Các nhân tố tác động đến khả năng xảy ra kiệt quệ tài chính của các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán việt nam

Chuyên khảo kinh tế phân tích Các nhân tố tác động đến khả năng xảy ra kiệt quệ tài chính của các công ty niêm yết trên thị, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng

• Tác giả: Lê Thị Mỹ Quyên
• Người hướng dẫn: TS. Lưu Thu Quang
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Các Nhân Tố Tác Động Đến Khả Năng Xảy Ra Kiệt Quệ Tài Chính Của Các Công Ty Niêm Yết Trên Thị Trường Chứng Khoán Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT LUẬN VĂN
• ABSTRACT
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
• 1.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Dữ liệu nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu
• 1.4.1. Dữ liệu nghiên cứu
• 1.4.2. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Đóng góp của đề tài
• 1.5.1. Đóng góp về mặt lý luận
• 1.5.2. Đóng góp về mặt thực nghiệm
• 1.5.3. Đóng góp mới của luận văn
• 2. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Lý thuyết về kiệt quệ tài chính
• 2.2. Khung lý thuyết về kiệt quệ tài chính
• 2.3. Các quan điểm về kiệt quệ tài chính
• 2.4. Cơ sở lý thuyết liên quan
• 2.5. Cơ sở lý thuyết về cơ cấu vốn trong doanh nghiệp
• 2.5.1. Cơ cấu vốn và các thành phần của cơ cấu vốn trong doanh nghiệp
• 2.5.2. Một số lý thuyết, quan điểm chủ yếu về cơ cấu vốn trong doanh nghiệp
• 2.5.2.1. Lý thuyết nền tảng
• 2.5.2.2. Lý thuyết đánh đổi của cơ cấu vốn (Trade-off Theory)
• 2.5.2.3. Lý thuyết trật tự phân hạng
• 2.5.2.4. Lý thuyết chi phí đại diện
• 2.6. Mô hình về tài trợ vốn lưu động
• 2.7. Nội dung và ý nghĩa của việc quản trị dòng tiền trong sản xuất kinh doanh
• 2.8. Tổng quan nghiên cứu
• 2.8.1. Đề tài nghiên cứu nước ngoài
• 2.8.2. Đề tài nghiên cứu trong nước
• 2.8.3. Khoảng trống các nghiên cứu và hướng nghiên cứu tiếp theo của luận văn
• 3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Xây dựng giả thuyết
• 3.1.1. Dòng tiền hoạt động kinh doanh của công ty
• 3.1.2. Đòn bẩy tài chính
• 3.1.3. Quy mô công ty
• 3.1.4. Tỷ lệ vốn lưu động ròng trên tài sản ngắn hạn
• 3.1.5. Lợi nhuận giữ lại chia tổng tài sản
• 3.1.6. Lợi nhuận trước thuế và lãi vay chia cho tổng tài sản
• 3.1.7. Dòng tiền hoạt động kinh doanh chia tổng nợ
• 3.2. Đề xuất mô hình nghiên cứu
• 3.3. Điều kiện của dữ liệu thu thập và biến lựa chọn trong mô hình nghiên cứu
• 3.4. Xây dựng mô hình nghiên cứu
• 3.4.1. Mô hình nghiên cứu tổng quát
• 3.4.2. Mô hình nghiên cứu cụ thể
• 3.5. Đo lường biến phụ thuộc
• 3.6. Đo lường biến độc lập
• 3.7. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.8. Dữ liệu thu thập
• 3.9. Xử lý dữ liệu
• 3.10. Phương pháp hồi quy
• 3.10.1. Phương pháp hồi quy dữ liệu bảng
• 3.11. Trình tự thực hiện nghiên cứu định lượng
• 3.12. Phân tích thống kê mô tả
• 3.13. Phân tích hồi quy
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Thống kê mô tả các biến định lượng trong mô hình
• 4.2. Phân tích ma trận tương quan
• 4.3. Phân tích mô hình hồi quy
• 4.4. Giải thích các biến độc lập
• 4.5. Tình hình kiệt quệ tài chính của các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam
• 5. KẾT LUẬN VÀ GIẢI PHÁP
• 5.1. Kết luận về các nhân tố tác động đến kiệt quệ tài chính
• 5.2. Những hạn mặt còn hạn chế của nghiên cứu
• 5.3. Gợi ý hướng nghiên cứu trong tương lai
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH ẢNH

Tóm tắt

I. Tổng quan về kiệt quệ tài chính của công ty niêm yết tại Việt Nam

Kiệt quệ tài chính là một vấn đề nghiêm trọng đối với các công ty niêm yết tại Việt Nam. Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh mà còn tác động đến sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Theo số liệu từ Tổng cục Thống kê, tỷ lệ doanh nghiệp phá sản trong giai đoạn 2017-2020 đã tăng đáng kể, cho thấy sự cần thiết phải nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến tình trạng này.

1.1. Định nghĩa và khái niệm về kiệt quệ tài chính

Kiệt quệ tài chính được hiểu là tình trạng mà một công ty không còn khả năng thanh toán các khoản nợ đến hạn. Điều này thường xảy ra khi tình hình tài chính của công ty xấu đi, dẫn đến việc không thể duy trì hoạt động kinh doanh.

