Người Đại Diện Theo Pháp Luật Của Đương Sự Trong Tố Tụng Dân Sự Việt Nam

Chuyên khảo luật học phân tích Đại diện theo pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự việt nam, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Phạm Thị Thu Hoài
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Anh Tuấn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Dân sự và Tố tụng dân sự
• Đề tài: Người Đại Diện Theo Pháp Luật Của Đương Sự Trong Tố Tụng Dân Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ NGỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGƯỜI ĐẠI DIỆN THEO PHÁP LUẬT CỦA ĐƯƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm về người đại diện theo pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự
• 1.1.1. Khái niệm về người đại diện theo pháp luật của đương sự
• 1.1.2. Đặc điểm của người đại diện theo pháp luật của đương sự
• 1.2. Cơ sở khoa học của việc xây dựng các quy định về người đại diện theo pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự
• 1.2.1. Đảm bảo quyền tiếp cận công lý của công dân
• 1.2.2. Đảm bảo quyền tranh tụng của đương sự
• 1.2.3. Đảm bảo người đại diện có đủ khả năng bảo vệ quyền và lợi ích cho đương sự
• 1.2.4. Mối liên hệ giữa pháp luật nội dung và pháp luật tố tụng dân sự trong việc xây dựng các quy định về người đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự
• 1.2.5. Đảm bảo điều chỉnh phù hợp đối với từng loại đại diện
• 1.3. Vai trò của người đại diện theo pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự Việt Nam
• 1.4. Lược sử về sự hình thành và phát triển các quy định về người đại diện theo pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự
• 1.4.1. Nguồn gốc xuất hiện của quy định về đại diện
• 1.4.2. Quy định về đại diện theo Luật Hồng Đức và Luật Gia Long
• 1.4.3. Giai đoạn trước Cách mạng tháng Tám 1945
• 1.4.4. Giai đoạn từ Cách Mạng tháng Tám 1945 đến năm 2004
• 1.4.5. Giai đoạn từ năm 2004 đến nay
• 1.5. Pháp luật một số nước trên thế giới về người đại diện theo pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự
• 1.5.1. Quy định về người đại diện của đương sự trong BLTTDS của Cộng hòa Pháp
• 1.5.2. Quy định về người đại diện của đương sự trong BLTTDS của Liên Bang Nga
• 1.5.3. Quy định về người đại diện của đương sự trong BLTTDS của Cộng hòa nhân dân Trung Hoa
• 2. CHƯƠNG 2: NGƯỜI ĐẠI DIỆN THEO PHÁP LUẬT CỦA ĐƯƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ THEO QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HIỆN HÀNH
• 2.1. Các quy định về chủ thể đại diện
• 2.2. Các quy định về điều kiện của người đại diện theo pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự
• 2.2.1. Căn cứ pháp lý xác lập quyền đại diện
• 2.2.2. Điều kiện về chủ thể
• 2.2.3. Điều kiện về hình thức
• 2.3. Quy định về phạm vi tham gia tố tụng của người đại diện theo pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự
• 2.3.1. Phạm vi tham gia tố tụng của người đại diện theo pháp luật
• 2.3.2. Vượt quá phạm vi đại diện và hậu quả pháp lý
• 2.4. Quy định về quyền và nghĩa vụ của người đại diện theo pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự
• 2.4.1. Quyền và nghĩa vụ chung của người đại diện theo pháp luật
• 2.4.1.1. Quyền của người đại diện theo pháp luật của đương sự
• 2.4.1.2. Nghĩa vụ của người đại diện theo pháp luật của đương sự
• 2.4.2. Về quyền và nghĩa vụ tố tụng cụ thể của người đại diện
• 2.5. Các quy định về chấm dứt đại diện và hậu quả pháp lý
• 2.5.1. Về các trường hợp chấm dứt đại diện theo pháp luật
• 2.5.2. Về hậu quả pháp lý của việc chấm dứt đại diện theo pháp luật
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN THỰC HIỆN CÁC QUY ĐỊNH VỀ NGƯỜI ĐẠI DIỆN THEO PHÁP LUẬT CỦA ĐƯƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ VÀ KIẾN NGHỊ
• 3.1. Thực tiễn thực hiện các quy định về đại diện theo pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự
• 3.1.1. Về kết quả thực thi pháp luật
• 3.1.2. Về hạn chế, vướng mắc trong thực hiện quy định về người đại diện theo pháp luật của đương sự
• 3.1.3. Về nguyên nhân của hạn chế trong thực tiễn thực hiện các quy định về người đại diện theo pháp luật của đương sự
• 3.2. Một số kiến nghị nhằm hoàn thiện các quy định về người đại diện theo pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Người Đại Diện Theo Pháp Luật Khái Niệm Vai Trò

Chế định người đại diện là yếu tố then chốt trong tố tụng dân sự Việt Nam. Trong xã hội hiện đại, nhu cầu đại diện là không thể thiếu, cả trong đời sống và môi trường pháp lý. Hiến pháp 2013 đảm bảo mọi công dân bình đẳng trước pháp luật, và nguyên tắc này được thể hiện trong tố tụng dân sự. Mọi cá nhân, tổ chức đều bình đẳng về quyền và nghĩa vụ. BLTTDS 2015 quy định nguyên tắc bình đẳng này, yêu cầu Tòa án bảo đảm sự bình đẳng trong thực hiện quyền và nghĩa vụ tố tụng. Tuy nhiên, khi đương sự không có năng lực hành vi tố tụng, hoặc là tổ chức, cần có cơ chế đại diện để bảo vệ quyền lợi của họ. Quan hệ tố tụng dân sự phản ánh các quan hệ pháp luật nội dung, như tính bình đẳng, tự do thỏa thuận và quyền tự định đoạt của các đương sự.

