Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ XUẤT KHẨU HÀNG CÔNG NGHỆ CAO 1. Các nghiên cứu ngoài nước về xuất khẩu hàng công nghệ cao Ngày nay, xuất khẩu hàng công nghệ cao là một trong những chủ đề thu hút được sự quan tâm thường xuyên đối với cả các nhà nghiên cứu cũng như các nhà hoạch định chính sách ở khắp nơi trên thế giới. Vì vậy, trong nhiều năm qua, trên thế giới đã có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề xuất khẩu hàng công nghệ cao. Các chủ đề thường được tập trung nghiên cứu bao gồm: các loại hàng hóa nào được gọi là hàng công nghệ cao, đặc điểm của xuất khẩu hàng công nghệ cao, vai trò của xuất khẩu hàng công nghệ cao đối với nền kinh tế, quá trình phát triển xuất khẩu hàng công nghệ cao của một quốc gia hoặc một nhóm các quốc gia, trao đổi thương mại giữa các quốc gia về hàng công nghệ cao, mối quan hệ giữa R&D, đổi mới và FDI đối với xuất khẩu hàng công nghệ cao, các yếu tố tác động đến xuất khẩu hàng công nghệ cao đối với các quốc gia.
Các nghiên cứu trước đây đều nhấn mạnh rằng những ngành công nghiệp công nghệ cao là những ngành đạt được sự phát triển mạnh mẽ nhất trong thương mại quốc tế và sự phát triển này đã giúp phát triển những ngành khác nhờ hiệu ứng lan tỏa (spillover effects). Hatzichronoglou (1997) cho rằng trong tiến trình toàn cầu hóa về kinh tế, công nghệ là nhân tố cơ bản của tăng trưởng và cạnh tranh trong kinh doanh. Những công ty trú trọng công nghệ có mức độ đổi mới hơn, thâm nhập vào nhiều thị trường mới và sử dụng nguồn lực có được một cách hiệu quả. Tuy nhiên, hoạt động thương mại quốc tế với nhóm hàng CNC có thể có những đặc tính riêng.
7 Nghiên cứu về cơ cấu xuất khẩu công nghệ của các nước đang phát triển, Lall (2000) đã chỉ ra rằng một bộ phận lớn của ngành sản xuất công nghệ cao đang diễn ra ở các nước đang phát triển có thể là “sự ảo tưởng về số liệu thống kê” bởi các nước này tham gia vào các khâu sản xuất cần nhiều lao động ở trong các ngành công nghiệp công nghệ cao. Điều này được khẳng định trong nghiên cứu của Srholec (2007) khi cho rằng những quốc gia chính xuất khẩu hàng CNC có thể không nhất thiết là những nước phát triển với chi phí R&D lớn hơn. Thực tế cho thấy, các nước đang phát triển lại có tỷ trọng xuất khẩu hàng CNC lớn và điều này được giải thích bởi sự phân đoạn của quá trình sản xuất, tức là các nước đang phát triển nhập khẩu linh kiện từ các nước phát triển, sau đó sử dụng lao động ở đây (với giá rẻ hơn) để hoàn thiện sản phẩm và cuối cùng xuất khẩu đi các nước trên thế giới. Do vậy, Mayer và cộng sự (2002) cho rằng, sự phát triển xuất khẩu hàng CNC từ các nước đang phát triển có thể là bởi vì các nước này đang tham gia vào giai đoạn sản xuất sử dụng nhiều lao động trong lĩnh vực điện tử công nghệ cao trong quá trình phân chia sản xuất quốc tế.
Như vậy, có thể nói rằng, việc xuất khẩu hàng CNC của các nước đang phát triển có thể chỉ là việc các nước này tham gia vào chuỗi giá trị sản xuất toàn cầu, trong đó các nước này tham gia vào giai đoạn sử dụng nhiều lao động, quá trình mà giá trị gia tăng đóng góp vào sản phẩm không nhiều. Tuy vậy, đây cũng là điều có ý nghĩa quan trọng đối với các nước đang phát triển. Baesu và cộng sự (2015) chỉ ra rằng sự phát triển của những ngành công nghệ cao có thể đóng vai trò thiết yếu nhằm giúp các nước thành viên mới đuổi kịp nhóm thành viên chủ chốt EU-15 thông qua hoạt động xuất khẩu. Do vậy, mối quan hệ giữa chi phí R&D và xuất khẩu hàng CNC chưa hẳn là luôn luôn cùng chiều.