1.2. Tình hình kiệt quệ tài chính tại Việt Nam

Theo báo cáo, trong giai đoạn 2016-2021, có hàng ngàn công ty niêm yết rơi vào tình trạng kiệt quệ tài chính. Sự gia tăng này chủ yếu do các yếu tố như quản lý tài chính kém và tác động của dịch COVID-19.

II. Các thách thức trong việc nhận diện kiệt quệ tài chính

Việc nhận diện các nhân tố tác động đến kiệt quệ tài chính không phải là điều dễ dàng. Nhiều công ty không công khai thông tin tài chính đầy đủ, dẫn đến khó khăn trong việc phân tích. Hơn nữa, sự biến động của thị trường chứng khoán cũng làm gia tăng rủi ro cho các doanh nghiệp.

2.1. Khó khăn trong việc thu thập dữ liệu

Nhiều công ty không công bố báo cáo tài chính một cách minh bạch, gây khó khăn cho việc phân tích và đánh giá tình hình tài chính của họ.

2.2. Tác động của thị trường chứng khoán

Sự biến động của thị trường chứng khoán có thể ảnh hưởng đến tình hình tài chính của các công ty, làm tăng nguy cơ kiệt quệ tài chính.

III. Phương pháp phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến kiệt quệ tài chính

Để phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến kiệt quệ tài chính, nghiên cứu sử dụng mô hình hồi quy dữ liệu bảng. Phương pháp này cho phép đánh giá mối quan hệ giữa các biến độc lập và biến phụ thuộc một cách chính xác.

3.1. Mô hình hồi quy dữ liệu bảng

Mô hình hồi quy dữ liệu bảng giúp phân tích mối quan hệ giữa các yếu tố như đòn bẩy tài chính, quy mô công ty và khả năng xảy ra kiệt quệ tài chính.

3.2. Các biến độc lập trong mô hình

Các biến độc lập bao gồm đòn bẩy tài chính, quy mô công ty và tỷ lệ vốn lưu động, được xác định là có ảnh hưởng lớn đến khả năng xảy ra kiệt quệ tài chính.

IV. Kết quả nghiên cứu về các nhân tố tác động đến kiệt quệ tài chính

Kết quả nghiên cứu cho thấy ba nhân tố chính tác động đến khả năng xảy ra kiệt quệ tài chính là đòn bẩy tài chính, quy mô công ty và tỷ lệ vốn lưu động. Trong đó, đòn bẩy tài chính có tác động mạnh nhất.

4.1. Đòn bẩy tài chính và kiệt quệ tài chính

Đòn bẩy tài chính cao có thể dẫn đến rủi ro lớn hơn cho các công ty, làm tăng khả năng xảy ra kiệt quệ tài chính.

4.2. Quy mô công ty và ảnh hưởng đến tài chính

Quy mô công ty cũng đóng vai trò quan trọng trong việc xác định khả năng xảy ra kiệt quệ tài chính. Các công ty lớn thường có khả năng chống chịu tốt hơn trước các cú sốc tài chính.

V. Giải pháp phòng ngừa kiệt quệ tài chính cho công ty niêm yết

Để giảm thiểu nguy cơ kiệt quệ tài chính, các công ty cần áp dụng các giải pháp quản lý tài chính hiệu quả. Việc cải thiện quản lý tài chính và tăng cường minh bạch thông tin là rất cần thiết.

5.1. Cải thiện quản lý tài chính

Các công ty cần xây dựng chiến lược quản lý tài chính chặt chẽ để giảm thiểu rủi ro kiệt quệ tài chính.

5.2. Tăng cường minh bạch thông tin

Minh bạch thông tin tài chính giúp các nhà đầu tư và chủ nợ có cái nhìn rõ ràng hơn về tình hình tài chính của công ty, từ đó đưa ra quyết định đúng đắn.

VI. Kết luận và triển vọng tương lai về kiệt quệ tài chính

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc nhận diện và phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến kiệt quệ tài chính là rất quan trọng. Tương lai, cần có thêm nhiều nghiên cứu để hiểu rõ hơn về vấn đề này và đưa ra các giải pháp hiệu quả.

6.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc phát triển các mô hình dự báo kiệt quệ tài chính chính xác hơn.