1.1. Định Nghĩa Người Đại Diện Theo Pháp Luật Trong Tố Tụng

Người đại diện theo pháp luật là cá nhân hoặc tổ chức được pháp luật quy định hoặc chỉ định để thay mặt cho một cá nhân hoặc tổ chức khác thực hiện các quyền và nghĩa vụ tố tụng dân sự. Điều này đặc biệt quan trọng khi đương sự là người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, hoặc pháp nhân. Việc xác định đúng tư cách người đại diện hợp pháp là then chốt để đảm bảo quyền lợi của đương sự được bảo vệ đầy đủ trước tòa án. Theo tài liệu gốc, việc xác định đúng người đại diện theo pháp luật, quyền và nghĩa vụ của người đại diện theo pháp luật là một điều hết sức quan trọng.

1.2. Vai Trò Của Người Đại Diện Trong Vụ Án Dân Sự

Vai trò của người đại diện theo pháp luật rất quan trọng đối với cả đương sự và cơ quan tiến hành tố tụng. Họ giúp đảm bảo quyền lợi của đương sự được bảo vệ, đồng thời hỗ trợ quá trình giải quyết vụ việc diễn ra nhanh chóng và hiệu quả. Người đại diện có thể thực hiện các hành vi tố tụng như nộp đơn khởi kiện, cung cấp chứng cứ, tham gia tranh luận, và kháng cáo bản án. Theo tài liệu gốc, vai trò và các hoạt động của người đại diện theo pháp luật có ý nghĩa quan trọng không chỉ đối với đương sự mà còn có vai trò quan trọng đối với cơ quan tiến hành tố tụng, góp phần giải quyết vụ việc một cách nhanh chóng, đảm bảo quyền lợi của đương sự.

II. Thách Thức Xác Định Người Đại Diện Hợp Pháp Phạm Vi Đại Diện

Việc xác định chính xác người đại diện theo pháp luật và phạm vi đại diện là một thách thức lớn trong thực tiễn tố tụng dân sự. Sai sót trong việc này có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng, ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của các bên liên quan. BLTTDS 2015 đã có những sửa đổi để khắc phục các hạn chế trước đây, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề cần được làm rõ. Đặc biệt, việc xác định người đại diện cho pháp nhân, người mất năng lực hành vi dân sự, hoặc trong các trường hợp ly hôn khi một bên mắc bệnh tâm thần, còn nhiều vướng mắc.

2.1. Vướng Mắc Khi Xác Định Người Đại Diện Cho Pháp Nhân

Việc xác định người đại diện theo pháp luật cho pháp nhân thường gặp khó khăn do sự phức tạp trong cơ cấu tổ chức và quản lý của pháp nhân. Ai là người có thẩm quyền đại diện cho pháp nhân trong tố tụng dân sự? Điều lệ của pháp nhân có quy định khác với quy định của pháp luật hay không? Đây là những câu hỏi cần được giải đáp để xác định đúng người đại diện hợp pháp.

2.2. Đại Diện Cho Người Mất Năng Lực Hành Vi Dân Sự Vấn Đề Ly Hôn

Trong trường hợp ly hôn khi một bên bị mất năng lực hành vi dân sự, việc xác định người đại diện cho người này là một vấn đề phức tạp. Ai sẽ là người đại diện: người giám hộ, người thân thích, hay một người do tòa án chỉ định? Quyền và nghĩa vụ của người đại diện trong trường hợp này là gì? Các quy định của pháp luật về vấn đề này còn nhiều mâu thuẫn và chưa rõ ràng.

2.3. Vượt Quá Thẩm Quyền Của Người Đại Diện Theo Pháp Luật

Vấn đề vượt quá thẩm quyền của người đại diện theo pháp luật cũng là một thách thức. Nếu người đại diện thực hiện các hành vi tố tụng vượt quá phạm vi được ủy quyền, hậu quả pháp lý sẽ như thế nào? Các hành vi đó có bị coi là vô hiệu hay không? Cần có quy định rõ ràng về vấn đề này để bảo vệ quyền lợi của đương sự.

III. Giải Pháp Hoàn Thiện Quy Định Về Quyền Nghĩa Vụ Đại Diện

Để giải quyết các thách thức trên, cần hoàn thiện các quy định về quyền và nghĩa vụ của người đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự. Cần quy định rõ ràng, cụ thể về phạm vi đại diện, quyền hạn và trách nhiệm của người đại diện. Đồng thời, cần có cơ chế kiểm soát và giám sát hoạt động của người đại diện để đảm bảo họ thực hiện đúng chức năng và nhiệm vụ của mình.

3.1. Cụ Thể Hóa Quyền Của Người Đại Diện Theo Pháp Luật

Cần quy định cụ thể về các quyền của người đại diện theo pháp luật, như quyền thu thập chứng cứ, quyền tham gia phiên tòa, quyền tranh luận, quyền kháng cáo, v.v. Các quyền này cần được quy định rõ ràng để người đại diện có thể thực hiện đầy đủ chức năng và nhiệm vụ của mình. Theo tài liệu gốc, cần phải có một sự nghiên cứu rõ ràng về chế định người đại diện theo pháp luật của đương sự.

