Nghiên cứu nhân vật cô đầu trong văn học Việt Nam từ nửa cuối thế kỷ XIX đến năm 1930

Nhân vật cô đầu trong văn học Việt Nam từ thế kỷ XIX đến 1930 là một hình tượng phức tạp… 180 trang · Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh · 2019.

• Tác giả: Nguyễn Minh Dương
• Người hướng dẫn: Th.S. Lê Văn Lực
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngữ Văn
• Đề tài: Nhân Vật Cô Đầu Trong Văn Học Việt Nam Từ Nửa Cuối Thế Kỷ XIX Đến Năm 1930
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ KHÁI QUÁT
• 1.1. Khái niệm cơ bản
• 1.2. Đôi nét về cô đầu
• 1.3. Vấn đề tên gọi và khái niệm cô đầu
• 1.4. Nguồn gốc xuất hiện cô đầu
• 1.5. Cô đầu và những thay đổi của nghề nghiệp qua các thời kỳ
• 1.6. Cô đầu trong thời kỳ ca trù được sử dụng ở các nghi lễ
• 1.7. Cô đầu trong thời kỳ ca trù trở thành hình thức giải trí
• 1.8. Cô đầu trong thời kỳ ca trù biến chất
• 1.9. Khái quát về nhân vật cô đầu trong văn học Việt Nam
• 1.10. Nhân vật cô đầu trong văn học trung đại Việt Nam (thế kỷ X – cuối thế kỷ XIX)
• 1.11. Nhân vật cô đầu trong văn học hiện đại Việt Nam (từ năm 1900 đến nay)
• 1.12. Đặc điểm của các sáng tác viết về nhân vật cô đầu từ nửa cuối thế kỷ XIX đến năm 1930
• 1.13. Sự phong phú về tác giả, tác phẩm
• 1.14. Sự đa dạng trong cách thể hiện
• 1.15. Nguyên nhân làm cho sáng tác thơ văn về cô đầu xuất hiện nhiều
• 1.16. Tiểu kết chương I
• 2. CHƯƠNG 2: NHÂN VẬT CÔ ĐẦU TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM TỪ NỬA CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẾN NĂM 1930 NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG
• 2.1. Nhân vật cô đầu – con người hội tụ: sắc, tài, tâm
• 2.2. Phẩm chất, tính cách
• 2.3. Sự tự ý thức về nhân phẩm
• 2.4. Khát vọng tình yêu, hạnh phúc
• 2.5. Nhân vật cô đầu – con người của sự tha hóa
• 2.6. Những biểu hiện của sự tha hóa
• 2.7. Nguyên nhân của sự tha hóa
• 2.8. Nhân vật cô đầu – con người của số phận bi kịch
• 2.9. Hoàn cảnh xuất thân đáng thương
• 2.10. Cuộc sống thiếu thốn, tủi nhục
• 2.11. Đời sống tinh thần nhiều đau thương, mất mát
• 2.12. Thái độ, tình cảm của tác giả đối với nhân vật cô đầu
• 2.13. Thái độ mỉa mai, chế giễu, thiếu tôn trọng
• 2.14. Tình cảm yêu thương, đồng cảm, trân trọng
• 2.15. Tiểu kết chương II
• 3. CHƯƠNG 3: NHÂN VẬT CÔ ĐẦU TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM TỪ NỬA CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẾN NĂM 1930 NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT
• 3.1. Thơ Nôm Đường luật
• 3.2. Một số thể loại khác
• 3.3. Ngôn ngữ mang đậm chất bác học
• 3.4. Ngôn ngữ bình dân, đời thường
• 3.5. Nghệ thuật miêu tả nhân vật
• 3.6. Thời gian nghệ thuật và không gian nghệ thuật
• 3.7. Thời gian nghệ thuật
• 3.8. Không gian nghệ thuật
• 3.9. Giọng điệu khôi hài, giễu cợt
• 3.10. Giọng điệu cảm thương
• 3.11. Tiểu kết chương III
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: Bảng khảo sát số lượng những câu thơ bằng chữ Hán trong các bài hát nói về nhân vật cô đầu của 5 tác giả tiêu biểu
• PHỤ LỤC 2: Hình ảnh về nghệ thuật ca trù và cô đầu

Tóm tắt

I. Tổng quan về nhân vật cô đầu trong văn học Việt Nam

Nhân vật cô đầu trong văn học Việt Nam từ thế kỷ XIX đến 1930 là một hình tượng phức tạp, phản ánh nhiều khía cạnh của xã hội và tâm lý con người. Cô đầu không chỉ là người phụ nữ làm nghề ca hát mà còn là biểu tượng cho những số phận bi kịch, những mảnh đời đầy đau khổ. Trong giai đoạn này, văn học đã ghi nhận sự xuất hiện của nhiều tác phẩm nổi bật, thể hiện rõ nét vai trò và hình ảnh của cô đầu trong bối cảnh lịch sử và văn hóa.

1.1. Định nghĩa và vai trò của nhân vật cô đầu

Cô đầu được hiểu là những người phụ nữ làm nghề ca trù, thường xuất hiện trong các buổi tiệc tùng, lễ hội. Họ không chỉ là nghệ sĩ mà còn là những người mang trong mình nhiều nỗi niềm, tâm tư. Hình ảnh cô đầu trong văn học thể hiện sự đa dạng về tính cách và số phận, từ những người tài năng đến những người chịu nhiều thiệt thòi.

