặc biệt do viêm phổi ở trẻ dƣới 5 tuổi [28], [36], [66]. Theo số liệu của Tổ chức Y tế Thế giới, mỗi trẻ trung bình trong 1 năm mắc nhiễm khuẩn hô hấp cấp từ 5 - 7 lần, ƣớc tính trên toàn cầu mỗi năm có khoảng 2 tỷ lƣợt trẻ em mắc nhiễm khuẩn hô hấp cấp, trong đó khoảng 40 triệu lƣợt là viêm phổi [18], [22], [24]. Tại Việt Nam, hiện nay có khoảng hơn 8 triệu trẻ dƣới 5 tuổi. Nhƣ vậy ƣớc tính mỗi năm sẽ có từ 32 đến 40 triệu lƣợt trẻ mắc nhiễm khuẩn hô hấp cấp và từ 22 đến 24 nghìn trẻ tử vong do viêm phổi [56].

Nhiễm khuẩn hô hấp cấp trẻ em tại cộng đồng chiếm khoảng 40,7 %, bệnh nhiễm khuẩn hô hấp cấp có thể mắc nhiều lần trong 1 năm, vì vậy nó còn là nguyên nhân chủ yếu ảnh hƣởng đến ngày công lao động của các bà mẹ [60]. Ở khu vực miền núi viêm phổi vẫn là nguyên nhân gây tử vong cao nhất ở trẻ em, khoảng 90 % trƣờng hợp tử vong do viêm phổi là ở nhóm trẻ dƣới 2 tháng tuổi [22]. Bệnh nhiễm khuẩn hô hấp cấp có thể đƣợc phân loại theo các cách khác nhau và biểu hiện bệnh cũng ở các mức độ khác nhau. Mức độ nhẹ, chăm sóc trẻ tại nhà, nếu nặng cần phải đƣợc điều trị tại cơ sở y tế, nếu không đƣa trẻ đến cơ sở y tế kịp thời có thể sẽ dẫn đến tử vong [47].

Tỷ lệ tử vong của trẻ dƣới 5 tuổi bị nhiễm khuẩn hô hấp cấp ở các nƣớc đang phát triển cao gấp 10 lần so với các nƣớc công nghiệp phát triển. Nguyên nhân gây nhiễm khuẩn hô hấp cấp nói chung và viêm phổi nói riêng ở các nƣớc đang phát triển chủ yếu do virus, vi khuẩn, lao phổi trẻ em, nấm. Ngoài ra do tác động của các yếu tố nguy cơ nhƣ ô nhiễm môi trƣờng, nhà ở chật trội, khói bếp, khói thuốc lá, trẻ đẻ nhẹ cân, suy dinh dƣỡng, tiêu chảy, thay đổi khí hậu đều làm tăng tỷ lệ mắc bệnh và mức độ nặng của bệnh. Số hóa bởi trung tâm học liệu http://www.vn/ c 2 Cán bộ y tế chƣa thực hiện đúng cách xử trí khi trẻ mắc nhiễm khuẩn hô hấp cấp theo phác đồ quy định, đặc biệt là sử dụng thuốc kháng sinh.

Hiểu biết về các dấu hiệu, cách chăm sóc trẻ nhiễm khuẩn hô hấp cấp của cộng đồng nói chung và bà mẹ có con nhỏ dƣới 5 tuổi nói riêng còn hạn chế, đặc biệt là khu vực miền núi [56]. Tỷ lệ NKHHCT ở trẻ em miền núi theo báo cáo của các cơ sở y tế cho thấy không giảm, nhƣng thực trạng tỷ lệ này hiện nay là bao nhiêu, nguy cơ gây NKHHCT trẻ em khu vực miền núi là gì? Nhất là vùng mà tỷ lệ hộ đói nghèo còn cao, có nhiều các dân tộc thiểu số sinh sống, trình độ nhận thức của ngƣời dân không đồng đều, khả năng tiếp cận đƣợc với các dịch vụ y tế còn hạn chế [20], [27]. Do đó để giảm thiểu NKHHCT cho trẻ em, trƣớc hết cần tìm hiểu thực trạng và các yếu tố nguy cơ đến NKHHCT ở trẻ, làm cơ sở cho việc xây dựng các kế hoạch can thiệp nhằm nâng cao chăm sóc và phòng chống NKHHCT cho trẻ tại cộng đồng. Hiệp Hòa là một huyện trung du miền núi nằm ở phía tây của tỉnh Bắc Giang, cuộc sống của ngƣời dân ở đây còn gặp nhiều khó khăn, công tác chăm sóc sức khỏe cho ngƣời dân còn hạn chế.