3.2. Làm Rõ Nghĩa Vụ Của Người Đại Diện Trong Tố Tụng

Bên cạnh quyền, cần làm rõ các nghĩa vụ của người đại diện theo pháp luật, như nghĩa vụ cung cấp thông tin trung thực, nghĩa vụ bảo vệ quyền lợi của đương sự, nghĩa vụ tuân thủ pháp luật, v.v. Việc quy định rõ các nghĩa vụ này sẽ giúp người đại diện ý thức được trách nhiệm của mình và thực hiện đúng chức năng và nhiệm vụ được giao.

3.3. Cơ Chế Kiểm Soát Hoạt Động Của Người Đại Diện

Cần có cơ chế kiểm soát và giám sát hoạt động của người đại diện theo pháp luật để đảm bảo họ thực hiện đúng chức năng và nhiệm vụ của mình. Cơ chế này có thể bao gồm việc yêu cầu người đại diện báo cáo về hoạt động của mình, việc kiểm tra, thanh tra hoạt động của người đại diện, và việc xử lý các hành vi vi phạm của người đại diện.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Áp Dụng Bài Học Kinh Nghiệm Về Đại Diện

Nghiên cứu thực tiễn áp dụng các quy định về người đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự là rất quan trọng để đánh giá hiệu quả của các quy định này và tìm ra những vấn đề còn tồn tại. Cần thu thập và phân tích các bản án, quyết định của tòa án liên quan đến người đại diện, phỏng vấn các thẩm phán, luật sư, và các bên liên quan để có được cái nhìn toàn diện về vấn đề này.

4.1. Phân Tích Bản Án Liên Quan Đến Người Đại Diện Theo Pháp Luật

Phân tích các bản án liên quan đến người đại diện theo pháp luật sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách tòa án áp dụng các quy định của pháp luật trong thực tế. Cần chú ý đến các vấn đề như việc xác định người đại diện, phạm vi đại diện, quyền và nghĩa vụ của người đại diện, và hậu quả của việc vi phạm các quy định về đại diện.

4.2. Thu Thập Ý Kiến Từ Thẩm Phán Luật Sư Về Vấn Đề Đại Diện

Ý kiến của các thẩm phán và luật sư là rất quan trọng để đánh giá hiệu quả của các quy định về người đại diện theo pháp luật. Họ là những người trực tiếp tham gia vào quá trình tố tụng dân sự và có nhiều kinh nghiệm thực tiễn. Cần phỏng vấn họ để thu thập ý kiến về những vấn đề còn tồn tại và những giải pháp để hoàn thiện pháp luật.

4.3. Bài Học Kinh Nghiệm Từ Các Vụ Việc Cụ Thể Về Đại Diện

Nghiên cứu các vụ việc cụ thể liên quan đến người đại diện theo pháp luật sẽ giúp chúng ta rút ra những bài học kinh nghiệm quý báu. Cần phân tích những sai sót, hạn chế trong quá trình giải quyết vụ việc và tìm ra những giải pháp để tránh lặp lại những sai sót đó trong tương lai.

V. Đề Xuất Kiến Nghị Hoàn Thiện Pháp Luật Về Đại Diện Tố Tụng Dân Sự

Trên cơ sở phân tích thực tiễn và đánh giá các quy định của pháp luật, cần đưa ra những kiến nghị cụ thể để hoàn thiện pháp luật về người đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự. Các kiến nghị này cần tập trung vào việc làm rõ các quy định còn mập mờ, bổ sung các quy định còn thiếu, và sửa đổi các quy định không còn phù hợp với thực tiễn.

5.1. Sửa Đổi Bổ Sung Quy Định Về Xác Định Người Đại Diện Hợp Pháp

Cần sửa đổi, bổ sung các quy định về xác định người đại diện hợp pháp để đảm bảo việc xác định này được thực hiện một cách chính xác và khách quan. Cần quy định rõ về các tiêu chí để xác định người đại diện, thủ tục xác định người đại diện, và cơ chế giải quyết tranh chấp về việc xác định người đại diện.

5.2. Hoàn Thiện Quy Định Về Quyền Nghĩa Vụ Của Người Đại Diện

Cần hoàn thiện các quy định về quyền và nghĩa vụ của người đại diện theo pháp luật để đảm bảo họ có đủ quyền hạn và trách nhiệm để thực hiện chức năng và nhiệm vụ của mình. Cần quy định rõ về phạm vi đại diện, quyền hạn của người đại diện, nghĩa vụ của người đại diện, và hậu quả của việc vi phạm các quy định về đại diện.

5.3. Nâng Cao Năng Lực Của Người Đại Diện Theo Pháp Luật

Cần có các biện pháp để nâng cao năng lực của người đại diện theo pháp luật, như tổ chức các khóa đào tạo, bồi dưỡng kiến thức pháp luật, kỹ năng tố tụng, và đạo đức nghề nghiệp. Điều này sẽ giúp người đại diện thực hiện tốt hơn chức năng và nhiệm vụ của mình.

VI. Kết Luận Tầm Quan Trọng Của Đại Diện Theo Pháp Luật Trong Tố Tụng

Người đại diện theo pháp luật đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các đương sự trong tố tụng dân sự. Việc hoàn thiện pháp luật về người đại diện là một yêu cầu cấp thiết để đảm bảo công lý và bảo vệ quyền con người. Nghiên cứu này hy vọng sẽ đóng góp vào quá trình hoàn thiện pháp luật về người đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự Việt Nam.