1.2. Lịch sử hình thành nhân vật cô đầu trong văn học

Hình tượng cô đầu đã xuất hiện từ rất sớm trong văn học Việt Nam, nhưng đến thế kỷ XIX, nó mới thực sự trở thành một chủ đề nổi bật. Các tác phẩm văn học đã phản ánh sự thay đổi trong cách nhìn nhận về cô đầu, từ một hình ảnh bị xã hội kỳ thị đến một nhân vật được trân trọng hơn.

II. Những thách thức và vấn đề liên quan đến nhân vật cô đầu

Nhân vật cô đầu trong văn học Việt Nam từ thế kỷ XIX đến 1930 đối mặt với nhiều thách thức. Họ không chỉ phải chịu đựng sự kỳ thị từ xã hội mà còn phải đối diện với những khó khăn trong cuộc sống hàng ngày. Những tác phẩm văn học đã phản ánh rõ nét những vấn đề này, từ sự tha hóa đến những bi kịch trong cuộc sống của họ.

2.1. Sự kỳ thị và định kiến xã hội đối với cô đầu

Cô đầu thường bị xã hội nhìn nhận với ánh mắt khắt khe, họ bị coi là những người không đứng đắn. Điều này đã tạo ra nhiều áp lực cho họ, khiến cho hình ảnh cô đầu trở nên bi kịch hơn trong các tác phẩm văn học.

2.2. Những bi kịch trong cuộc sống của cô đầu

Cuộc sống của cô đầu thường gắn liền với những bi kịch, từ việc phải sống trong cảnh nghèo khó đến những mối quan hệ phức tạp với nam giới. Văn học đã khắc họa rõ nét những nỗi đau và sự mất mát mà họ phải trải qua.

III. Phân tích hình ảnh cô đầu qua các tác phẩm văn học tiêu biểu

Nhiều tác phẩm văn học từ thế kỷ XIX đến 1930 đã khắc họa hình ảnh cô đầu một cách sinh động và đa chiều. Các tác giả đã sử dụng nhiều phương pháp nghệ thuật khác nhau để thể hiện tâm tư, tình cảm của nhân vật này, từ đó tạo nên những tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao.

3.1. Tác phẩm nổi bật về nhân vật cô đầu

Một số tác phẩm tiêu biểu như 'Chí Phèo' của Nam Cao hay 'Tố Tâm' của Hoàng Ngọc Phách đã thể hiện rõ nét hình ảnh cô đầu. Những tác phẩm này không chỉ phản ánh cuộc sống của cô đầu mà còn thể hiện những khát vọng và ước mơ của họ.

3.2. Phương pháp nghệ thuật trong việc xây dựng nhân vật cô đầu

Các tác giả đã sử dụng nhiều phương pháp nghệ thuật như miêu tả tâm lý, đối thoại và biểu tượng để xây dựng hình ảnh cô đầu. Điều này giúp cho nhân vật trở nên sống động và gần gũi hơn với người đọc.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về nhân vật cô đầu

Nghiên cứu về nhân vật cô đầu không chỉ giúp hiểu rõ hơn về văn học Việt Nam mà còn phản ánh những vấn đề xã hội trong từng giai đoạn lịch sử. Những kết quả nghiên cứu này có thể được ứng dụng trong việc giảng dạy văn học và nghiên cứu văn hóa.

4.1. Ý nghĩa của việc nghiên cứu nhân vật cô đầu

Việc nghiên cứu nhân vật cô đầu giúp làm sáng tỏ những vấn đề xã hội, văn hóa và tâm lý trong văn học. Nó cũng giúp người đọc có cái nhìn sâu sắc hơn về cuộc sống của những người phụ nữ trong xã hội Việt Nam.

4.2. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng trong giảng dạy

Kết quả nghiên cứu về nhân vật cô đầu có thể được ứng dụng trong giảng dạy văn học, giúp học sinh, sinh viên hiểu rõ hơn về bối cảnh lịch sử và văn hóa của thời kỳ này.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu về nhân vật cô đầu

Nghiên cứu về nhân vật cô đầu trong văn học Việt Nam từ thế kỷ XIX đến 1930 vẫn còn nhiều tiềm năng. Những vấn đề liên quan đến cô đầu không chỉ dừng lại ở việc phân tích văn học mà còn mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới trong tương lai.

5.1. Tương lai của nghiên cứu về cô đầu

Nghiên cứu về nhân vật cô đầu có thể mở rộng ra nhiều lĩnh vực khác nhau như xã hội học, tâm lý học và văn hóa học. Điều này sẽ giúp làm phong phú thêm hiểu biết về nhân vật này.

5.2. Những hướng nghiên cứu mới

Các hướng nghiên cứu mới có thể tập trung vào việc so sánh hình ảnh cô đầu trong văn học với các hình ảnh tương tự trong văn hóa dân gian, từ đó tạo ra những cái nhìn đa chiều hơn về nhân vật này.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Giai đoạn văn học Việt Nam từ nửa cuối thế kỷ XIX đến năm 1930 là thời kỳ chuyển giao lịch sử và văn hóa đầy biến động, khi xã hội Việt Nam tiếp xúc với văn hóa phương Tây dưới ách đô hộ của thực dân Pháp. Trong tiến trình vận động này, diện mạo văn học có sự phát triển phong phú về hệ thống thi pháp và kiểu hình tượng nhân vật. Nếu như trong văn học trung đại truyền thống, người phụ nữ thường xuất hiện dưới các vai mẫu mực hoặc bi kịch gắn liền với đạo đức Nho giáo (người mẹ, người vợ, cung nhân, chinh phụ, liệt nữ), thì ở giai đoạn giao thời này, hình tượng người phụ nữ thị dân hoạt động trong môi trường nghệ thuật và dịch vụ giải trí — tiêu biểu là cô đầu — đã bước vào trang viết một cách đông đảo, trực diện và phức tạp.

