PHẦN MỞ ĐẦU Trong quy trình huấn luyện nhiều năm, công tác tuyển chọn, huấn luyện và kiểm tra, đánh giá trình độ tập luyện (TĐTL) đối với vận động viên (VĐV) có mối quan hệ qua lại mật thiết với nhau. Việc kiểm tra đánh giá TĐTL cho VĐV trong các giai đoạn của quá trình huấn luyện là một trong những khâu quan trọng không thể thiếu được trong quy trình huấn luyện nhiều năm. Đối với VĐV cấp cao, việc đánh giá TĐTL thường gắn với trạng thái sung sức trong các chu kỳ huấn luyện và thành tích thi đấu thể thao, nhằm giúp cho các HLV có những thông tin khách quan, tin cậy để điều chỉnh kế hoạch huấn luyện một cách hợp lý và khoa học. Đánh giá TĐTL của VĐV ở bất cứ môn thể thao nào đều phải được xem xét một cách toàn diện thông qua các chỉ số hình thái, chức năng, kỹ thuật, chiến thuật, thể lực, tâm lý của cơ thể VĐV theo một quy trình và trong một hệ thống khoa học, chặt chẽ.
Trong những yếu tố cấu thành TĐTL ấy thì hình thái, chức năng sinh lý, tố chất thể lực là một bộ phận quan trọng, vì chỉ có thông qua sự biến đổi hình thái, chức năng sinh lý, yếu tố thể lực kết hợp với kỹ thuật, chiến thuật, tâm lý mới đánh giá được TĐTL của VĐV một cách chính xác. Như vậy một trong những yếu tố thành phần trong quy trình tập luyện nhiều năm là kiểm tra, đánh giá TĐTL, để từ đó giúp các HLV đánh giá kết quả và điều chỉnh các chỉ tiêu trong nội dung kế hoạch huấn luyện. Tiêu chuẩn đánh giá TĐTL là thước đo chính xác phản ánh hiệu quả của quá trình huấn luyện. Việc áp dụng các tiêu chuẩn đánh giá TĐTL trên từng đối tượng ở từng thời điểm và từng giai đoạn huấn luyện, đặc biệt là giai đoạn hoàn thiện thể thao phải được tiến hành một cách khoa học và chính xác.
Vì thế, khi đánh giá TĐTL của VĐV cấp cao trong huấn luyện, nhất định phải định lượng được những thành tố bên trong cơ thể, đó là các chỉ tiêu y sinh học (hình thái, sinh lý, sinh hóa, sinh cơ), đồng thời xác định những thành tố biểu luan an 2 hiện bên ngoài gồm các chỉ số sư phạm về thể lực chung, thể lực chuyên môn, kỹ - chiến thuật và những phẩm chất tâm lý của từng VĐV vào những thời điểm sung mãn nhất (thời điểm trước khi thi đấu). Chạy cự ly trung bình (800m, 1500m) là một trong những nội dung thi đấu của môn điền kinh. Để đạt được thành tích cao trong thi đấu đòi hỏi VĐV phải có sức bền, tốc độ và kỹ chiến thuật tốt. Trong tập luyện và thi đấu điền kinh, thành tích đạt được ở mỗi nội dung thi đấu, thậm chí mỗi một cự ly thi đấu lại phụ thuộc vào những yếu tố khác nhau: các môn tốc độ phụ thuộc chủ yếu vào sức nhanh và sức mạnh tốc độ; những môn sức bền chủ yếu phụ thuộc vào khả năng cung cấp ôxy và khả năng hoạt động với cường độ không lớn nhưng thời gian dài… Ở nội dung chạy cự ly trung bình, sức bền ưa khí có vai trò quan trọng quyết định chủ yếu đến thành tích của VĐV, đảm bảo phát triển thành tích thể thao cao và bền vững.
Do đó, trong đánh giá TĐTL của VĐV, ngoài các yếu tố về tố chất thể lực, hình thái, tâm lý thì yếu tố chức năng sinh lý đóng vai trò quan trọng. Hay nói cách khác, các yếu tố về tố chất thể lực, hình thái, chức năng tâm - sinh lý là những nhóm yếu tố cơ bản cần xem xét trong đánh giá TĐTL của VĐV chạy cự ly trung bình cấp cao. Tuy nhiên, thực tiễn giảng dạy huấn luyện và phát triển của môn điền kinh ở hầu hết các địa phương trên toàn quốc đã chỉ ra rằng, trong nhiều trường hợp công tác đào tạo VĐV điền kinh (trong đó bao gồm cả các VĐV nội dung chạy cự ly trung bình) không đạt kết quả cao là do hệ quả của việc tuyển chọn, đánh giá TĐTL không đúng đối tượng, mặc dù việc tuyển chọn được tiến hành với một khối lượng lớn, thời gian dài. Mặt khác, tuyển chọn, đánh giá và định hướng sai cho thanh thiếu niên đã dẫn đến những mất mát lớn không chỉ về thời gian, vật chất, mà còn làm tổn thương về mặt tâm lý, đồng thời không cho phép nâng cao chất lượng và hiệu quả quá trình đào tạo.