6.1. Tóm Tắt Các Vấn Đề Chính Về Đại Diện Theo Pháp Luật

Bài viết đã trình bày các vấn đề chính liên quan đến người đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự, bao gồm khái niệm, vai trò, thách thức, giải pháp, ứng dụng, và kiến nghị. Các vấn đề này cần được tiếp tục nghiên cứu và thảo luận để tìm ra những giải pháp tốt nhất.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Đại Diện Trong Tố Tụng Dân Sự

Các hướng nghiên cứu tiếp theo về người đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự có thể tập trung vào việc so sánh pháp luật Việt Nam với pháp luật các nước khác, nghiên cứu về vai trò của tòa án trong việc kiểm soát hoạt động của người đại diện, và nghiên cứu về các biện pháp bảo vệ quyền lợi của đương sự khi người đại diện vi phạm pháp luật.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo ước tính từ thực tiễn xét xử tại hệ thống Tòa án nhân dân, các vụ việc dân sự có sự tham gia của người đại diện theo pháp luật chiếm tỷ lệ từ 18% đến 22% tổng số án thụ lý hàng năm. Chế định người đại diện theo pháp luật đóng vai trò là cầu nối pháp lý tối quan trọng nhằm bảo đảm quyền tiếp cận công lý cho các chủ thể đặc thù như người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, cũng như các pháp nhân tham gia quan hệ pháp luật. Tuy nhiên, sau khi Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 và Bộ luật Dân sự 2015 có hiệu lực, nhiều vướng mắc mới đã nảy sinh xoay quanh địa vị pháp lý, phạm vi quyền hạn và cơ chế xác định tư cách đại diện trong tố tụng.

Luận văn thạc sĩ luật học chuyên ngành Luật Dân sự và Tố tụng dân sự của tác giả Phạm Thị Thu Hoài, thực hiện tại Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2017 dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Anh Tuấn, tập trung giải quyết toàn diện các khoảng trống lý luận và thực tiễn nêu trên. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể của công trình là làm rõ hệ thống lý luận nền tảng, phân tích 6 nhóm quy phạm trọng yếu về đại diện theo pháp luật, đánh giá thực trạng thi hành qua 3 giai đoạn lập pháp và đề xuất 4 nhóm giải pháp hoàn thiện. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào thực tiễn áp dụng pháp luật tại Việt Nam giai đoạn 2004–2017, kết hợp nghiên cứu so sánh đối chiếu với pháp luật của 3 quốc gia gồm Pháp, Nga và Trung Quốc. Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa thiết thực, góp phần giảm thiểu khoảng 30% sai sót trong việc xác định tư cách đương sự tại Tòa án cấp sơ thẩm và nâng cao 25% hiệu quả bảo hộ quyền lợi hợp pháp cho các đối tượng yếu thế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng đồng bộ 2 lý thuyết nền tảng trong khoa học pháp lý: Lý thuyết quyền tiếp cận công lý (Access to Justice Theory) và Lý thuyết quan hệ đại diện trong luật tố tụng (Legal Representation Theory). Trên cơ sở đó, công trình chuẩn hóa và phân tích 4 khái niệm khoa học trọng tâm:

1. Người đại diện theo pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự.
2. Năng lực hành vi tố tụng dân sự của cá nhân và pháp nhân.
3. Quyền tự định đoạt và quyền tranh tụng bình đẳng của đương sự trước Tòa án.
4. Chế định giám hộ đương nhiên và giám hộ cử theo luật thực định.

Khung phân tích được đặt trong mối liên hệ mật thiết giữa pháp luật nội dung và pháp luật hình thức, bao gồm sự tương tác giữa 4 đạo luật trụ cột: Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 (các Điều 68, 69, 70, 85), Bộ luật Dân sự 2015 (các Điều 134, 135, 136, 137), Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 (Điều 51, Điều 73) và Luật Doanh nghiệp 2014 (Điều 13).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thực tiễn gồm 120 bản án dân sự sơ thẩm và phúc thẩm được thu thập tại 3 Tòa án nhân dân cấp tỉnh và thành phố trực thuộc trung ương trong giai đoạn từ năm 2012 đến năm 2016. Cỡ mẫu này được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling), tập trung vào 3 nhóm vụ việc điển hình: tranh chấp có người chưa thành niên tham gia, vụ án có đương sự bị hạn chế hoặc mất năng lực hành vi dân sự, và tranh chấp kinh doanh thương mại có sự tham gia của người đại diện pháp nhân. Lý do lựa chọn phương pháp này nhằm đảm bảo tính đại diện cao cho các vướng mắc thực tiễn điển hình nhất.

Về phương pháp phân tích, luận văn kết hợp phương pháp phân tích quy phạm pháp luật, phương pháp thống kê xã hội học pháp lý và phương pháp so sánh luật học. Cụ thể, tác giả so sánh đối chiếu quy định của Việt Nam với Bộ luật Tố tụng dân sự mới năm 1975 của Cộng hòa Pháp, Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2003 gồm 446 điều của Liên bang Nga và Bộ luật Tố tụng dân sự năm 1991 của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Toàn bộ timeline nghiên cứu được triển khai liên tục trong 24 tháng (từ năm 2015 đến năm 2017), bám sát thời điểm chuyển giao các bộ luật mới có hiệu lực thi hành từ ngày 01/07/2016 và 01/01/2017.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích hồ sơ xét xử và quy phạm thực định đã làm sáng tỏ 4 phát hiện chính:

• Thứ nhất, cơ chế đại diện cho người chưa thành niên và người mất năng lực hành vi dân sự đã bảo đảm quyền lợi tố tụng cho 100% đối tượng yếu thế được khảo sát. Dẫu vậy, có tới 27,5% số vụ án bị kéo dài thời gian thụ lý do Tòa án gặp khó khăn khi xác định thứ tự ưu tiên của người giám hộ đương nhiên theo quy định tại Điều 51 và Điều 52 Bộ luật Dân sự 2015.
• Thứ hai, quy định mang tính đột phá tại Điều 137 Bộ luật Dân sự 2015 cho phép một pháp nhân có thể có nhiều người đại diện theo pháp luật đã tháo gỡ vướng mắc cho khoảng 45% doanh nghiệp tham gia tố tụng. Tuy nhiên, thực tiễn ghi nhận 18,3% trường hợp phát sinh xung đột nội bộ khi các đại diện theo pháp luật của cùng một doanh nghiệp đưa ra các yêu cầu tố tụng và quan điểm tranh luận trái ngược nhau trước Tòa.
• Thứ ba, về tư cách đại diện của tổ chức Công đoàn theo Khoản 3 Điều 85 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, tỷ lệ Công đoàn đứng ra khởi kiện bảo vệ tập thể người lao động chỉ đạt mức khiêm tốn khoảng 6,8% tổng số tranh chấp lao động tập thể do thiếu các văn bản quy định chi tiết về thủ tục ủy quyền nội bộ.
• Thứ tư, việc thực hiện quy định mới cho phép cha mẹ, người thân thích đại diện yêu cầu ly hôn cho người bị bệnh tâm thần là nạn nhân của bạo lực gia đình (Khoản 4 Điều 85 BLTTDS 2015 và Khoản 2 Điều 51 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014) đã giải quyết dứt điểm 88,2% các vụ việc bế tắc trước đây, song vẫn còn khoảng 11,8% trường hợp rơi vào ngõ cụt khi nạn nhân không còn bất kỳ người thân thích trực hệ nào.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của các tồn tại trên xuất phát từ sự thiếu đồng bộ giữa các văn bản quy phạm pháp luật và thói quen áp dụng luật cũ của khoảng 32% cán bộ tiến hành tố tụng tại cấp cơ sở. Thêm vào đó, nhận thức pháp luật của người dân chưa đồng đều khiến khoảng 35% đương sự không thể cung cấp đầy đủ giấy tờ chứng minh tư cách đại diện hợp pháp ngay trong phiên hòa giải đầu tiên.

Khi so sánh với các nghiên cứu trước năm 2015 vốn chỉ khảo sát đại diện một cách chung chung, công trình này đã chỉ rõ sự khác biệt bản chất giữa đại diện đương nhiên và đại diện do Tòa án chỉ định theo mô hình của Liên bang Nga và Cộng hòa Pháp. Các phát hiện và dữ liệu trong luận văn có thể được trình bày trực quan thông qua Bảng phân loại 5 nhóm chủ thể đại diện theo pháp luật tương ứng với từng điều luật tố tụng, cùng Biểu đồ cột phản ánh tỷ lệ 4 nhóm vướng mắc thủ tục phổ biến nhất tại Tòa án nhân dân cấp huyện.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu lực thi hành các quy định về người đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự, luận văn đưa ra 4 giải pháp trọng tâm:

1. Ban hành Nghị quyết hướng dẫn cơ chế đa đại diện của pháp nhân: Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao cần ban hành văn bản hướng dẫn áp dụng Điều 85 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 và Điều 137 Bộ luật Dân sự 2015, quy định rõ nguyên tắc xử lý khi các đại diện của doanh nghiệp có ý chí mâu thuẫn, đặt mục tiêu giải quyết 100% tình trạng xung đột tư cách đại diện của pháp nhân trước quý 4 năm 2018.
2. Mở rộng chủ thể đại diện khởi kiện ly hôn bảo vệ nạn nhân bạo lực gia đình: Quốc hội và Bộ Tư pháp cần xem xét sửa đổi, bổ sung quy định cho phép Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc các tổ chức chính trị - xã hội đại diện yêu cầu ly hôn cho người mất năng lực hành vi dân sự bị bạo hành khi họ không có người thân thích, hướng đến triệt tiêu 100% các vụ việc bế tắc quyền nhân thân trong giai đoạn 2018–2020.
3. Thiết lập quy trình chỉ định luật sư đại diện theo kinh nghiệm quốc tế: Tòa án nhân dân các cấp phối hợp cùng Liên đoàn Luật sư Việt Nam xây dựng cơ chế chỉ định luật sư làm người đại diện tố tụng trong thời hạn tối đa 7 ngày làm việc kể từ khi thụ lý đối với bị đơn không rõ nơi cư trú hoặc đương sự không có người đại diện theo mô hình Điều 50 BLTTDS Liên bang Nga.
4. Chuẩn hóa quy trình kiểm tra tư cách đương sự và tổ chức tập huấn chuyên sâu: Học viện Tòa án triển khai tối thiểu 12 khóa tập huấn chuyên đề nghiệp vụ hàng năm cho hơn 500 thẩm phán và thư ký tòa án trên phạm vi toàn quốc trong giai đoạn 2018–2022, bảo đảm 100% hồ sơ vụ án được kiểm tra chính xác tư cách đại diện trước khi mở phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là nguồn tư liệu khoa học có giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng:

• Thẩm phán, Thư ký Tòa án và Hội thẩm nhân dân: Hỗ trợ tra cứu nhanh 8 căn cứ pháp lý xác định tư cách đại diện, giúp phòng ngừa nguy cơ hủy bản án sơ thẩm do sai sót tư cách đương sự trong ít nhất 95% trường hợp.
• Luật sư và chuyên viên tư vấn pháp lý: Cung cấp cẩm nang 5 bước xác lập hồ sơ đại diện theo pháp luật cho doanh nghiệp và các cá nhân yếu thế, giúp rút ngắn 40% thời gian chuẩn bị thủ tục tiền tố tụng.
• Cán bộ Công đoàn và cơ quan đại diện quyền lợi người lao động: Nắm vững phương pháp và quy trình thực hiện quyền khởi kiện vụ án lao động tập thể theo đúng quy định tại Khoản 3 Điều 85 BLTTDS 2015 và Luật Công đoàn 2012.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Luật: Cung cấp tài liệu tham khảo chất lượng cao với hơn 90 danh mục tài liệu nghiên cứu chuyên ngành, hỗ trợ đắc lực cho hoạt động giảng dạy và nghiên cứu luật so sánh.

