Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGUYÊN NHÂN VÀ ĐIỀU KIỆN CỦA TÌNH HÌNH TỘI CỐ Ý GÂY THƯƠNG TÍCH HOẶC GÂY TỔN HẠI CHO SỨC KHỎE CỦA NGƯỜI KHÁC 1. Khái niệm, ý nghĩa của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác 1. Khái niệm nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về mối quan hệ nhân quả thì nguyên nhân là phạm trù chỉ sự tác động qua lại giữa các mặt trong một sự vật, hiện tượng hoặc giữa các sự vật, hiện tượng với nhau gây ra sự biến đổi nhất định gọi là kết quả [4, tr. Xét về bản chất, nguyên nhân không phải là sự vật, hiện tượng nào đó mà nguyên nhân chỉ có thể là sự tác động qua lại giữa các mặt trong một sự vật, hiện tượng với nhau để sinh ra kết quả.
Còn điều kiện là những yếu tố đóng vai trò xúc tác, tuy không sản sinh ra kết quả, nhưng hỗ trợ, tạo thuận lợi và thúc đẩy sự tương tác sinh ra kết quả [4, tr. Xét về bản chất, điều kiện chính là những tình huống hay sự kiện hoặc hoàn cảnh giúp thúc đẩy quá trình từ nguyên nhân sinh ra kết quả. Trong cơ chế hành vi phạm tội, kết quả chính là hành vi phạm tội và nguyên nhân ở đây chỉ có thể là sự tác động qua lại, không phải là sự tác động trực tiếp (S-R) mà là sự tác động gián tiếp thông qua đầu óc con người, tâm lí học gọi là kích thích phương tiện (X). Như vậy, công thức của sự tác động này là kích thích khách thể (S), kích thích phương tiện (X), trả lời các kích thích (R) [4, tr.
Từ cơ chế hành vi phạm tội của tội phạm cụ thể như đã phân tích trên, cần làm sáng tỏ nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác với tính cách là hiện tượng xã hội tiêu cực. Hiện tượng xã hội tiêu cực này được tổng hợp từ những hành vi phạm tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác đã xảy ra trên thực tế tại tỉnh Bình Phước. 8 Tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác với tính cách là hành vi nguy hiểm cho xã hội xảy ra như đã nhấn mạnh có sự tác động giữa cá nhân con người có nhân cách lệch chuẩn (tiêu cực) và tình huống phạm tội đó. Vậy nhân cách lệch chuẩn (tiêu cực) của cá nhân người phạm tội được hình thành như thế nào? Hay nói cách khác những hiện tượng xã hội tiêu cực nào tác động đến con người để hình thành và củng cố những đặc điểm nhân cách lệch chuẩn? Cả lý luận và thực tiễn đều cho thấy rằng, nhân cách lệch chuẩn của những người phạm tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác được hình thành từ sự tiếp nhận của chính cá nhân đó, những hiện tượng, quá trình xã hội tiêu cực nảy sinh, tồn tại trong các quá trình vận động và phát triển của nền kinh tế, chính trị - tư tưởng, văn hóa – xã hội, giáo dục đào tạo, quản lý nhà nước và trong các tiểu môi trường xã hội như gia đình, nhà trường vv… Sự trung chuyển thông tin từ những hiện tượng, quá trình xã hội tiêu cực đó vào đặc điểm tiêu cực của cá nhân cũng tùy thuộc vào đặc điểm tâm sinh lý, hoàn cảnh sống, sinh hoạt xã hội vv…của cá nhân người tiếp nhận thông tin tiêu cực, lệch chuẩn.
Như vậy, nguyên nhân của THTP là những hiện tượng xã hội tiêu cực ở trong mối liên hệ tương tác hai mức độ sinh ra và tái sản xuất ra THTP như hậu quả tất yếu của mình [65, tr. Dưới góc độ lý thuyết, nguyên nhân và điều kiện của THTP là hai phạm trù khác nhau, đồng thời cũng giữ vai trò khác nhau trong việc sinh ra kết quả là THTP. Tuy nhiên trong tội phạm học, sự phân biệt giữa nguyên nhân và điều kiện chỉ mang tính tương đối. Trong khi đó, thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm lại đòi hỏi phải loại trừ cả hai, cả nguyên nhân và loại trừ cả điều kiện làm phát sinh tội phạm.