Nghiên cứu của Landesmann và Pfaffermayr (1997) phân tích mối quan hệ giữa công nghệ và thương mại đối của các nước thành viên OECD sử dụng số liệu trong giai đoạn 1967-1987 cho thấy chi phí 8 R&D tại Hoa Kỳ, Anh và Nhật Bản có ảnh hưởng tích cực đến xuất khẩu, trong khi đó tại Đức và Pháp, mối quan hệ này lại có xu hướng ngược chiều. Tuy nhiên, trong nghiên cứu của Bojnec và Ferto (2011) về đánh giá mối quan hệ giữa chi phí cho R&D và xuất khẩu hàng chế tạo cho 18 nước thành viên OECD trong giai đoạn 1995-2003 sử dụng mô hình trọng lực lại cho rằng có mối quan hệ cùng chiều giữa chi phí cho R&D và xuất khẩu hàng công nghiệp chế tạo cho tất cả các nước thành viên. Hiện nay, việc sử dụng các chỉ số về thương mại, chỉ số về công nghệ để nghiên cứu thực trạng về xuất khẩu hàng CNC, năng lực công nghệ của một quốc gia cũng ngày một phổ biến và đa dạng. Manisha và Kaur (2016) sử dụng các chỉ số như lợi thế so sánh biểu hiện (RCA), thương mại nội ngành (IIT) để phân tích xuất khẩu hàng công nghệ cao trong lĩnh vực dược phẩm tại Ấn Độ trong giai đoạn 1991-2012.
Nghiên cứu đưa ra một số kết quả chính sau: (i) Ấn Độ có lợi thế so sánh cao nhất về dược phẩm so với Hoa Kỳ và Nga; (ii) Hiệp định về các khía cạnh liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ (TRIPS) có ảnh hưởng tích cực đối với xuất khẩu dược phẩm của Ấn Độ; (iii) Các công ty trong nước tập trung nhiều vào R&D nhiều hơn các công ty nước ngoài; (iv) để trở thành nước dẫn đầu trong lĩnh vực dược phẩm, chính phủ Ấn Độ cần phải tập trung thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) trong lĩnh vực dược phẩm. Filippini and Molini (2003) xây dựng chỉ tiêu về khoảng cách công nghệ giữa các đối tác thương mại ở khu vực Đông Bắc Á trong giai đoạn 1970-2000 và kết luận rằng, khoảng cách về công nghệ giữa các nước có ảnh hưởng mạnh đến luồng thương mại: các quốc gia có xu hướng trao đổi thương mại nhiều hơn khi khoảng cách về công nghệ nhỏ. Nghiên cứu của Martinez-Zarzoso and Marquez- Ramos (2005) lại sử dụng Chỉ số thành tựu công nghệ (Technology Achievement Index - TAI) cung cấp bởi Liên Hợp Quốc để đo lường sự phát triển của các nước về công nghệ và tri thức con người. Chỉ số về cơ sở hạ tầng cũng được sử dụng.
Kết quả nghiên cứu đối với 62 nước phát triển và đang phát triển chỉ ra rằng chỉ số 9 TAI có mức ảnh hưởng tích cực cao hơn đối với thương mại so với chỉ số về cơ sở hạ tầng. Thêm vào đó, ảnh hưởng của công nghệ đối với xuất khẩu cao hơn đối với nước đang phát triển so với những nước phát triển. Edwards và Lawrence (2010) tính “chỉ số tương đồng” để đo lường mức độ trùng lặp giữa xuất khẩu hàng CNC của Hoa Kỳ và xuất khẩu hàng CNC của các quốc gia khác vào Hoa Kỳ. Kết quả cho thấy mức độ trùng lặp không nhiều giữa xuất khẩu của các quốc gia phát triển với Hoa Kỳ cũng như các nước phát triển khác.