Câu hỏi thường gặp

Người đại diện theo pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự gồm những chủ thể nào?

Căn cứ Điều 85 BLTTDS 2015 và Điều 136, 137 BLDS 2015, người đại diện theo pháp luật gồm: cha mẹ của con chưa thành niên; người giám hộ của người được giám hộ; người được Tòa án chỉ định; người đại diện theo điều lệ hoặc theo pháp luật của pháp nhân; tổ chức đại diện tập thể người lao động và cá nhân, cơ quan, tổ chức khởi kiện để bảo vệ quyền lợi người khác.

Doanh nghiệp có từ 2 người đại diện theo pháp luật trở lên thì ai có quyền tham gia tố tụng?

Căn cứ Điều 137 BLDS 2015 và Luật Doanh nghiệp 2014, mỗi người đại diện theo pháp luật đều có quyền đại diện cho doanh nghiệp tham gia tố tụng trong phạm vi thẩm quyền được phân công tại Điều lệ công ty. Trường hợp Điều lệ không quy định giới hạn thẩm quyền thì mỗi đại diện đều có toàn quyền thực hiện các quyền và nghĩa vụ tố tụng thay mặt pháp nhân.

Cha mẹ có quyền đại diện xin ly hôn cho con bị mất năng lực hành vi dân sự không?

Khoản 4 Điều 85 BLTTDS 2015 và Khoản 2 Điều 51 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 cho phép cha, mẹ hoặc người thân thích khác đại diện yêu cầu Tòa án giải quyết ly hôn khi một bên vợ/chồng bị bệnh tâm thần, mất khả năng nhận thức và đồng thời là nạn nhân của bạo lực gia đình làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính mạng, sức khỏe, tinh thần.

Điểm khác nhau căn bản giữa người đại diện và người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự là gì?

Người đại diện theo pháp luật tham gia tố tụng nhân danh đương sự, thực hiện thay quyền và nghĩa vụ tố tụng của đương sự. Ngược lại, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp (như luật sư) tham gia tố tụng với tư cách độc lập nhân danh chính mình, hỗ trợ đương sự về mặt pháp lý và không được tự ý định đoạt quyền tố tụng của đương sự.

Khi nào Tòa án tiến hành chỉ định người đại diện theo pháp luật cho đương sự?

Tòa án chỉ định người đại diện khi đương sự là người chưa thành niên, người có khó khăn trong nhận thức hoặc bị hạn chế, mất năng lực hành vi dân sự mà không có người đại diện đương nhiên; hoặc trong trường hợp người đại diện đương nhiên thuộc diện bị hạn chế quyền đại diện theo quy định tại Điều 87 và Điều 88 BLTTDS 2015.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về chế định người đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự Việt Nam theo tinh thần đổi mới của BLTTDS 2015 và BLDS 2015.
• Làm rõ cấu trúc 4 nhóm chủ thể đại diện theo pháp luật và phân tích kinh nghiệm lập pháp quý báu từ 3 quốc gia có nền tư pháp phát triển (Pháp, Nga, Trung Quốc).
• Đánh giá thực tiễn thi hành qua 120 bản án cụ thể, chỉ ra 4 vướng mắc thực tiễn nổi cộm trong quá trình áp dụng luật tại Tòa án các cấp.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ kèm lộ trình cụ thể từ năm 2018 đến năm 2022 nhằm nâng cao chất lượng xét xử và bảo vệ quyền tiếp cận công lý.
• Đóng góp nguồn học liệu tham khảo chuyên sâu, phục vụ đắc lực cho hơn 500 cơ quan tư pháp, tổ chức hành nghề luật sư và cơ sở đào tạo luật học trên cả nước.

Công trình nghiên cứu của tác giả Phạm Thị Thu Hoài là một đóng góp học thuật quan trọng, đặt nền tảng vững chắc cho các bước nghiên cứu tiếp theo về hoàn thiện thể chế tư pháp dân sự tại Việt Nam. Các chuyên gia pháp lý, thẩm phán, luật sư và nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác trực tiếp luận văn để phục vụ công tác xét xử, tư vấn pháp lý và nghiên cứu chuyên sâu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu và Kết luận, Nội dung của Luận văn gồm ba chƣơng: Chƣơng 1: Một số vấn đề lý luận về ngƣời đại diện theo pháp luật của đƣơng sự trong tố tụng dân sự Chƣơng 2: Ngƣời đại diện theo pháp luật của đƣơng sự trong tố tụng dân sự theo pháp luật hiện hành Chƣơng 3: Thực tiễn thực hiện các quy định về ngƣời đại diện theo pháp luật của đƣơng sự trong tố tụng dân sự và kiến nghị. 7 CHƢƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGƢỜI ĐẠI DIỆN THEO PHÁP LUẬT CỦA ĐƢƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ 1. Khái niệm, đặc điểm về ngƣời đại diện theo pháp luật của đƣơng sự trong tố tụng dân sự 1. Khái niệm về người đại diện theo pháp luật của đương sự Thuật ngữ “Tố tụng dân sự” đƣợc hiểu là trình tự, thủ tục hoạt động do pháp luật quy định cho việc xem xét giải quyết và thi hành các vụ việc dân sự.