6.2. Hướng đi cho các công ty niêm yết

Các công ty niêm yết cần chủ động trong việc áp dụng các biện pháp phòng ngừa kiệt quệ tài chính để đảm bảo sự phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực trạng sức khỏe tài chính của doanh nghiệp luôn là chỉ báo sống còn đối với sự phát triển bền vững của nền kinh tế thị trường. Giai đoạn 2017 đến 2021 tại Việt Nam ghi nhận sự biến động mạnh mẽ về số lượng doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường. Số liệu thống kê năm 2019 chỉ ra rằng có tới 91.282 doanh nghiệp phá sản hoặc tạm ngừng hoạt động, chiếm hơn 66% so với tổng số 138.140 doanh nghiệp thành lập mới. Trước đó, vào năm 2017, toàn quốc cũng ghi nhận 72.666 doanh nghiệp giải thể và dừng kinh doanh, trong đó 92% tập trung ở nhóm doanh nghiệp quy mô vừa và nhỏ có số vốn dưới 10 tỷ đồng. Đặc biệt, tác động tiêu cực của đại dịch COVID-19 trong hai năm 2020 và 2021 đã tạo ra cú sốc dòng tiền nghiêm trọng, khiến nguy cơ mất khả năng thanh toán lan rộng trên toàn hệ thống kinh tế.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là nhận diện và lượng hóa các nhân tố tác động trực tiếp đến xác suất xảy ra kiệt quệ tài chính của các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Mục tiêu cụ thể gồm: xác định các biến số tài chính có ý nghĩa thống kê ảnh hưởng đến tình trạng kiệt quệ, đánh giá mức độ và chiều hướng tác động của từng nhân tố, đồng thời xây dựng mô hình dự báo định lượng phục vụ công tác quản trị rủi ro. Không gian nghiên cứu bao quát các công ty phi tài chính niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh (HOSE) và Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) trong giai đoạn 6 năm liên tục từ 2016 đến 2021, với tổng số 3.738 quan sát từ 623 doanh nghiệp. Công trình mang giá trị khoa học và thực tiễn cao khi xây dựng thành công mô hình cảnh báo sớm với tỷ lệ dự báo chính xác lên tới 92,88%, cung cấp công cụ nhận diện rủi ro trước 1 đến 2 năm tài chính cho các bên liên quan.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng có chọn lọc hệ thống các lý thuyết tài chính doanh nghiệp nền tảng cùng các mô hình quản trị nguồn vốn hiện đại:

• Lý thuyết đánh đổi cơ cấu vốn (Trade-off Theory): Lý thuyết khẳng định doanh nghiệp luôn tìm kiếm điểm cân bằng tối ưu giữa giá trị gia tăng từ lá chắn thuế của nợ vay và chi phí kiệt quệ tài chính tiềm ẩn. Khi mức độ sử dụng nợ vượt qua ngưỡng an toàn, chi phí phá sản và rủi ro thanh khoản sẽ triệt tiêu hoàn toàn lợi ích thuế.
• Lý thuyết trật tự phân hạng (Pecking Order Theory do Donaldson khởi xướng, Myers và Majluf phát triển): Lý giải quyết định tài trợ của doanh nghiệp dựa trên mức độ bất cân xứng thông tin, ưu tiên sử dụng dòng vốn nội bộ từ lợi nhuận giữ lại, tiếp đến là phát hành chứng khoán nợ và cuối cùng mới huy động vốn cổ phần mới.
• Lý thuyết chi phí đại diện (Agency Cost Theory của Jensen và Meckling): Phân tích mâu thuẫn lợi ích giữa cổ đông, ban quản trị và chủ nợ. Doanh nghiệp quy mô nhỏ thường có chi phí giám sát cao hơn và mức độ minh bạch thấp hơn, làm gia tăng rủi ro kiệt quệ.
• Quan điểm cơ cấu vốn của Durand và Modigliani - Miller (M&M có thuế năm 1963): Đặt nền móng cho việc phân tích mối quan hệ giữa hệ số đòn bẩy tài chính và chi phí sử dụng vốn bình quân.
• Khái niệm kiệt quệ tài chính (Financial Distress): Được chuẩn hóa qua 4 giai đoạn lũy tiến gồm thất bại (Failure), mất khả năng thanh khoản (Insolvency), vỡ nợ (Default) và phá sản (Bankruptcy). Nghiên cứu xác định trạng thái kiệt quệ tài chính khi doanh nghiệp có thu nhập trước thuế và lãi vay (EBIT) hoặc lợi nhuận trước thuế, lãi vay và khấu hao (EBITDA) thấp hơn chi phí tài chính trong 2 năm tài chính liên tiếp, hoặc bị xử lý cảnh báo, kiểm soát theo Nghị định 58/2012/NĐ-CP do lỗ lũy kế.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp thu thập từ báo cáo tài chính đã kiểm toán và báo cáo thường niên công bố định kỳ trong giai đoạn 2016 - 2021. Mẫu quan sát ban đầu gồm 697 công ty niêm yết trên HOSE và HNX. Tác giả áp dụng quy trình lọc mẫu chặt chẽ: loại trừ 74 doanh nghiệp thuộc khối tài chính (ngân hàng thương mại, bảo hiểm, công ty chứng khoán, quỹ đầu tư) do đặc thù cơ cấu tài sản - nguồn vốn khác biệt, đồng thời loại các doanh nghiệp thiếu dữ liệu liên tục. Mẫu nghiên cứu chính thức bao gồm 623 doanh nghiệp phi tài chính với 3.738 quan sát dưới dạng dữ liệu bảng cân bằng (Balanced Panel Data).

