CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Khái niệm và các quan điểm cơ bản về đánh giá trình độ tập luyện của VĐV Trong quá trình huấn luyện thể thao hiện đại ngày nay, việc ứng dụng các phương pháp khoa học để đánh giá TĐTL cho VĐV theo tuổi, giới tính và môn thể thao chuyên sâu có một vị trí hết sức quan trọng trong thực tiễn huấn luyện VĐV. Qua đó, giúp cho HLV kịp thời nắm được những thông tin cần thiết, đánh giá một cách chính xác những tác động của lượng vận động tập luyện để làm cơ sở cho việc điều chỉnh quá trình huấn luyện nhằm nâng cao thành tích thể thao. Việc đánh giá trình độ tập luyện cho các VĐV có trình độ khác nhau là không giống nhau.
Nếu với các VĐV lớn tuổi có trình độ thành tích thể thao cao thì cần quan tâm đánh giá sự ổn định của thành tích. Nhưng với các VĐV trẻ, thành tích thể thao còn ở mức độ thấp thì cần quan tâm đánh giá kết quả kiểm tra trong quá trình phát triển. Điều đó cho thấy cần phải có hệ thống các chỉ số, chỉ tiêu và tiêu chuẩn đánh giá trình độ tập luyện khác nhau. Tuy nhiên, mức độ cao thấp, trước hết phụ thuộc vào trình độ tập luyện của VĐV, trình độ tập luyện càng cao thì thành tích càng cao.
Trình độ tập luyện là sự thay đổi thích ứng sinh học (hình thái, chức năng) cơ thể, chúng biểu hiện mức độ nâng cao năng lực và tiềm năng của hệ thống chức năng các cơ quan trong cơ thể và mức độ phát triển toàn diện, trước hết là các yếu tố kỹ thuật, chiến thuật, thể lực và phẩm chất tâm lý đều phải đạt trạng thái huấn luyện cao nhất, đạt trình độ tập luyện tương ứng cần thiết. Chỉ số cơ bản của trình độ tập luyện là thành tích thể thao của VĐV chỉ có thể đạt được sau nhiều năm tập luyện một cách khoa học, bền bỉ và công phu. Hơn nữa, thành tích thể thao chỉ đạt được trong một giai đoạn ngắn (trạng thái sung sức thể thao) trong mỗi chu kỳ tập luyện. Thành tích thể thao luôn là hiện tượng đa nhân tố và phụ thuộc vào nhiều nguyên nhân.
Trong những điều kiện như nhau, thành tích thể thao của mỗi cá thể phụ thuộc vào năng khiếu và mức độ đào tạo VĐV. Năng khiếu của VĐV là tiền định, còn trình độ đào tạo thì luôn thay đổi nhờ kết quả của tập luyện. Khái niệm trình độ tập luyện và thành tích thể thao không hoàn toàn đồng nhất. Khái niệm hay định nghĩa về trình độ tập luyện trong các 6 sách báo hiện đại có những cách thể hiện và nhìn nhận còn khác nhau.
Theo quan điểm của D. Harre thì: “Trình độ tập luyện của VĐV thể hiện ở sự nâng cao năng lực thể thao nhờ ảnh hưởng của lượng vận động tập luyện, lượng vận động thi đấu và các biện pháp bổ trợ khác”[22]. Các yếu tố của trình độ tập luyện thể thao bao gồm các năng lực thể chất, năng lực phối hợp vận động, năng lực trí tuệ, kỹ xảo kỹ thuật, năng lực chiến thuật và các phẩm chất tâm lý. Thông qua lượng vận động tập luyện, lượng vận động thi đấu, lượng vận động tâm lý, trình độ từng yếu tố của năng lực vận động một mặt được nâng cao, mặt khác giữa chúng cũng hình thành các mối quan hệ bền vững.