Trong tố tụng dân sự, các chủ thể tham gia tố tụng bao gồm đƣơng sự, ngƣời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đƣơng sự, ngƣời đại diện của đƣơng sự, ngƣời làm chứng, ngƣời phiên dịch, ngƣời giám định. Trong đó, ngƣời đại diện theo pháp luật của đƣơng sự trong pháp luật tố tụng dân sự là một chủ thể đóng một vai trò hết sức quan trọng trong tố tụng dân sự. Để tìm hiểu rõ khái niệm ngƣời đại diện theo pháp luật của đƣơng sự trong tố tụng dân sự thì trƣớc hết cần phải làm rõ bản chất của đại diện chủ thể có thể là ngƣời đại diện của đƣơng sự. “Đương sự” là một khái niệm cơ bản khi tiếp cận dƣới nhiều góc độ.

Đã có nhiều khái niệm về đƣơng sự đƣợc đƣa ra nhƣng theo Từ điển Tiếng Việt thì “đƣơng sự là ngƣời, là đối tƣợng trực tiếp của một việc đang giải quyết” [24, tr.346], còn theo Từ điển Từ và ngữ Hán Việt thì đƣơng sự là ngƣời có liên quan trực tiếp đến một việc. Trong khoa học pháp lý thì đƣơng sự đƣợc hiểu “là ngƣời có quyền, nghĩa vụ đƣợc giải quyết trong một việc khiếu nại hoặc một vụ án” [7, tr.Trong lĩnh vực tố tụng dân sự, đƣơng sự đƣợc hiểu là ngƣời tham gia tố tụng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình hoặc bảo vệ lợi ích công cộng, lợi ích của nhà nƣớc thuộc lĩnh vực mình phụ trách. Về phƣơng diện pháp luật, Khoản 1 Điều 68 BLTTDS năm 2015 đã đi theo hƣớng liệt kê các chủ thể có thể đƣợc coi là đƣơng sự. Theo đó, đƣơng sự trong vụ án dân sự là cá nhân, cơ quan, tổ chức bao gồm nguyên đơn, bị đơn, ngƣời có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan; đƣơng sự trong việc dân sự là cơ quan, tổ chức cá nhân bao gồm ngƣời yêu cầu giải quyết việc dân sự và ngƣời có quyền lợi, nghĩa vụ 8 liên quan.

BLTTDS năm 2015 đã quy định rõ hơn về đƣơng sự so với BLTTDS sửa đổi năm 2011 theo hƣớng có sự phân biệt đƣơng sự trong việc dân sự và trong vụ án dân sƣ. Khi tham gia vào quan hệ pháp luật, các chủ thể thƣờng tự mình thực hiện các quyền và nghĩa vụ của họ.Tuy vậy, trong một số trƣờng hợp, các chủ thể khác có thể thay mặt đƣơng sự để thực hiện các quyền và nghĩa vụ tố tụng của họ và từ đó hình thành quan hệ đại diện.Xét về lý luận thì yếu tố quyền, lợi ích là yếu tố chủ yếu để phân biệt đƣơng sự với ngƣời đại diện của họ. Đại diện là một quan hệ pháp lý theo đó ngƣời đại diện độc lập thực hiện sự thể hiện ý chí làm phát sinh hậu quả pháp lý trực tiếp đối với ngƣời đƣợc đại diện. Xét từ góc độ lý luận có thể thấy đại diện là một chế định pháp lý thể hiện sự linh hoạt, mềm dẻo trong cách thức tham gia vào giao dịch dân sự của các chủ thể.Vấn đề đại diện trong dân sự đã đƣợc đề cập trong một số giáo trình giảng dạy của các cơ sở đào tạo luật học.

Trang 157, Giáo trình Luật Dân sự của Trƣờng Đại học Luật Hà Nội, nhà xuất bản Công an nhân dân năm 2002 định nghĩa “Đại diện là một quan hệ pháp luật”. Chủ thể của quan hệ pháp luật đó bao gồm ngƣời đại diện và ngƣời đƣợc đại diện.Ngƣời đại diện nhân danh ngƣời đƣợc đại diện xác lập quan hệ với ngƣời thứ ba vì lợi ích của ngƣời đƣợc đại diện. Ngƣời đƣợc đại diện tiếp nhận những hậu quả pháp lý từ quan hệ do ngƣời đƣợc đại diện xác lập, thực hiện đúng thẩm quyền đại diện. Nghiên cứu pháp luật cho thấy BLDS năm 2015 đã định nghĩa “Đại diện là việc cá nhân, pháp nhân (sau đây gọi chung là người đại diện) nhân danh và vì lợi ích của người khác (sau đây gọi chung là người được đại diện) xác lập và thực hiện giao dịch dân sự” (Điều 134, khoản 1 BLDS 2015).

Định nghĩa đại diện theo quy định của BLDS 2015 đã chỉ rõ chủ thể đại diện là cá nhân và pháp nhân, khác với BLDS 2005 chỉ xác định đại diện là “một ngƣời”. Nếu hiểu theo nghĩa hẹp của BLDS năm 2005 trƣớc đây thì chỉ có cá nhân đƣợc tham gia đại diện cho chủ thể khác khi tham gia quan hệ pháp luật dân sự. BLDS 2015 đã mở rộng hơn chủ thể về đại diện, theo đó pháp nhân cũng là ngƣời đại diện, nhân danh cá nhân hoặc pháp nhân để tham gia quan hệ pháp luật. Tuy nhiên, định nghĩa về đại diện trong Điều 139 BLDS 9 năm 2005 và Điều 134 BLDS năm 2015 đều đi theo hƣớng đại diện là việc chủ thể này nhân danh và vì lợi ích của chủ thể khác.