Hình tượng cô đầu phản ánh sự va đập giữa các chuẩn mực văn hóa truyền thống và lối sống đô thị mới, tạo nên sự phân hóa rõ nét trong cảm hứng sáng tác của giới văn nhân. Xuất phát từ thực tiễn học thuật và yêu cầu đổi mới dạy học văn học dân tộc, tác giả Nguyễn Minh Dương đã thực hiện khóa luận tốt nghiệp ngành Sư phạm Ngữ văn với đề tài: "Nhân vật cô đầu trong văn học Việt Nam từ nửa cuối thế kỷ XIX đến năm 1930 (Qua sáng tác của một số tác giả tiêu biểu)".

Về mục tiêu nghiên cứu, khóa luận xác định 4 nhiệm vụ trọng tâm:

1. Tái hiện và phân tích toàn diện chân dung nhân vật cô đầu cùng nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật này qua sáng tác của các tác giả tiêu biểu, qua đó phản ánh bối cảnh lịch sử - xã hội và thái độ của các nhà văn, nhà thơ thời kỳ biến động.
2. Khẳng định vị trí, vai trò của hình tượng nhân vật cô đầu trong dòng văn học tài tử - giai nhân nói riêng và tiến trình văn học Việt Nam nói chung.
3. Cung cấp hệ thống tư liệu về nguồn gốc, đặc điểm, các giai đoạn phát triển của nghệ thuật ca trù gắn liền với đời sống và tâm lý của người kỹ nữ ca trù.
4. Đề xuất định hướng ứng dụng vào việc dạy học đọc - hiểu các văn bản viết về cô đầu và thể loại hát nói trong chương trình môn Ngữ văn ở trường phổ thông.

Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Nhân vật cô đầu trong văn học Việt Nam giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX đến năm 1930 qua các phương diện nội dung tư tưởng và nghệ thuật biểu hiện.
• Phạm vi khảo sát tác giả: Tập trung khảo sát chuyên sâu tác phẩm của 5 tác giả tiêu biểu gồm Nguyễn Khuyến, Dương Khuê, Trần Tế Xương (Tú Xương), Dương Tự Nhu và Nguyễn Khắc Hiếu (Tản Đà).
• Phạm vi tư liệu: Khảo sát mở rộng các sáng tác của 19 tác giả trong công trình Việt Nam ca trù biên khảo (Đỗ Bằng Đoàn, Đỗ Trọng Huề), đồng thời liên hệ đối sánh với hình tượng cô đầu/ả đào trong văn học các giai đoạn thế kỷ XV – XVIII, giai đoạn 1930 – 1945 và văn học sau 1945.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận thiết lập hệ thống cơ sở lý luận dựa trên các khái niệm chuyên ngành văn học và âm nhạc học truyền thống:

• Khái niệm nhân vật văn học: Dẫn chiếu theo Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên), 150 thuật ngữ văn học (Lại Nguyên Ân) và Giáo trình lý luận văn học tập 2 (Trần Đình Sử chủ biên). Nhân vật văn học được xác định là hình tượng nghệ thuật về cá thể con người được nhà văn nhận thức, tái tạo bằng phương tiện ngôn từ, mang quan niệm nghệ thuật về con người và không đồng nhất tuyệt đối với con người thực tế ngoài đời sống.
• Khái niệm và tên gọi cô đầu: Khảo cứu các định nghĩa của Hoàng Phê, Nguyễn Xuân Diện (Ca trù phía sau đàn phách), Nguyễn Đức Mậu (Ca trù nhìn từ nhiều phía), Nguyễn Hoàng Anh Tuấn (Vai trò của ca nương trong nghệ thuật ca trù) và nhận định của Vũ Bằng. Bản chất "cô đầu" là chức danh của nữ nghệ nhân hát ca trù (vừa hát vừa gõ phách), vốn có nguồn gốc từ các tên gọi cổ như đào nương, ả đào, cô đào. Danh xưng "cô đầu" bắt nguồn từ tập tục nộp "tiền đầu" (khoản tiền môn sinh trích biếu sư phụ dạy nghề khi đã thành danh), dùng từ "cô" thay cho "ả" để tăng sự trang trọng và "đầu" thay cho "đào" nhằm tán tụng bậc danh ca lão luyện đã mở quán truyền nghề.
• Nguồn gốc lịch sử - truyền thuyết: Tiếp cận nguồn gốc ca trù qua truyền thuyết tổ nghề Đinh Lễ – Bạch Hoa công chúa (tại Cổ Đạm, Nghi Xuân, Hà Tĩnh) và Đinh Dự – Đường Hoa công chúa (tại Lỗ Khê, Đông Ngàn, Kinh Bắc); kết hợp các cứ liệu thư tịch cổ như Đại Việt sử ký toàn thư (sự kiện năm 1025 về ca nhi họ Đào thời Lý), Việt sử tiêu án của Ngô Thời Sỹ và Công dư tiệp ký của Vũ Phương Đề.