Vận dụng lý thuyết về nguyên nhân và điều kiện của THTP vào nghiên cứu cụ thể tình hình tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác, có thể rút ra định nghĩa như sau: Nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác là những hiện tượng xã hội tiêu cực mà trong sự tác động lẫn nhau và tác động tới cá nhân hình thành ở họ đặc điểm nhân cách lệch chuẩn và nhân cách lệch chuẩn đó trong sự tác động với những hoàn cảnh, 9 tình huống nhất định dẫn tới việc thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội mà pháp luật hình sự gọi đó là tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác. Ý nghĩa của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác Việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác là cơ sở để xây dựng và tổ chức và thực hiện các biện pháp phòng ngừa tình hình tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác một cách hiệu quả, khoa học. Trên cơ sở phân tích làm rõ nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác mới xây dựng được hệ thống các biện pháp phòng ngừa tình hình tội này một cách đồng bộ, toàn diện. Phòng ngừa THTP là hệ thống nhiều mức độ và các biện pháp mang tính chất Nhà nước, xã hội và Nhà nước – xã hội nhằm khắc phục các nguyên nhân và điều kiện của tội phạm hoặc làm vô hiệu hóa (tức là làm yếu; hạn chế) chúng và bằng cách đó làm giảm và dần loại bỏ THTP [65, tr.
Từ quan điểm trên của GS.TS Võ Khánh Vinh thấy rằng, bản chất của việc phòng ngừa THTP là nhằm khắc phục các nguyên nhân và điều kiện của tội phạm hoặc làm vô hiệu hóa (làm yếu, hạn chế) chúng. Như vậy, chỉ trên cơ sở phân tích làm rõ nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác các cơ quan chức năng mới nhận thức được sẽ tác động, tập trung nhiều nhất vào yếu tố nào, từ đó xác định yếu tố nào là cơ bản, chủ yếu của nguyên nhân và điều kiện của THTP trong quá trình phòng ngừa tội phạm. Khi bàn về vấn đề này TS. Phạm Hồng Hải có quan điểm cho rằng: “Ta thử giả thiết, nếu tội phạm học không nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của THTP thì lúc này, đối tượng nghiên cứu của tội phạm học chỉ là mức độ, cơ cấu, diễn biến của THTP bởi tội phạm học không thể có những cơ sở lí luận đề ra các biện pháp phòng chống và phòng ngừa tội phạm” [42, tr.
“Theo suy nghĩ của chúng tôi, để có được hệ thống các biện pháp phòng ngừa bao gồm các biện pháp phòng ngừa tội phạm và các biện pháp đấu tranh chống tội 10 phạm, cần thiết phải làm rõ những nguyên nhân và điều kiện dẫn tới THTP ở nước ta trong những năm gần đây. Chính vì lẽ đó, tội phạm học phải đi trước bằng việc nghiên cứu những nguyên nhân và điều kiện của THTP hiện nay” [42, tr. Như vậy, có thể khẳng định chỉ trên cơ sở phân tích làm rõ những nguyên nhân cơ bản, chủ yếu mới có thể tổ chức thực hiện các giải pháp phòng ngừa một cách hiệu quả. Tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác phát sinh do nhiều nguyên nhân và điều kiện khác nhau như do tồn tại, hạn chế, yếu kém trong công tác quản lý Nhà nước về kinh tế-văn hóa, giáo dục đào tạo, quản lý nhân khẩu; do ảnh hưởng tiêu cực từ môi trường sống tác động tiêu cực đến cá nhân người phạm tội; do nạn nhân có lỗi,.
các yếu tố trên kết hợp với nhau tác động qua lại ở một thời điểm nhất định thì mới phát sinh tội phạm. Tuy nhiên, trong các yếu tố là nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác thì không phải yếu tố nào cũng tiềm ẩn một khả năng làm phát sinh tội phạm như nhau mà chỉ có một số yếu tố được xác định là nguyên nhân cơ bản làm phát sinh tội phạm chẳng hạn như các nguyên nhân do ảnh hưởng tiêu cực từ môi trường sống tác động tiêu cực đến cá nhân người phạm tội; nguyên nhân do tồn tại, hạn chế, yếu kém trong công tác quản lý của nhà nước về an ninh trật tự, trong phát triển kinh tế- xã hội, văn hóa là những nguyên nhân cơ bản, chủ yếu làm phát sinh tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác. Khi đã xác định được các nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác thì các cơ quan chức năng sẽ có các giải pháp căn cơ, tập trung mọi nguồn lực để ưu tiên thực hiện các giải pháp đó như tập trung việc tuyên truyền giáo dục pháp luật cho Nhân dân; siết chặt công tác quản lý về kinh tế- xã hội, văn hóa, an ninh trật tự; nâng cao hiệu quả hoạt động điều tra, truy tố, xét xử tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác. Đó là những giải pháp cơ bản để phòng ngừa tình hình tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác.
Như vậy, trên cơ sở nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác và đã xác định những bất 11 cập, tồn tại trong việc phát triển kinh tế - xã hội, văn hóa là nguyên nhân cơ bản, chủ yếu làm phát sinh tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác thì các cơ quan chức năng sẽ có cơ sở hoạch định các chính sách phát triển kinh tế- xã hội của địa phương một cách phù hợp như tạo công ăn việc làm cho người dân, nâng cao mức sống bằng cách tăng lương và các phúc lợi xã hội khác cho người lao động.