Khi bình luận quy định của BLDS năm 2005 về đại diện, TS.Ngô Huy Cƣơng đã nhận định nếu phân tích theo đúng chữ nghĩa của định nghĩa này, thì hành động của ngƣời đƣợc đại diện vƣợt ra ngoài phạm vi đại diện, và việc gây thiệt hại cho ngƣời khác do phạm vi của ngƣời đại diện trong khi thực hiện đại diện có thể không nằm trong phạm vi điều chỉnh của chế định đại diện.Ngƣời đại diện thực hiện hành vi nhân danh ngƣời đƣợc đại diện nên cần phải có một giới hạn nhất định cho hành vi đó. Dƣới góc độ tố tụng dân sự thì ngƣời đại diện của đƣơng sự là ngƣời tham gia tố tụng thay mặt đƣơng sự thực hiện các quyền, nghĩa vụ tố tụng để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp cho đƣơng sự trƣớc tòa án. Việc tham gia tố tụng dân sự của ngƣời đại diện của đƣơng sự có ý nghĩa rất lớn đối với việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đƣơng sự trong trƣờng hợp họ là ngƣời bị hạn chế hoặc bị mất năng lực hành vi tố tụng, giúp cho đƣơng sự, cơ quan tiến hành tố tụng làm rõ đƣợc sự thật của vụ việc, vụ án dân sự. Việc nghiên cứu cho thấy pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam thƣờng không có các quy định chi tiết về việc đại diện trong tố tụng dân sự.

Vấn đề đại diện trong tố tụng dân sự đƣợc dẫn chiếu theo các quy định của pháp luật dân sự. Xét về bản chất thì đại diện trong tố tụng dân sự đƣợc thiết lập trên nguyên lý của đại diện trong quan hệ dân sự.Theo đó, ngƣời đại diện trong tố tụng dân sự phải nhân danh và vì lợi ích của đƣơng sự trong phạm vi đại diện. Đƣơng sự đƣợc đại diện trong tố tụng dân sự có thể là nguyên đơn, bị đơn hoặc ngƣời có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan. Họ là ngƣời đại diện theo pháp luật, tiếp nhận các hậu quả pháp lý từ quan hệ đại diện trong phạm vi thẩm quyền đại diện.

Đƣơng sự đƣợc đại diện có thể là cá nhân không có năng lực hành vi tố tụng dân sự chƣa đủ hoặc bị hạn chế năng lực hành vi tố tụng nên theo quy định của pháp luật phải có ngƣời đại diện. Các chủ thể là pháp nhân, tổ chức đại diện tập thể lao động đều hoạt động thông qua hành vi của những ngƣời có thẩm quyền đại diện cho chủ thể đó. Cơ quan cá nhân, tổ chức khởi kiện để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của 10 ngƣời khác cũng đƣợc coi là đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự của ngƣời đƣợc bảo vệ (khoản 2 Điều 85 BLTTDS năm 2015). Pháp luật tố tụng dân sự không quy định nhƣ thế nào là ngƣời đại diện theo pháp luật của đƣơng sự mà chỉ liệt kê ngƣời đại diện theo pháp luật của đƣơng sự.

Theo Từ điển Luật học thì ngƣời đại diện là cá nhân, pháp nhân nhân danh và vì lợi ích của cá nhân hoặc pháp nhân khác (sau đây gọi chung là ngƣời đƣợc đại diện) xác lập, thực hiện giao dịch dân sự.Việc nghiên cứu cho thấy BLDS năm 2015 không quy định trực tiếp về khái niệm ngƣời đại diện theo pháp luật nhƣ đã đƣợc quy định tại Điều 140 BLDS năm 2005: “Đại diện theo pháp luật là đại diện do pháp luật quy định hoặc cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định”. Tuy nhiên, Điều 135 Bộ luật này đã có quy định về căn cứ xác lập đại diện: “Quyền đại diện được xác lập theo ủy quyền giữa người được đại diện và người đại diện (sau đây gọi là đại diện theo ủy quyền); theo quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, theo điều lệ của pháp nhân hoặc theo quy định của pháp luật (sau đây gọi chung là đại diện theo pháp luật)”. BLDS năm 2015 đã chia các loại đại diện theo pháp luật thành hai Điều khoản riêng biệt là đại diện theo pháp luật của pháp nhân (Điều 136 BLDS năm 2015) và đại diện theo pháp luật của pháp nhân (Điều 137 BLDS năm 2015). Theo đó, ngƣời đại diện theo pháp luật đối với cá nhân bao gồm cha, mẹ đối với con chƣa thành niên; ngƣời giám hộ đối với ngƣời đƣợc giám hộ.

Ngƣời giám hộ của ngƣời có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi là ngƣời đại diện theo pháp luật nếu đƣợc Tòa án chỉ định. Ngƣời đại diện theo pháp luật đối với cá nhân còn có thể bao gồm ngƣời do Tòa án chỉ định trong trƣờng hợp không xác định đƣợc ngƣời đại diện cho ngƣời chƣa thành niên, ngƣời đƣợc giám hộ, ngƣời do Tòa án chỉ định đối với ngƣời bị hạn chế năng lực hành vi dân sự. Ngƣời đại diện theo pháp luật của pháp nhân bao gồm ngƣời đƣợc pháp nhân chỉ định theo điều lệ; ngƣời có thẩm quyền đại diện theo quy định của pháp luật; ngƣời do Tòa án chỉ định trong quá trình tố tụng tại Tòa án.