Phương pháp nghiên cứu được triển khai đồng bộ:

• Phương pháp lịch sử: Đặt sự biến chuyển của hình tượng cô đầu trong mối tương quan với các chặng đường biến thiên của nghệ thuật ca trù và hoàn cảnh xã hội Việt Nam từ trung đại sang cận - hiện đại.
• Phương pháp thống kê: Phân loại, định lượng số lượng tác giả, tác phẩm viết về cô đầu; thống kê cấu trúc và số lượng câu thơ chữ Hán trong các bài hát nói của 5 tác giả khảo sát.
• Phương pháp phân tích - tổng hợp: Phương pháp chủ đạo dùng để giải mã hình tượng cô đầu trên cả hai bình diện: nội dung hiện thực/tư tưởng và các yếu tố thi pháp nghệ thuật.
• Phương pháp so sánh: So sánh đặc trưng hình tượng giữa 5 tác giả trong giai đoạn 1850–1930, đồng thời đối sánh đồng đại và lịch đại với các thời kỳ trước (Nguyễn Dữ, Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát) và sau (văn học lãng mạn 1930–1945, văn học cách mạng).

Nguồn dữ liệu khảo sát chính khóa luận sử dụng bao gồm: Nguyễn Khuyến tác phẩm (Nguyễn Văn Huyền sưu tầm, 2008), Việt Nam ca trù biên khảo (Đỗ Bằng Đoàn & Đỗ Trọng Huề, 1962), Tú Xương toàn tập (Trung tâm nghiên cứu Quốc học, 2010) và Tuyển tập Tản Đà (Nguyễn Khắc Xương sưu tầm, 2002).

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Những vấn đề khái quát

Chương I tập trung làm sáng tỏ bản chất khái niệm, lịch sử phát triển nghề nghiệp của cô đầu và tiến trình vận động của hình tượng nhân vật này trong văn học dân tộc:

1. Ba thời kỳ phát triển của nghề ca trù và sự biến đổi của cô đầu:

   • Thời kỳ ca trù dùng trong nghi lễ (từ thế kỷ XV): Ca trù mang tính chất hát thờ tại đình làng, hát chúc hỗ tại cung đình (đào ngự/ngự ca) và hát thi. Tiêu chuẩn cô đầu thời kỳ này rất khắt khe: phải giữ giọng kim/thổ đồng, tuân thủ kiêng kỵ ăn uống, học nghề công phu từ 3–5 năm, trải qua "Lễ mở xiêm áo", sinh hoạt quy củ trong giáo phường dưới sự quản chế của quản giáp và phải giữ gìn đức hạnh đoan trang.
   • Thời kỳ ca trù trở thành hình thức giải trí (thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX): Ca trù chuyển dần thành nghệ thuật giải trí chuyên nghiệp tại thành thị. Hình thành hiện tượng quan lại, quý tộc nuôi ca nữ riêng trong dinh phủ (như Nguyễn Hữu Chỉnh trong Hoàng Lê nhất thống chí, Nguyễn Khản trong Vũ trung tùy bút). Cô đầu hoạt động chuyên nghiệp, có vị thế tương đồng với nghệ nhân Geisha của Nhật Bản về năng lực nghệ thuật và giao tế.
   • Thời kỳ ca trù biến chất (cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX): Dưới tác động của kinh tế thị trường và lối sống thuộc địa, các ca quán thương mại mọc lên dày đặc ở đô thị. Xuất hiện sự phân hóa sâu sắc thành hai nhóm: cô đầu hát (nghệ nhân tài hoa, am hiểu thi ca, giữ gìn nghề tổ) và cô đầu rượu (những cô gái không được đào tạo bài bản, không biết gõ phách, chỉ làm nhiệm vụ tiếp rượu, bồi khách, biến tướng thành tệ nạn mại dâm).

2. Tiến trình nhân vật cô đầu trong văn học Việt Nam:

   • Văn học trung đại (thế kỷ X – cuối XIX): Xuất hiện từ sớm qua văn bản Đại nghĩ bát giáp thưởng đào giải văn của Lê Đức Mao (thế kỷ XV), thơ Hoàng Nghĩa Phú, truyện truyền kỳ của Nguyễn Dữ (Chuyện nàng Túy Tiêu, Chuyện nghiệp oan của Đào thị). Phát triển rực rỡ qua các tác phẩm thể hiện tinh thần nhân đạo sâu sắc của Nguyễn Du (Long Thành cầm giả ca, Điếu La Thành ca giả, Ngộ gia đệ cựu ca cơ) và cảm hứng tài tử - phong lưu của Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát.
   • Văn học hiện đại (từ năm 1900 đến nay): Giai đoạn 1900–1930 nở rộ trong tác phẩm của Tản Đà (Khối tình con, Thề non nước, Bình Khang ca phả) và các bài bút ký trên Nam Phong tạp chí. Giai đoạn 1930–1945 tiếp tục là nguồn cảm hứng lãng mạn cho Xuân Diệu, Thế Lữ, Vũ Hoàng Chương, Nguyễn Tuân, Trần Huyền Trân, Tố Hữu. Sau năm 1945, do định kiến xã hội, hình tượng này từng bị phê phán nghiêm khắc (như bài thơ Hát ả đầu của Đào Viên năm 1957) trước khi được tôn vinh lại khi ca trù trở thành Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại (UNESCO, 2009).