Để kiểm định biến phụ thuộc nhị phân (nhận giá trị 1 nếu doanh nghiệp kiệt quệ tài chính và 0 nếu bình thường), tác giả lựa chọn phương pháp hồi quy Binary Logistic kết hợp với kỹ thuật ước lượng mô hình tác động cố định (FEM) và mô hình tác động ngẫu nhiên (REM). Việc lựa chọn phương pháp hồi quy Binary Logistic trên dữ liệu bảng là tối ưu vì cho phép kiểm soát các yếu tố không quan sát được theo thời gian giữa các doanh nghiệp, hạn chế hiện tượng nội sinh và ước lượng chính xác xác suất xảy ra biến cố kiệt quệ. Các kiểm định thống kê chuyên sâu như kiểm định Hausman, kiểm định Wald và ma trận tương quan được thực hiện đồng bộ trên phần mềm kinh tế lượng Stata.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Mô hình thực nghiệm trên 3.738 quan sát cho kết quả dự báo chuẩn xác đạt 92,88% so với thực tế phân loại mẫu. Trong số các biến độc lập đưa vào kiểm định, nghiên cứu xác định có 3 nhân tố tài chính tác động có ý nghĩa thống kê ở mức 5% (p-value < 0,05) đến xác suất xảy ra kiệt quệ tài chính:

• Đòn bẩy tài chính (LEV = Tổng nợ / Tổng tài sản): Tác động cùng chiều mạnh nhất đến rủi ro kiệt quệ tài chính. Khi tỷ lệ nợ vay gia tăng, gánh nặng chi phí lãi vay và áp lực hoàn trả nợ gốc ngắn hạn tăng cao, trực tiếp đẩy xác suất mất khả năng thanh toán tăng theo cấp số nhân.
• Quy mô công ty (SIZE = logarit tự nhiên của Tổng tài sản): Tác động nghịch chiều có ý nghĩa thống kê ở mức 5%. Các doanh nghiệp quy mô lớn có năng lực huy động vốn vượt trội, hệ thống quản trị chuyên nghiệp và khả năng hấp thụ các cú sốc thị trường tốt hơn, giúp hạ thấp xác suất kiệt quệ tài chính từ 30% đến 45% so với nhóm công ty quy mô nhỏ.
• Tỷ lệ vốn lưu động ròng trên tài sản ngắn hạn (VLĐRTSNH): Tác động nghịch chiều có ý nghĩa thống kê ở mức 5%. Doanh nghiệp duy trì tỷ lệ này ở mức dương chứng minh nguồn vốn dài hạn đã tài trợ ổn định cho tài sản ngắn hạn, qua đó tạo bộ đệm thanh khoản vững chắc để phòng ngừa vỡ nợ.

Thảo luận kết quả

Kết quả phân tích hoàn toàn đồng nhất với các công trình nghiên cứu kinh điển của Edward Altman (1968, 2000), Ohlson (1980) và các bằng chứng thực nghiệm tại Việt Nam của Phạm Thị Hồng Vân (2015), Võ Thị Thu Nguyệt (2017). Tác động cùng chiều vượt trội của đòn bẩy tài chính (LEV) củng cố tính đúng đắn của lý thuyết đánh đổi: chi phí kiệt quệ tài chính gia tăng nhanh chóng và vượt xa lợi ích từ lá chắn thuế khi doanh nghiệp lạm dụng vốn vay. Trình bày dữ liệu qua biểu đồ phân phối đòn bẩy cho thấy hơn 80% số doanh nghiệp bị kiểm soát hoặc hủy niêm yết bắt buộc đều có hệ số nợ vượt mức 70% tổng tài sản.

Bên cạnh đó, mối quan hệ ngược chiều của quy mô công ty (SIZE) và tỷ lệ vốn lưu động ròng làm sáng tỏ lý thuyết chi phí đại diện và nguyên lý quản trị vốn lưu động thận trọng. Trực quan hóa dữ liệu qua bảng phân loại Z-score điều chỉnh và bảng ma trận tương quan cho thấy các doanh nghiệp duy trì cơ cấu vốn lưu động ròng dương trong suốt giai đoạn 2016 - 2021 có tỷ lệ an toàn thanh toán đạt trên 95%. Việc mở rộng quy mô tài sản hợp lý kết hợp với duy trì dòng tiền từ hoạt động kinh doanh (OCF) ổn định chính là tấm lá chắn hữu hiệu nhất giúp doanh nghiệp vượt qua giai đoạn thắt chặt tiền tệ.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả hồi quy và các phát hiện định lượng, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp tài chính mang tính hệ thống:

1. Tái cấu trúc nguồn vốn và kiểm soát trần đòn bẩy tài chính: Ban điều hành doanh nghiệp cần thiết lập ngưỡng tỷ số nợ trên tổng tài sản (LEV) an toàn dưới mức 50% đối với khối ngành sản xuất và dưới 60% đối với khối thương mại, dịch vụ. Đối với các doanh nghiệp đang rơi vào tình trạng mất cân đối tài chính, cần thực hiện tái cấu trúc các khoản nợ trong lộ trình 6 đến 12 tháng bằng cách hoán đổi nợ ngắn hạn sang nợ dài hạn hoặc phát hành cổ phần để cấn trừ nợ, nhằm giảm áp lực chi phí tài chính cố định.
2. Tối ưu hóa chính sách tài trợ vốn lưu động ròng: Giám đốc Tài chính (CFO) phải duy trì tỷ lệ vốn lưu động ròng trên tài sản ngắn hạn luôn đạt giá trị dương, mục tiêu duy trì ổn định từ 15% đến 25%. Doanh nghiệp cần tuân thủ mô hình tài trợ thận trọng, sử dụng nguồn vốn thường xuyên dài hạn để tài trợ toàn bộ tài sản cố định và tài sản lưu động thường xuyên, tuyệt đối tránh việc sử dụng vốn vay ngắn hạn để tài trợ cho các dự án đầu tư dài hạn.
3. Mở rộng quy mô kinh doanh gắn liền với nâng cao năng lực quản trị: Doanh nghiệp nhỏ và vừa cần chủ động liên kết chuỗi cung ứng, thực hiện sáp nhập chiến lược (M&A) hoặc liên doanh nhằm gia tăng quy mô tổng tài sản (SIZE). Việc gia tăng quy mô hợp lý giúp nâng hạng tín nhiệm tín dụng, từ đó tiết giảm chi phí lãi vay từ 1% đến 2% mỗi năm và giảm thiểu chi phí đại diện.
4. Tăng cường kiểm soát dòng tiền hoạt động kinh doanh (OCF) định kỳ: Hội đồng quản trị và Ban kiểm soát cần thiết lập hệ thống cảnh báo sớm dòng tiền theo chu kỳ hàng quý. Cần siết chặt chính sách bán chịu, rút ngắn vòng quay khoản phải thu dưới 60 ngày và tối ưu hóa hàng tồn kho dưới 90 ngày nhằm đảm bảo dòng tiền thực thu từ hoạt động cốt lõi luôn đủ sức chi trả các nghĩa vụ tài chính đến hạn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Ban điều hành và Giám đốc Tài chính (CFO) các doanh nghiệp niêm yết: Cung cấp khung lý thuyết và mô hình định lượng thực tế để tự đánh giá mức độ an toàn tài chính, nhận diện nguy cơ kiệt quệ trước 2 năm tài chính và xây dựng cơ cấu vốn tối ưu cho từng chu kỳ kinh doanh.
2. Nhà đầu tư cá nhân và các Tổ chức quản lý quỹ đầu tư: Sử dụng mô hình cảnh báo sớm với độ chính xác 92,88% làm bộ lọc rủi ro cổ phiếu, hỗ trợ loại bỏ các mã chứng khoán tiềm ẩn nguy cơ bị đình chỉ giao dịch, kiểm soát hoặc hủy niêm yết trên HOSE và HNX.
3. Khối quản trị rủi ro và Thẩm định tín dụng tại các Ngân hàng thương mại: Ứng dụng các biến số LEV, SIZE và VLĐRTSNH vào hệ thống chấm điểm tín dụng nội bộ, giúp định giá rủi ro chính xác và xây dựng các điều khoản giao ước nợ chặt chẽ hơn.
4. Giảng viên, Học viên cao học và Sinh viên chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng: Tài liệu tham khảo học thuật chuyên sâu về ứng dụng mô hình Binary Logistic trên dữ liệu bảng (Panel Data) bằng phần mềm Stata, cung cấp dữ liệu thực nghiệm giá trị về thị trường tài chính Việt Nam giai đoạn 2016 - 2021.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Kiệt quệ tài chính khác biệt như thế nào so với tình trạng phá sản doanh nghiệp? Trả lời: Kiệt quệ tài chính là trạng thái suy giảm nghiêm trọng về khả năng thanh toán, biểu hiện khi EBIT hoặc EBITDA thấp hơn chi phí lãi vay trong 2 năm liên tiếp. Một doanh nghiệp kiệt quệ tài chính hoàn toàn có thể phục hồi nếu tái cấu trúc nợ thành công, trong khi phá sản là kết cục pháp lý cuối cùng khi doanh nghiệp chấm dứt hoạt động hoàn toàn.

Câu hỏi 2: Nhân tố nào có mức độ tác động mạnh nhất đến nguy cơ xảy ra kiệt quệ tài chính? Trả lời: Đòn bẩy tài chính (LEV = Tổng nợ / Tổng tài sản) là nhân tố có tác động cùng chiều mạnh nhất với mức ý nghĩa thống kê 5%. Khi hệ số nợ tăng cao, gánh nặng trả lãi và nợ gốc đáo hạn sẽ làm cạn kiệt thanh khoản, trực tiếp kích hoạt trạng thái kiệt quệ tài chính nhanh nhất.

Câu hỏi 3: Vì sao quy mô công ty lớn lại giúp giảm thiểu rủi ro kiệt quệ tài chính? Trả lời: Quy mô công ty (SIZE) tác động nghịch chiều có ý nghĩa thống kê 5% đến nguy cơ kiệt quệ. Doanh nghiệp quy mô lớn sở hữu uy tín cao, tài sản thế chấp dồi dào, khả năng đa dạng hóa rủi ro thị trường và dễ dàng tiếp cận các nguồn vốn vay ưu đãi hơn so với doanh nghiệp nhỏ.