Tuy nhiên, nghiên cứu này chủ yếu sử dụng thống kê mô tả, không sử dụng mô hình phân tích nên kết quả chưa có độ tin cậy cao. Phát triển mô hình chỉ số chất lượng Hallak và Schott, Xiong và Qureshi (2013) đo lường chất lượng sản phẩm công nghệ cao của Trung Quốc và 14 quốc gia khác trong giai đoạn 1990-2009. Kết quả nghiên cứu cho thấy, chất lượng ban đầu của sản phẩm công nghệ cao của Trung Quốc thấp, nhưng có sự phát triển nhanh, đuổi kịp Ấn Độ năm 1992, Brazil năm 1997 và trở thành quốc gia dẫn đầu trong nhóm BRIC (Brazin, Nga, Ấn Độ và Trung Quốc). Thêm vào đó, Trung Quốc vượt Singapore năm 2005 và vượt Pháp, Nhật Bản, Anh, Ý và các nước phát triển khác vào năm 2009 và xếp thứ 3 sau Úc và Đức.
Nghiên cứu của Xiong và Qureshi cũng thừa nhận vai trò quan trọng của các doanh nghiệp nước ngoài vào sự phát triển này. Tuy nhiên, nghiên cứu của Xing (2012) về thực trạng xuất khẩu hàng công nghệ cao của Trung Quốc lại cho rằng hiện trạng thống kê hiện nay đã đưa tổng giá trị hàng công nghệ cao được nhập khẩu và lắp ráp tại Trung Quốc vào giá trị xuất khẩu, do vậy làm kim ngạch xuất khẩu hàng công nghệ cao tăng lên rất cao, không đúng với bản chất của nó. Nghiên cứu của Xing chỉ ra rằng giá trị gia tăng được tạo ra ở Trung Quốc chỉ chiếm khoảng 3% tổng kim ngạch xuất khẩu đối với mặt hàng iPhones và máy tính cá nhân năm 2009. Thêm vào đó, 83% kim ngạch xuất khẩu hàng công nghệ cao của Trung Quốc được sản xuất bởi các công ty có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) năm 10 2009, tăng lên từ mức 79% năm 2002.
Do vậy, bài viết khuyến nghị khi nghiên cứu xuất khẩu hàng công nghệ cao nên sử dụng phương pháp đánh giá dựa trên giá trị gia tăng (value-added-based approach). Nghiên cứu của Lucas (1998) khẳng định rằng nếu một quốc gia tập trung vào sản phẩm công nghệ cao, sự ảnh hưởng của xuất khẩu những sản phẩm này đối với tăng trưởng kinh tế sẽ nhiều hơn so với các sản phẩm có hàm lượng công nghệ thấp. Kilavuz và Altaytopcu (2012) nghiên cứu ảnh hưởng của xuất khẩu và nhập khẩu với hàm lượng công nghệ khác nhau đến tăng trưởng kinh tế ở 22 quốc gia đang phát triển trong giai đoạn 1998-2006. Kết quả cho thấy chỉ có xuất khẩu hàng công nghệ cao và đầu tư có mối quan hệ cùng chiều với tăng trưởng kinh tế, trong khi đó dân số và xuất khẩu hàng công nghệ thấp chưa có đủ cơ sở để chứng minh chúng có ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế.
Schneider (2005) xem xét vai trò của hàng CNC, quyền sở hữu trí tuệ và FDI đối với mức độ đổi mới và tăng trưởng kinh tế của 47 quốc gia trong giai đoạn 1970-1990. Kết quả cho thấy, nhập khẩu hàng CNC có quan hệ với mức đổi mới trong nước và tăng trưởng kinh tế các quốc gia, cả đã phát triển và đang phát triển; công nghệ nước ngoài có ảnh hưởng mạnh hơn đến tăng trưởng kinh tế so với công nghệ trong nước. Balay (2005) thu thập thông tin của 55 quốc gia về đầu tư cho R&D, số lượng nhà khoa học làm việc trong lĩnh vực R&D và FDI. Kết quả nghiên cứu cho thấy, những yếu tố trên đều ảnh hưởng tích cực đến xuất khẩu hàng công nghệ cao, đặc biệt là biến FDI đối với các nước có năng lực công nghệ thấp.