Tiêu chí	Thời kỳ Nghi lễ (Thế kỷ XV - XVII)	Thời kỳ Giải trí (Thế kỷ XVIII - đầu XIX)	Thời kỳ Biến chất (Nửa cuối XIX - 1930)
Không gian diễn xướng	Cửa đình làng, tế lễ cung đình	Dinh thự quý tộc, tư gia quan lại	Ca quán đô thị, phố Khâm Thiên
Tổ chức quản lý	Giáo phường làng xã, Quản giáp	Gia đình quan lại hoặc tự do	Chủ nhà hát thương mại
Phân loại nghệ nhân	Cô đầu hát thờ, đào ngự	Ca nhi chuyên nghiệp, gia kỹ	Phân hóa thành "cô đầu hát" và "cô đầu rượu"
Yêu cầu nghề nghiệp	Đức hạnh, kiêng kỵ nghiêm ngặt, học 3-5 năm	Sắc đẹp, tài đàn hát, văn thơ, ứng đối	Hát đúng thể cách (cô đầu hát) hoặc hầu rượu (cô đầu rượu)

Chương II: Nhân vật cô đầu trong văn học Việt Nam từ nửa cuối thế kỷ XIX đến năm 1930 nhìn từ phương diện nội dung

Chương II đi sâu phân tích hình tượng cô đầu trên các bình diện phẩm chất, hiện thực đời sống và thái độ tiếp nhận của giới cầm bút:

• Con người hội tụ sắc, tài, tâm: Khẳng định chân dung cô đầu hát chân chính với vẻ đẹp ngoại hình, tài năng âm nhạc (nhịp phách chuẩn mực, giọng ca điêu luyện), năng lực thẩm mỹ văn chương và sự tự ý thức về phẩm giá cá nhân giữa chốn son phấn. Họ mang trong mình khát vọng tình yêu lứa đôi và hạnh phúc gia đình đích thực, vượt lên sự mua vui tầm thường.
• Con người của sự tha hóa: Khảo sát thực trạng suy đồi đạo đức ở nhóm cô đầu rượu. Tác giả chỉ ra nguyên nhân dẫn đến sự tha hóa xuất phát từ áp lực mưu sinh, cạm bẫy kim tiền của giới chủ ca quán và sự suy thoái lối sống hưởng lạc của tầng lớp thị dân thực dân nửa phong kiến.
• Con người của số phận bi kịch: Làm rõ hoàn cảnh xuất thân nghèo khó, cảnh ngộ trớ trêu, cuộc sống bấp bênh, chịu sự khinh rẻ của định kiến "xướng ca vô loài". Đời sống tinh thần của họ đầy dằn vặt, cô đơn và nỗi lo âu trước sự tàn phai của nhan sắc theo thời gian.
• Thái độ, tình cảm của các tác giả: Tồn tại hai luồng thái độ song song: một mặt là sự mỉa mai, châm biếm, lên án những thói hư tật xấu, lọc lừa nơi xóm Bình Khang (thể hiện rõ ở Nguyễn Khuyến, Tú Xương); mặt khác là niềm đồng cảm, trân trọng tài năng, xót thương cho thân phận người phụ nữ bạc mệnh (tiêu biểu ở Dương Khuê, Tản Đà, Dương Tự Nhu).

Chương III: Nhân vật cô đầu trong văn học Việt Nam từ nửa cuối thế kỷ XIX đến năm 1930 nhìn từ phương diện nghệ thuật

Chương III phân tích các phương thức biểu hiện nghệ thuật đặc trưng được các tác giả sử dụng để khắc họa nhân vật cô đầu:

• Thể loại: Thể hát nói giữ vai trò chủ đạo nhờ tính phóng khoáng về cấu trúc câu chữ, nhạc tính phong phú và khả năng dung chứa tâm sự thế sự. Bên cạnh đó, các tác giả còn vận dụng linh hoạt thơ Nôm Đường luật, văn xuôi tự sự và bút ký.
• Ngôn ngữ nghệ thuật: Kết hợp nhuần nhuyễn giữa hệ thống ngôn ngữ bác học (sử dụng nhiều từ Hán Việt, điển tích, điển cố văn học cổ) với lớp ngôn ngữ bình dân, khẩu ngữ đời thường sống động, mang hơi thở phố thị.
• Nghệ thuật miêu tả nhân vật: Bút pháp xây dựng nhân vật có sự chuyển biến từ ước lệ tượng trưng sang miêu tả cụ thể về diện mạo, cử chỉ, tâm lý và hành động thực tế.
• Không gian và thời gian nghệ thuật: Không gian nghệ thuật chủ yếu là không gian khép kín của nhà hát, ca quán, xóm Bình Khang về đêm, đối lập với không gian xã hội bên ngoài. Thời gian nghệ thuật thường là thời gian đêm khuya, canh tàn, lúc tàn cuộc hát — thời điểm nhân vật đối diện trực tiếp với nỗi cô đơn và sự thật trần trụi của thân phận.
• Giọng điệu nghệ thuật: Đan xen đa dạng giữa giọng điệu trào lộng, giễu cợt, khôi hài cay cay và giọng điệu trữ tình, xót xa, thương cảm.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đạt được những kết quả cụ thể dựa trên việc khảo sát tư liệu văn bản thực tế:

• Hệ thống hóa bức tranh toàn cảnh về nhân vật: Tái hiện đầy đủ chân dung cô đầu trong tính đa diện, phá vỡ cái nhìn phiến diện một chiều. Công trình chứng minh cô đầu giai đoạn 1850–1930 vừa là nạn nhân của bối cảnh xã hội suy đồi, vừa là chủ thể sáng tạo và gìn giữ một di sản nghệ thuật độc đáo.
• Số liệu khảo sát tác giả: Khóa luận khảo sát tác phẩm của 5 tác giả nòng cốt (Nguyễn Khuyến, Dương Khuê, Trần Tế Xương, Dương Tự Nhu, Tản Đà) và thống kê danh mục 19 tác giả giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX đến 1930 có sáng tác được cô đầu sử dụng trong nghệ thuật hát ca trù ghi nhận tại Việt Nam ca trù biên khảo.
• Đóng góp khoa học: Bổ khuyết khoảng trống nghiên cứu khi các công trình đi trước thường chỉ khảo sát ca trù dưới góc độ âm nhạc học thuần túy hoặc nhìn nhận cô đầu khái quát trong đề tài kỹ nữ trung đại. Khóa luận là công trình chuyên biệt khai thác hình tượng cô đầu trên cả bình diện lịch sử hình thành, nội dung tư tưởng và thi pháp nghệ thuật trong giai đoạn bản lề của văn học dân tộc.
• Đóng góp sư phạm: Đề xuất căn cứ khoa học để lựa chọn các văn bản thơ hát nói viết về cô đầu làm ngữ liệu dạy học đọc - hiểu trong chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn, giúp học sinh tiếp cận đúng đắn giá trị nhân văn và nghệ thuật của thể loại này.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do nguồn thư tịch cổ ghi chép về ca trù còn phân tán và thiếu đồng nhất, việc xác định thời điểm chính xác xuất hiện danh xưng cô đầu chủ yếu dựa vào truyền thuyết và một số sử liệu tản mạn. Khóa luận mới chỉ dừng lại ở việc khảo sát sâu 5 tác giả tiêu biểu mà chưa thể bao quát toàn bộ mọi văn phẩm của tất cả các cây bút đương thời.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng phạm vi khảo sát sang các thể loại văn xuôi quốc ngữ, phóng sự, tiểu thuyết đô thị giai đoạn 1930–1945 viết về đề tài xóm ả đào Khâm Thiên.
  • Thực hiện nghiên cứu so sánh liên văn hóa giữa nhân vật cô đầu trong văn học Việt Nam với hình tượng Geisha trong văn học Nhật Bản hoặc hình tượng danh kỹ/gia kỹ trong văn học cổ điển Trung Quốc.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên và học viên chuyên ngành Sư phạm Ngữ văn, Văn học Việt Nam: Cung cấp phương pháp tiếp cận loại hình nhân vật trong tiến trình văn học giao thời; hệ thống hóa thi pháp thể hát nói và thơ Nôm giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX.
• Giáo viên môn Ngữ văn cấp THPT: Cung cấp tư liệu nền tảng về bối cảnh văn hóa, tri thức ca trù và phương pháp phân tích các tác phẩm của Nguyễn Khuyến, Tú Xương, Tản Đà khi giảng dạy chương trình mới.
• Người nghiên cứu văn hóa dân gian và nghệ thuật biểu diễn: Đóng góp nguồn cứ liệu chi tiết về lịch sử giáo phường, tập tục nghề nghiệp và quá trình biến chuyển của nghệ thuật ca trù từ truyền thống sang hiện đại.

Các phần đáng tham khảo nhất trong công trình gồm: Khảo luận về sự phân hóa giữa "cô đầu hát" và "cô đầu rượu" (Chương I); Phân tích thái độ hai mặt của nhà Nho đối với nhân vật cô đầu (Chương II); Phân tích thi pháp không gian - thời gian và giọng điệu nghệ thuật (Chương III); cùng Bảng khảo sát câu thơ chữ Hán trong các bài hát nói (Phụ lục 1).

Câu hỏi thường gặp

1. Tên gọi "cô đầu" có nguồn gốc từ đâu và mang ý nghĩa gì theo kết quả nghiên cứu của khóa luận?
Tên gọi "cô đầu" xuất hiện vào khoảng cuối thế kỷ XIX, bắt nguồn từ tập tục trong nghề ca trù: khi học trò theo học danh ca thành nghề, mỗi lần đi hát phải trích một khoản tiền cung dưỡng sư phụ gọi là "tiền đầu". Người đời dùng từ "cô" thay cho "ả" để tăng sự trang trọng, dùng từ "đầu" thay cho "đào" nhằm tán tụng bậc danh ca lão luyện, đào tạo được nhiều học trò thành tài và tự mở ca quán độc lập. Khóa luận khẳng định danh xưng này ban đầu không mang hàm nghĩa xấu như sự ngộ nhận trong dân gian.