Bệnh nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính ở trẻ nhỏ vẫn đƣợc các cơ sở y tế địa phƣơng báo cáo là một vấn đề sức khỏe cần đƣợc ƣu tiên giải quyết. Vậy, tỷ lệ nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính của trẻ ở đây là bao nhiêu, yếu tố nguy cơ nào đến nhiễm khuẩn hô hấp cấp ở trẻ? Để trả lời vấn đề này chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “ Thực trạng và một số nguy cơ về nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính của trẻ dƣới 5 tuổi tại một số xã huyện Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang” nhằm 2 mục tiêu sau: 1. Đánh giá thực trạng nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính ở trẻ dưới 5 tuổi tại 2 xã huyện Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang. Xác định một số yếu tố nguy cơ đến nhiễm khuẫn hô hấp cấp tính ở trẻ dưới 5 tuổi tại địa điểm nghiên cứu.

Số hóa bởi trung tâm học liệu http://www.vn/ c 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tình hình bệnh nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính 1. Đặc điểm và phân loại bệnh nhiễm khuẩn hô hấp cấp 1. Đặc điểm bệnh nhiễm khuẩn hô hấp cấp * Định nghĩa nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính Nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính (NKHHCT) là tình trạng viêm nhiễm đƣờng hô hấp cấp, chỉ tất cả các trƣờng hợp nhiễm khuẩn (do vi khuẩn hoặc vi rút) ở đƣờng hô hấp từ mũi họng đến phế nang ở trẻ em có thể có nhiều dấu hiệu lâm sàng nhƣ là sốt, ho, chảy mũi, thở khò khè, nhịp thở nhanh, thở rít, cánh mũi phập phồng, rút lõm lồng ngực, tím tái.Tình trạng nặng hơn làm trẻ có thể không uống đƣợc, bỏ bú hoặc bú kém, co giật, ngủ li bì hoặc khó đánh thức và các dấu hiệu khác.

Phần lớn NKHHCT ở trẻ em là nhiễm khuẩn hô hấp cấp trên (2/3 trƣờng hợp) nhƣ ho - cảm lạnh, viêm họng, viêm V.A, viêm Amiđan, viêm xoang, viêm tai giữa. NKHHC trên thƣờng là nhẹ, còn NKHH dƣới tỷ lệ gặp ít hơn (1/3 trƣờng hợp) nhƣng thƣờng là nặng và dễ tử vong. Đó là các bệnh viêm thanh quản, viêm thanh khí phế quản, viêm tiểu phế quản, viêm phổi, đặc biệt là viêm phổi cấp tính ở trẻ nhỏ có tỷ lệ tử vong cao nhất. Vì vậy phải theo dõi và phát hiện sớm để điều trị kịp thời [13], [58].

* Ho Ho là triệu chứng thƣờng gặp nhất trong nhiễm khuẩn hô hấp [56].Trên quan điểm sinh lý bệnh học thì ho đƣợc coi là một cơ chế bảo vệ quan trọng cho đƣờng hô hấp. Ho làm sạch đờm từ phế quản phổi. Do đó trong trƣờng hợp trẻ em bị NKHHC dƣới, ho làm cho bệnh mau khỏi hơn vì vậy không nên dùng thuốc giảm ho cho các trẻ này [56]. Số hóa bởi trung tâm học liệu http://www.vn/ c 4 * Thở nhanh Thở nhanh là một phản ứng sinh lý đối với hiện tƣợng thiếu ôxy trong viêm phổi, đồng thời khi phổi bị viêm sẽ làm mất tính mềm mại và sự giãn nở của phổi kém, vì vậy buộc phải tăng nhịp thở.