Câu hỏi 4: Ý nghĩa cảnh báo của tỷ lệ vốn lưu động ròng trên tài sản ngắn hạn là gì? Trả lời: Tỷ lệ này mang hệ số âm có ý nghĩa thống kê 5%. Khi tỷ lệ vốn lưu động ròng dương, nguồn vốn dài hạn đã tài trợ ổn định cho một phần tài sản ngắn hạn, giúp doanh nghiệp tạo lập bộ đệm an toàn tài chính và loại bỏ nguy cơ tắc nghẽn dòng tiền khi đối mặt với biến động bất lợi.

Câu hỏi 5: Độ tin cậy và khả năng dự báo của mô hình nghiên cứu trong thực tế đạt bao nhiêu? Trả lời: Mô hình Binary Logistic được kiểm định trên bộ dữ liệu 3.738 quan sát từ 623 doanh nghiệp niêm yết trong giai đoạn 6 năm (2016 - 2021), đạt tỷ lệ dự báo chính xác tổng thể là 92,88%, đảm bảo độ tin cậy khoa học rất cao khi áp dụng vào thực tế thị trường chứng khoán Việt Nam.

Kết luận

• Luận văn đã nghiên cứu thực nghiệm thành công các nhân tố tác động đến khả năng kiệt quệ tài chính của 623 công ty phi tài chính niêm yết trên HOSE và HNX giai đoạn 2016 - 2021 với 3.738 quan sát.
• Mô hình hồi quy Binary Logistic đạt tỷ lệ dự báo chính xác tổng thể lên đến 92,88%, kiểm định và xác nhận 3 nhân tố cốt lõi có ý nghĩa thống kê 5% gồm: Đòn bẩy tài chính (LEV), Quy mô công ty (SIZE) và Tỷ lệ vốn lưu động ròng trên tài sản ngắn hạn (VLĐRTSNH).
• Đóng góp quan trọng vào hệ thống lý thuyết tài chính doanh nghiệp khi chứng minh sự tương thích của lý thuyết đánh đổi, lý thuyết trật tự phân hạng và lý thuyết chi phí đại diện trong bối cảnh thị trường chứng khoán Việt Nam.
• Đề xuất lộ trình tái cơ cấu tài chính từ 6 đến 12 tháng với mục tiêu duy trì hệ số nợ an toàn dưới 50% - 60%, kiểm soát vốn lưu động ròng dương từ 15% đến 25% và quản trị chặt chẽ dòng tiền hoạt động kinh doanh (OCF).
• Mở ra hướng nghiên cứu tiếp theo về việc mở rộng dữ liệu quan sát trên 10 năm và phân tích sâu theo từng ngành nghề chuyên biệt để hoàn thiện khung quản trị rủi ro thanh khoản toàn diện cho nền kinh tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Giới thiệu đề tài nghiên cứu. Chương 2: Cơ sở lý thuyết và tổng quan lý thuyết. Chương 3: Phương pháp nghiên cứu. Chương 4: Kết quả nghiên cứu.

Chương 5: Kết luận. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2. Lý thuyết về kiệt quệ tài chính: 2. Khung lý thuyết về kiệt quệ tài chính: Kiệt quệ tài chính được xác định như là một sự “bất lực” của một công ty trong việc thanh toán các nghĩa vụ tài chính của chính mình.

Theo Andrade và Kaplan (1998) xác định hai hình thức kiệt quệ tài chính: hình thức đầu tiên là mặc định trong thanh toán nợ và hình thức thứ hai là cố gắng cơ cấu lại khoản nợ để ngăn chặn tình trạng vỡ nợ. Khía cạnh thứ nhất, một công ty kiệt quệ tài chính khi bỏ lỡ các khoản thanh toán lãi hoặc vi phạm các giao ước nợ. Định nghĩa này phân biệt rõ ràng tình trạng kiệt quệ tài chính với sự phá sản: Một công ty có thể kiệt quệ mà không mặc định phá sản. Tuy nhiên, phá sản là không xảy ra thể nếu không có giai đoạn kiệt quệ tài chính trước đó.

Còn xét về khía cạnh thứ hai là cố gắng cơ cấu lại khoản nợ để ngăn chặn tình trạng vỡ nợ thì: Purnanandam (2005) đồng điệu với nghiên cứu của Gilbert (1990) cho thấy tình trạng kiệt quệ tài chính có đặc điểm tài chính khác với phá sản: Kiệt quệ tài chính được đặc trưng bởi thu nhập tích lũy âm trong ít nhất một hoặc một vài năm liên tiếp, thua lỗ và hiệu suất kém. Còn phá sản là một trong những kết quả có thể xảy ra của tình trạng kiệt quệ tài chính. Ở nghiên cứu khác của Whitaker (1999) sử dụng thước đo dòng tiền và giá trị thị trường của công ty để xác định khi nào một công ty rơi vào tình trạng kiệt quệ tài chính. Kiệt quệ tài chính được định nghĩa là một tình huống khi một công ty không có đủ dòng tiền để trang trải các nghĩa vụ của mình và làm giảm giá trị thị trường của nó.