2. Khóa luận phân biệt "cô đầu hát" và "cô đầu rượu" ở thời kỳ ca trù biến chất như thế nào?
Khóa luận phân định rõ: "Cô đầu hát" là những nghệ nhân thực thụ, có tài năng ca hát, gõ phách điêu luyện, gìn giữ lề lối giáo phường và được giới văn nghệ sĩ tôn trọng. Ngược lại, "cô đầu rượu" là sản phẩm thương mại hóa do các chủ nhà hát đô thị tuyển mộ; nhóm này không biết hát, không biết gõ phách, chỉ làm nhiệm vụ tiếp khách, ép khách uống rượu và thực hiện các hành vi mua bán dâm trá hình, làm suy thoái thanh danh của bộ môn nghệ thuật ca trù.

3. Khóa luận khảo sát tác phẩm của những tác giả trọng tâm nào trong giai đoạn 1850–1930?
Khóa luận tiến hành khảo sát chuyên sâu qua tác phẩm của 5 tác giả tiêu biểu: Nguyễn Khuyến, Dương Khuê, Trần Tế Xương (Tú Xương), Dương Tự Nhu và Nguyễn Khắc Hiếu (Tản Đà); đồng thời đối chiếu mở rộng với 19 tác giả có thơ được sử dụng trong ca trù ghi nhận tại công trình Việt Nam ca trù biên khảo.

4. Sự khác biệt căn bản trong thái độ của Nguyễn Khuyến và Tú Xương khi viết về cô đầu là gì?
Nguyễn Khuyến giữ thái độ rạch ròi, nghiêm khắc của một nhà Nho truyền thống, mỉa mai gay gắt những cô đầu rượu làm hoen ố đạo đức xã hội nhưng vẫn cảm thông với những người phụ nữ lương thiện gặp cảnh ngộ éo le. Trong khi đó, Tú Xương tiếp cận cô đầu từ góc độ "nghĩa tình" và "phong tình" của một tài tử thị dân, xem các bài thơ viết cho cô đầu như thơ viết cho người tình, dùng ngòi bút trào phúng để phản ánh mặt trái đồng tiền nhưng không làm mất đi cảm xúc hướng thượng đối với vẻ đẹp tài hoa.

5. Đề tài có ý nghĩa ứng dụng thực tiễn như thế nào đối với công tác giảng dạy Ngữ văn ở trường phổ thông?
Khóa luận chỉ ra rằng các tác giả được khảo sát (Nguyễn Khuyến, Tú Xương, Tản Đà) đều có tác phẩm nằm trong chương trình Ngữ văn phổ thông. Việc làm sáng tỏ hình tượng cô đầu và thể loại hát nói cung cấp hệ thống tri thức nền giúp giáo viên định hướng đúng đắn cho học sinh khi đọc - hiểu văn bản, tránh những cách hiểu lệch lạc do định kiến lịch sử, đồng thời nâng cao ý thức giữ gìn di sản văn hóa dân tộc.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Minh Dương là công trình nghiên cứu chuyên khảo có hệ thống về hình tượng nhân vật cô đầu trong văn học Việt Nam giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX đến năm 1930. Bằng việc kết hợp phương pháp nghiên cứu lịch sử văn học và thi pháp học, tác giả đã giải mã trọn vẹn diện mạo nhân vật trên cả hai bình diện nội dung hiện thực và phương thức biểu đạt nghệ thuật. Công trình góp phần khẳng định giá trị nhân văn và vị trí độc đáo của hình tượng cô đầu trong dòng văn học tài tử - giai nhân thời kỳ giao thời. Đây là tài liệu tham khảo khoa học hữu ích cho công tác nghiên cứu văn học sử và giảng dạy môn Ngữ văn tại các trường phổ thông.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜN̟ G ĐẠI HỌC SƯ PHẠM̟ THÀN̟ H PHỐ HỒ CHÍ M̟ IN̟ H N̟ guyễn̟ M̟ in̟ h Dươn̟ g N̟ HÂN̟ VẬT CÔ ĐẦU TRON̟ G VĂN̟ HỌC VIỆT N̟ AM̟ TỪ N̟ ỬA CUỐI THẾK͎ Ỷ XIX ĐẾN̟ N̟ ĂM̟ 1930 (¶UA SÁN̟ GTÁC CỦA M̟ ỘT SỐ TÁCGIẢ TIÊU BIỂU) K͎ HÓA LUẬN̟ TỐT N̟ GHIỆP SƯ PHẠM̟ N̟ GỮ VĂN̟ Thành phố Hồ Chí Minh - 2019 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜN̟ G ĐẠI HỌC SƯ PHẠM̟ THÀN̟ H PHỐ HỒ CHÍ M̟ IN̟ H N̟ HÂN̟ VẬT CÔ ĐẦU TRON̟ G VĂN̟ HỌC VIỆT N̟ AM̟ TỪ N̟ ỬA CUỐI THẾ K͎ Ỷ XIX ĐẾN̟ N̟ ĂM̟ 1930 (¶UA SÁN̟ G TÁC CỦA M̟ ỘT SỐ TÁC GIẢ TIÊU BIỂU) K͎ HÓA LUẬN̟ TỐT N̟ GHIỆP SƯ PHẠM̟ N̟ GỮ VĂN̟ SIN̟ H VIÊN̟ : N̟ GUYỄN̟ M̟ IN̟ H DƯƠN̟ G M̟ Ã SỐ SIN̟ H VIÊN̟ : 41.019 N̟ GƯỜI HƯỚN̟ G DẪN̟ K͎ HOA HỌC: TH.S LÊ VĂN̟ LỰC Thành phố Hồ Chí Minh – 2019 LỜI CẢM̟ ƠN̟ Sau m̟ột thời gian̟ thực hiện̟, k͎hóa luận̟ tốt n̟ghiệp “N̟hân̟ vật cô đầu tron̟g Văn̟ học Việt N̟am̟ từ n̟ửa cuối thế k͎ỷ XIX đến̟ n̟ăm̟ 1930 (¶ua sán̟g tác của m̟ột số tác giả tiêu biểu)” đã được hoàn̟ thàn̟h đún̟g thời hạn̟. Đó là k͎ết ¶uả của m̟ột ¶uá trìn̟h làm̟ việc n̟ghiêm̟ túc với sự hỗ trợ n̟hiều m̟ặt từ phía n̟hà trườn̟g, ¶uý thầy cô k͎hoa N̟gữ văn̟, bạn̟ bè. Dù rất cố gắn̟g n̟hưn̟g côn̟g trìn̟h vẫn̟ k͎hôn̟g trán̟h k͎hỏi n̟hữn̟g thiếu sót n̟hất địn̟h, rất m̟on̟g n̟hận̟ được ý k͎iến̟ đón̟g góp, đề xuất để côn̟g trìn̟h n̟ghiên̟ cứu được hoàn̟ thiện̟ hơn̟. Trước tiên̟, tôi xin̟ được gửi lời cảm̟ ơn̟ chân̟ thàn̟h và sâu sắc đến̟ Thạc sĩ Lê Văn̟ Lực - n̟gười đã trực tiếp hướn̟g dẫn̟ tôi thực hiện̟ đề tài.