Muốn xác định ngƣỡng thở nhanh phải dựa trên cơ sở nhịp thở bình thƣờng của trẻ tuỳ theo lứa tuổi. Trẻ càng nhỏ nhịp thở càng nhanh, lúc thức trẻ thở nhanh hơn lúc ngủ [56]. 1: Nhịp thở bình thƣờng của trẻ theo độ tuổi Nguồn: Tài liệu hấn luyện dành cho cán bộ tuyến tỉnh, huyện [56] Từ nhịp thở bình thƣờng của trẻ tuỳ theo lứa tuổi cộng thêm 10 nhịp, chúng ta sẽ có ngƣỡng thở nhanh của 3 độ tuổi theo quy định nhƣ sau: - Trẻ dƣới 2 tháng: Từ 60 lần/ phút trở lên - Trẻ từ 2 - 11 tháng tuổi: Từ 50 lần/ phút trở lên - Trẻ từ 1- 4 tuổi: Từ 40 lần/ phút trở lên Thở nhanh là dấu hiệu quan trọng và có giá trị để phát hiện sớm các trƣờng hợp viêm phổi ở cộng đồng cũng nhƣ ở bệnh viện [27], [56]. Số hóa bởi trung tâm học liệu http://www.vn/ c 5 * Rút lõm lồng ngực Là lồng ngực phía dƣới bờ sƣờn hoặc phần dƣới xƣơng ức rút lõm vào khi trẻ hít vào.

Nếu chỉ phần mềm giữa xƣơng sƣờn hoặc vùng trên xƣơng đòn rút lõm thì đó không phải là rút lõm lồng ngực. Ở trẻ dƣới 2 tháng tuổi nếu chỉ rút lõm lồng ngực nhẹ thì chƣa có giá trị chẩn đoán vì lồng ngực của trẻ nhỏ còn mềm, khi thở bình thƣờng cũng có thể hơi bị rút lõm.Vì vậy ở những trẻ này rút lõm lồng ngực mạnh (lõm sâu và dễ nhìn thấy) mới có giá trị. Để nhận định dấu hiệu rút lõm lồng ngực cần đặt trẻ ở tƣ thế nằm thẳng và nên thay đổi tƣ thế để quan sát kỹ. Vì vậy, khi xuất hiện dấu hiệu này chứng tỏ trẻ bị viêm phổi nặng phải chuyển ngay đến bệnh viện để điều trị [27], [56].

* Các dấu hiệu nguy kịch Ngoài các dấu hiệu chính để phát hiện viêm phổi nói trên, Tổ chức Y tế Thế giới (TCYTTG) còn hƣớng dẫn cán bộ y tế cơ sở phát hiện một số dấu hiệu nguy kịch khác. Nếu trẻ có một trong các dấu hiệu đó thì chứng tỏ trẻ bị bệnh rất nặng và cần phải đƣa trẻ đến bệnh viện để chẩn đoán xác định và xử trí ngay. - Ở trẻ từ 2 tháng đến 5 tuổi, các dấu hiệu nguy kịch là: Không uống đƣợc, co giật, ngủ li bì hoặc khó đánh thức, thở rít khi nằm yên và suy dinh dƣỡng nặng. Ở trẻ dƣới 2 tháng các dấu hiệu nguy kịch là: Bỏ bú hoặc bú kém, co giật, ngủ li bì, khó đánh thức, thở rít khi nằm yên, sốt hoặc hạ nhiệt độ, thở khò khè.

Ý nghĩa và tầm quan trọng của việc phát hiện các dấu hiệu nguy kịch nói trên là để giúp cán bộ y tế cơ sở và các bà mẹ biết theo dõi và phát hiện kịp thời đƣa trẻ đến bệnh viện ngay để xử trí [15], [56]. Phân loại nhiễm khuẩn hô hấp cấp  Phân loại theo vị trí tổn thương (vị trí giải phẫu) Ranh giới để phân chia là nắp thanh quản Số hóa bởi trung tâm học liệu http://www.vn/ c 6 Bộ phận hô hấp bao gồm từ mũi - họng đến thanh quản, khí quản, tiểu phế quản và phổi. Dựa vào vị trí các đoạn của bộ phận hô hấp ngƣời ta chia ra đƣờng hô hấp trên và đƣờng hô hấp dƣới. Ranh giới để phân chia là nắp thanh quản (đoạn trên nắp thanh quản là đƣờng hô hấp trên, đoạn dƣới nắp thanh quản là hô hấp dƣới).

Nếu tổn thƣơng phía trên nắp thanh quản là nhiễm khuẩn hô hấp trên, tổn thƣơng dƣới nắp thanh quản là nhiễm khuẩn hô hấp dƣới [11], [13].  Phân loại theo mức độ nặng nhẹ. Đây là phân loại thực tế hay dùng Dựa vào phân loại này cán bộ y tế cơ sở và các bà mẹ có thể đánh giá đúng tình trạng bệnh nhân để xếp loại và có xu hƣớng xử trí đúng và kịp thời [64].