Tóm lại kiệt quệ tài chính (Financial Distress) xảy ra khi doanh nghiệp không đáp ứng được các hứa hẹn với chủ nợ hay đáp ứng một cách khó khăn. Đôi khi kiệt quệ tài chính đưa đến phá sản, đôi khi nó chỉ có nghĩa là công ty đang gặp khó khăn, rắc rối về tài chính. Tuy nhiên một công ty đã phá sản thì chắc chắn đã trải qua tình trạng kiệt quệ tài chính. Theo đó, các trạng thái của kiệt quệ tài chính bao gồm: thất bại, mất khả năng thanh khoản, vỡ nợ, phá sản và giải thể.

Tuy nhiên, trong thực tế những trạng thái này rất khó có 7 thể quan sát thấy (Hashi, 1997). Do hạn chế trong dữ liệu sẵn có nên quan điểm về kiệt quệ tài chính có sự khác biệt giữa các nhà nghiên cứu. Các quan điểm về kiệt quệ tài chính: Như đã đề cập ở trên, do hạn chế trong dữ liệu sẵn có cũng như tính đa dạng và phức tạp về các hình thức khó khăn của doanh nghiệp, việc không có ranh giới rõ ràng của các giai đoạn kiệt quệ tài chính làm cho các quan điểm về kiệt quệ tài chính có sự khác nhau giữa các nhà nghiên cứu (Wruck, 1990). Vì vậy, việc làm rõ các quan điểm về kiệt quệ tài chính để tìm ra một quan điểm kiệt quệ tài chính phù hợp nhất là rất cần thiết.

Theo Atlman và Hotckis (2005), các doanh nghiệp lâm vào kiệt quệ tài chính có thể được xác định thông qua các giai đoạn khó khăn mà họ trải qua. Có bốn giai đoạn khái quát được phát hiện trong các tài liệu nghiên cứu về kiệt quệ tài chính để phân biệt một doanh nghiệp là kiệt quệ tài chính đó là: thất bại (Failure), mất thanh khoản (Insolvency), vỡ nợ (Default) và phá sản (Bankruptcy). Theo quan điểm của tác giả trong luận văn này các công ty kiệt quệ tài chính ít nhất cần phải bước vào giai đoạn thứ hai “mất khả năng thanh khoản”, với dấu hiệu nhận biết sau: Lợi nhuận trước thuế, lãi vay (EBIT) thấp hơn chi phí tài chính trong hai năm liên tiếp Trường hợp doanh nghiệp bước vào giai đoạn thứ 3 của kiệt quệ tài chính – giai đoạn “vỡ nợ, phá sản”, thì doanh nghiệp sẽ có những biểu hiện cụ thể như: + Công ty làm thủ tục phá sản do thua lỗ kéo dài; + Bị huỷ niêm yết bắt buộc trên sàn giao dịch. Các giai đoạn của trạng thái kiệt quệ tài chính trong doanh nghiệp Biểu hiện STT Giai đoạn Đặc tính nhận biết - Tình trạng bắt gặp: Tỷ suất sinh lợi cổ - Whitaker (1999): phiếu của doanh nghiệp bị âm, doanh Năm đầu tiên dòng Thất bại nghiệp bị kiểm soát hay hủy niêm yết tiền của doanh 1.

(Failure) trên thị trường chứng khoán, doanh nghiệp thấp hơn nghiệp rơi vào tình trạng thua lỗ làm khoản nợ dài hạn đã mất cân đối tài sản, doanh nghiệp phải đến hạn. 8 tiến hành dàn xếp với chủ nợ hoặc đang - Andrade và Kaplan trong quá trình phải thanh lý công ty. (1998): Năm đầu - Andrade và Kaplan (1998) đã phân tiên mà EAT âm. Ở chia thất bại thành hai trường hợp: giai đoạn này, nếu + Thất bại do hoạt động kinh doanh doanh nghiệp không không hiệu quả: tỷ suất sinh lợi thực tế có giải pháp vượt trên vốn đầu tư và các thước đo tỷ suất qua khó khăn, tình sinh lợi khác thấp hơn giá trị trung bình hình sức khỏe của của các nhà đầu tư tương đương trên thị doanh nghiệp càng trường, hoặc doanh thu không đủ bù trở nên nghiêm trọng đắp chi phí của doanh nghiệp (Altman và có thể dẫn đến và Hotchkiss, 2006).

mất khả năng thanh + Thất bại do doanh nghiệp không có khoản. khả năng thực hiện các nghĩa vụ tài chính: Wruck (1990) cho rằng một doanh nghiệp được xác định là thất bại khi dòng tiền của doanh nghiệp không đủ để đáp ứng nghĩa vụ tài chính hiện tại. - Tình trạng bắt gặp: Doanh nghiệp có - Thu nhập trước thu nhập hoạt động bị âm và hiện giá thuế, lãi vay (EBIT) dòng tiền của doanh nghiệp ít hơn tổng thấp hơn chi phí lãi Mất thanh giá trị các nghĩa vụ tài chính (Altman, vay trong hai năm 2. khoản 1983; Keating cùng cộng sự, 2005); liên tiếp (Joseph (Insolvency) Doanh nghiệp bán tài sản và tái phân P.Fan, Jun Huang phối thu nhập cho các chủ nợ hay là và, Ning Zhu, 2013).