Sự ¶uan̟ tâm̟, hướn̟g dẫn̟, chỉ bảo tận̟ tâm̟ của thầy đã giúp ích tôi rất n̟hiều tron̟g việc hoàn̟ thàn̟h k͎hóa luận̟. Tôi cũn̟g xin̟ gửi lời cảm̟ ơn̟ đến̟ các giản̟g viên̟ k͎hoa N̟gữ văn̟ trườn̟g Đại học Sư phạm̟ TP. HCM̟, cán̟ bộ thư viện̟ trườn̟g Đại học Sư phạm̟ TP. HCM̟, thư viện̟ THPT N̟guyễn̟ Thượn̟g Hiền̟ (¶uận̟ Tân̟ Bìn̟h – TP.

HCM̟) đã giúp đỡ, tạo điều k͎iện̟ cho tôi tron̟g suốt ¶uá trìn̟h thực hiện̟ k͎hóa luận̟. Cuối cùn̟g, tôi xin̟ được cảm̟ ơn̟ n̟hữn̟g n̟gười thân̟ tron̟g gia đìn̟h, bạn̟ bè, ¶uỹ học bổn̟g AM̟A đã luôn̟ độn̟g viên̟, k͎hích lệ và hỗ trợ tôi về vật chất lẫn̟ tin̟h thần̟ tron̟g ¶uá trìn̟h học tập và n̟ghiên̟ cứu. Thàn̟h phố Hồ Chí M̟in̟h, thán̟g 4/2019 Sin̟ h viên̟ N̟ guyễn̟ M̟ in̟ h Dươn̟ g M̟ ỤC LỤC M̟Ở ĐẦU. Lí do chọn̟ đề tài.

Lịch sử vấn̟ đề. M̟ục đích n̟ghiên̟ cứu. Đối tượn̟g n̟ghiên̟ cứu và phạm̟ vi k͎hảo sát. Phươn̟g pháp n̟ghiên̟ cứu.

Cấu trúc k͎hóa luận̟.14 CHƯƠN̟G I: N̟HỮN̟G VẤN̟ ĐỀ K͎HÁI ¶UÁT. K͎hái n̟iệm̟ n̟hân̟ vật văn̟ học. Đôi n̟ét về cô đầu. Vấn̟ đề tên̟ gọi và k͎hái n̟iệm̟ cô đầu.

N̟guồn̟ gốc xuất hiện̟ cô đầu. Cô đầu và n̟hữn̟g thay đổi của n̟ghề n̟ghiệp ¶ua các thời k͎ỳ. Cô đầu tron̟g thời k͎ỳ ca trù được sử dụn̟g ở các n̟ghi lễ. Cô đầu tron̟g thời k͎ỳ ca trù trở thàn̟h hìn̟h thức giải trí.

Cô đầu tron̟g thời k͎ỳ ca trù biến̟ chất. K͎hái ¶uát về n̟hân̟ vật cô đầu tron̟g văn̟ học Việt N̟am̟. N̟hân̟ vật cô đầu tron̟g văn̟ học trun̟g đại Việt N̟am̟ (thế k͎ỷ X – cuối thế k͎ỷ XIX) 28 1. N̟hân̟ vật cô đầu tron̟g văn̟ học hiện̟ đại Việt N̟am̟ (từ n̟ăm̟ 1900 đến̟ n̟ay).

Đặc điểm̟ của các sán̟g tác viết về n̟hân̟ vật cô đầu từ n̟ửa cuối thế k͎ỷ XIX đến̟ n̟ăm̟ 1930. Sự phon̟g phú về tác giả, tác phẩm̟. Sự đa dạn̟g tron̟g cách thể hiện̟. N̟guyên̟ n̟hân̟ làm̟ cho sán̟g tác thơ văn̟ về cô đầu xuất hiện̟ n̟hiều.52 Tiểu k͎ết chươn̟g I.