Bên cạnh đó, việc phát huy đầy đủ các tiềm năng thể chất của VĐV thông qua sự nỗ lực ý chí ở mức cao nhất cũng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Năng lực thể thao cao nhất mà VĐV đạt được trong từng thời kỳ thi đấu phù hợp với trình độ tập luyện của họ được gọi là trạng thái sung sức thể thao. Yêu cầu của thi đấu thể thao thành tích cao hiện nay đòi hỏi phải tuyển chọn được các nhân tài có đủ các mặt chức năng cơ thể, điều kiện cơ thể phù hợp yêu cầu từng môn thể thao, để tiến hành huấn luyện nhiều năm. Ở các giai đoạn của quá trình huấn luyện đó đều phải đạt trạng thái huấn luyện cao nhất và nâng cao không ngừng trình độ tập luyện cho VĐV.
Thực tế tuyển chọn - huấn luyện - kiểm tra đánh giá trình độ tập luyện cho VĐV là ba việc có mối liên hệ hữu cơ tác động qua lại lẫn nhau và không thể thiếu trong quá trình huấn luyện thể thao. Việc kiểm tra đánh giá trình độ tập luyện không chỉ đánh giá hiện trạng năng lực thể thao của VĐV ứng với một giai đoạn huấn luyện nhất định, mà nó còn là thông tin “ngược chiều” để đánh giá hiệu quả huấn luyện cho một giai đoạn hay một chu kỳ huấn luyện của HLV. Qua đó giúp HLV phát hiện những khiếm khuyết cần phải sửa đổi, điều chỉnh hay khắc phục, xem xét những ưu điểm đã thực hiện được cần phát huy để tiếp tục xây dựng và tiến hành huấn luyện ở các giai đoạn tiếp theo. Mặt khác thông qua kiểm tra đánh giá trình độ tập luyện của VĐV ta có những thông tin cần thiết, đáng tin cậy để tuyển chọn VĐV, đào thải hay thu nhận đào tạo ở các giai đoạn tiếp theo.
Harre, các thông tin về trình độ tập luyện của VĐV được thể hiện ở các cuộc thi đấu và kiểm tra thành tích. Các tiêu chuẩn cơ bản có thể sử dụng trong việc đánh giá trình độ tập luyện và dự báo tiềm năng của VĐV là: [22] 7 Tiêu chuẩn về trình độ của thành tích. Tiêu chuẩn về nhịp độ phát triển của thành tích. Tiêu chuẩn về sự ổn định thành tích và khả năng tăng trưởng.
Tiêu chuẩn về khả năng chịu đựng lượng vận động. Bốn tiêu chuẩn trên thể hiện 4 mặt khác nhau của việc đánh giá tổng hợp năng lực thể thao.P cho rằng: “Trình độ tập luyện thường liên quan phần lớn đến những thay đổi thích ứng sinh học (hình thái và chức năng) xảy ra trong cơ thể VĐV dưới những tác động của lượng vận động tập luyện và những thay đổi đó biểu hiện ở sự phát triển năng lực hoạt động của VĐV” [37]. Theo tác giả Xmirơnốp I. Tác giả cũng đã đưa ra những tiêu chuẩn và các phương pháp đánh giá tổng hợp TĐTL của VĐV.
Theo quan điểm của Aulic I.V thì: “Việc đánh giá trình độ tập luyện là một phương tiện kiểm tra cần phải có để phục vụ vấn đề chính, đó là phương pháp tập luyện tạo điều kiện đạt được những thành tích thể thao cao”. Tác giả cũng cho rằng: “Trình độ tập luyện là năng lực tiềm tàng của VĐV để đạt được những thành tích thể thao nhất định trong môn thể thao lựa chọn và năng lực này được biểu hiện cụ thể ở sự chuẩn bị về kỹ thuật, chiến thuật, thể lực, đạo đức - ý chí và trí tuệ. Theo quan điểm của Nguyễn Toán: “Trình độ tập luyện của VĐV là kết quả tổng hợp của việc giải quyết các nhiệm vụ trong thực tiễn huấn luyện thể thao. Trình độ tập luyện thể hiện ở mức độ nâng cao chức phận cơ thể, năng lực hoạt động chung và chuyên môn của VĐV ở mức hoàn thiện các kỹ năng và kỹ xảo thể thao phù hợp” [59].