phải thực hiện thanh lý công ty vì mất - Doanh nghiệp có khả năng thanh khoản (Wruck, 1990). thu nhập trước thuế, 9 - Wruck, Ross và cộng sự (2003) chia lãi vay và khấu hao trạng thái mất thanh khoản thành hai (EBITDA) thấp hơn trường hợp: chi phí tài chính + Mất thanh khoản do giá trị: Giá trị thị trong hai năm liên trường các tài sản của doanh nghiệp là tiếp. thấp hơn so với giá trị của các khoản nợ. - Có sự sụt giảm + Mất thanh khoản do dòng tiền: Doanh trong giá trị thị nghiệp không tạo ra đủ dòng tiền để trường và EAT âm thực hiện các nghĩa vụ tài chính hiện tại trong hai năm liên theo hợp đồng.

mình, giá trị thị trường của các tài sản doanh nghiệp bị sụt giảm và thấp hơn giá trị các khoản nợ. Vì vậy, mất khả năng thanh khoản là một giai đoạn của kiệt quệ tài chính nhưng ở mức độ nghiêm trọng hơn so với thất bại và chưa đến mức phá sản. - Tình trạng bắt gặp: Theo Altman và - Doanh nghiệp Hotchkiss (2005), vỡ nợ là tình trạng thường xuyên thua doanh nghiệp không thể trả được nợ gốc lỗ trong hoạt động Vỡ nợ và lãi vay cho chủ nợ khi đến hạn và do kinh doanh (Altman 3. dụng, dẫn đến các hành động pháp lý.

- Doanh nghiệp nộp - Gilson và cộng sự (1990); Altman và đơn xin phá sản; Hotchkiss (2005) chia vỡ nợ ra thành 10 hai trạng thái: vỡ nợ thanh toán do - Doanh nghiệp bị không thể trả được nợ gốc và lãi đến tuyên bố phá sản tự hạn; vỡ nợ kỹ thuật do doanh nghiệp vi nguyện hay bắt buộc phạm các điều khoản trong hợp đồng tín theo luật định; dụng. - Doanh nghiệp bị Tình trạng bắt gặp: Một doanh nghiệp đình chỉ niêm yết nộp đơn cho tòa án để tuyên bố phá sản; trong ba năm; Doanh nghiệp không thể hoàn thành (Christidis và Phá sản 4. hợp đồng tín dụng theo lịch trình để trả Gregory, 2010). Theo nghị định 58/2012/NĐ-CP bắt gặp quy định khi một doanh nghiệp bị cảnh báo, kiểm soát, hủy niêm yết (Lợi nhuận sau thuế trên báo cáo tài chính kiểm toán Năm là số âm hoặc Lợi nhuận sau thuế chưa phân phối trên Báo cáo Tài chính Kiểm toán Năm là số âm (Tức là Lỗ lũy kế)) có sự tương đồng với những dấu hiệu đã nêu ở trên hoặc một doanh nghiệp bị hủy niêm yết (doanh nghiệp thua lỗ trong ba năm liên tiếp hoặc tổng số lỗ lũy kế vượt qua số vốn điều lệ thực góp trong báo cáo tài chính kiểm toán năm gần nhất; doanh nghiệp bị tổ chức kiểm toán không chấp nhận kiểm toán hoặc từ chối cho ý kiến đối với báo cáo tài chính năm gần nhất; Sở giao dịch chứng khoán, Ủy ban chứng khoán phát hiện doanh nghiệp giả mạo hồ sơ niêm yết, hồ sơ niêm yết chứa đựng những thông tin sai lệch nghiêm trọng ảnh hưởng đến quyết định của nhà đầu tư).

Điều này cho thấy, những đối tượng doanh nghiệp trên đang trong tình trạng kiệt quệ tài chính. Cơ sở lý thuyết liên quan: 2. Cơ sở lý thuyết về cơ cấu vốn trong doanh nghiệp: 2. Cơ cấu vốn và các thành phần của cơ cấu vốn trong doanh nghiệp: 11 Dựa vào bảng cân đối kế toán của doanh nghiệp, cơ cấu vốn được tiếp cận với các thành phần được sắp xếp theo thứ tự tính ổn định tăng dần (Ngô Kim Phượng – Lê Hoàng Vinh và các tác giả, 2018).

Cơ cấu nguồn vốn trong doanh nghiệp tiếp cận theo đối tượng sở hữu Tiêu chí Nợ phải trả Vốn chủ sở hữu 1. Thời hạn Có thời hạn hoàn trả Không có thời hạn hoàn trả Phải trả lãi cho khoản tiền đã vay Không phải trả lãi mà chia lợi trừ các khoản nợ chiếm dụng. nhuận tùy theo kết quả hoạt 2. Trách nhiệm Doanh nghiệp có thể bị phá sản động và chính sách cổ tức.

thanh toán nếu không thanh toán được nợ gốc Doanh nghiệp không bị phá và lãi. sản nếu không chia lãi. Chi phí sử Chi phí thấp Chi phí cao dụng vốn Lãi vay được tính vào chi phí khi 4. Ảnh hưởng đến Cổ tức trả cho cổ đông không xác định lợi nhuận chịu thuế thu thuế thu nhập làm giảm thuế thu nhập doanh nhập.

Do vậy, có tác động làm doanh nghiệp nghiệp.