Tác giả Nguyễn Toán và Phạm Danh Tốn cho rằng: “Trình độ đào tạo là nhằm chỉ tất cả các mặt đào tạo để làm cho VĐV có thể đạt được những thành tích 8 thể thao kế tiếp nhau. Trình độ đào tạo bao gồm trình độ đào tạo về thể lực, kỹ thuật, chiến thuật, tâm lý và cả lý luận nhất định của VĐV” [60]. Trình độ (năng lực) thể thao thể hiện trong tập luyện và thi đấu của VĐV. Nó là cấu trúc tổng hợp về thể năng, kỹ năng, trí năng, năng lực tâm lý.
Trình độ (năng lực) về chiến thuật liên quan chặt chẽ tới cả bốn thành phần trên. Sự hình thành những năng lực trên chủ yếu qua huấn luyện. Nhờ huấn luyện mà VĐV có được và nâng dần trình độ thích ứng mới, ngày càng cao hơn (trong giai đoạn phát triển) hoặc duy trì hay hạn chế sự suy giảm trong giai đoạn VĐV đã có thâm niên thể thao tương đối cao. Người ta còn gọi đó là trình độ tập luyện của VĐV [4].
Cũng theo tác giả, mỗi môn thể thao đều có đặc điểm riêng nên yêu cầu đặc trưng của trình độ tập luyện cũng có khác nhau. Theo tác giả Nabatnhicova.I: “Trình độ tập luyện của VĐV là khả năng thích ứng của VĐV trong hoạt động nhờ hoàn thiện sự điều khiển và phối hợp hoạt động giữa các hệ thống chức năng trên cơ sở những biến đổi sâu sắc về cấu tạo chức phận trong cơ thể” [38]. Theo quan điểm của Nguyễn Danh Thái: “Trình độ tập luyện của VĐV là trình độ điêu luyện về kỹ chiến thuật, mức phát triển về tố chất thể lực và sự vững vàng nhạy bén về tinh thần và ý thức để đáp ứng yêu cầu đạt thành tích thể thao ngày càng cao” [51]. Theo quan điểm sinh lý học của Lưu Quang Hiệp, Phạm Thị Uyên (2003): “Mức độ thích nghi của cơ thể với một hoạt động cụ thể nào đó đạt được bằng hoạt động đặc biệt, được gọi là TĐTL” [25, tr 339].
Cũng theo tác giả: “Khái niệm TĐTL bao giờ cũng liên quan đến những biến đổi về cấu tạo và chức năng xảy ra bên trong cơ thể dưới tác động của LVĐ tập luyện”. Từ đó thấy quan điểm của các nhà sinh lý học thì TĐTL chính là những biến đổi về cấu tạo và chức năng của cơ thể để thích nghi với LVĐ trong tập luyện và thi đấu. Theo Nguyễn Thế Truyền, Nguyễn Kim Minh và Trần Quốc Tuấn thì: “Trình độ tập luyện là một phức hợp gồm nhiều thành tố Y – sinh, tâm lý, kỹ chiến thuật, thể lực, ngày càng được nâng cao nhờ ảnh hưởng trực tiếp lâu dài của lượng vận động tập luyện và thi đấu cũng như các liệu pháp hỗ trợ ngoại sinh khác” [66, tr 8]. 9 Theo Nguyễn Kim Lan dịch từ tài liệu của Biriuc E.T thì xác định trình độ tập luyện là việc sử dụng các phương tiện và phương pháp đo lường thích hợp để thu thập thông tin về trình độ tập luyện của VĐV trong một giai đoạn nhất định của quá trình huấn luyện dài hạn.