luan an 3 Qua tìm hiểu thực tế công tác huấn luyện và toạ đàm với các HLV, các chuyên gia làm công tác đánh giá TĐTL và đào tạo VĐV chạy cự ly trung bình ở một số Trung tâm Huấn luyện thể thao mạnh đã cho thấy một thực tế là công tác đánh giá TĐTL VĐV chạy cự ly trung bình (ở các giai đoạn huấn luyện) chủ yếu thông qua năng lực chuyên môn, kết quả thi đấu của VĐV ở các giải thi đấu và dựa theo kinh nghiệm của các nhà chuyên môn. Sau khi cho VĐV tập luyện một cách thường xuyên với khoảng thời gian từ 6 - 12 tháng, nếu có sự phát triển về khả năng kỹ - chiến thuật, thể lực, thành tích thi đấu, nhận thức chiến thuật thì tiếp tục giữ lại đào tạo, mà chưa xây dựng được hệ thống các tiêu chuẩn đánh giá một cách hợp lý, có đầy đủ cơ sở khoa học. Đây chính là nguyên nhân dẫn đến sự chững lại của thành tích thi đấu điền kinh hiện nay, cũng như tìm kiếm lực lượng VĐV trẻ kế cận tại Việt Nam. Và như vậy, hiệu quả của quá trình huấn luyện, kiểm tra - đánh giá TĐTL của VĐV tài năng điền kinh không chỉ phụ thuộc vào khả năng thi đấu, mà còn phụ thuộc vào mức độ biểu hiện năng lực, trình độ của VĐV ở các nội dung chuyên môn thông qua khả năng, chức phận của các cơ quan trong cơ thể, qua đó giúp các HLV có những điều chỉnh hợp lý trong quá trình huấn luyện.
Ở Việt Nam, vấn đề này đã thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà khoa học, nhà giáo dục chuyên môn ở nhiều lĩnh vực khác nhau. Có thể kể đến công trình nghiên cứu của tác giả: Dương Nghiệp Chí (1981 - 1985); Võ Đức Phùng (1981 - 1983); Phạm Tiến Bình, Phan Đình Cường (1981 - 1990); Nguyễn Kim Minh (1985 - 1992); Hoàng Vĩnh Giang (1985 - 1997); Vũ Đức Thượng, Nguyễn Hoàng An (1991 - 1993); Nguyễn Đại Dương (1995 - 1996); Hoàng Mạnh Cường (1995 - 1996), Dương Đức Thuỷ (1997); Đinh Hùng Sơn (1999); Đàm Quốc Chính (2000); Đàm Thuận Tư (2004), Nguyễn Thành Long (2015), Phạm Văn Liệu (2016)… Kết quả nghiên cứu của các tác giả đã đưa ra được các số liệu đánh giá về năng lực chuyên môn, luan an 4 TĐTL của VĐV ở các giai đoạn huấn luyện khác nhau, từ đó làm cơ sở cho công tác tuyển chọn, kiểm tra - đánh giá trình độ VĐV sau này. Tuy nhiên, việc nghiên cứu đánh giá TĐTL cho VĐV chạy cự ly trung bình (800m, 1500m) cấp cao ở giai đoạn hoàn thiện thể thao còn chưa thực sự được quan tâm nghiên cứu một cách đầy đủ. Xuất phát từ những lý do nêu trên, với mục đích nâng cao hiệu quả công tác kiểm tra - đánh giá TĐTL của VĐV điền kinh cấp cao Việt Nam ở nội dung chạy cư ly trung bình giai đoạn hoàn thiện thể thao, tiến hành nghiên cứu luận án: “N h ứu nội dung, tiêu chuẩ đá h á trì h độ tập luyện vậ động viên chạy cự ly trung bình (800 m, 1500 m) cấp cao Việt N ”.
Thông qua nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn đánh giá TĐTL của VĐV điền kinh ở các giai đoạn huấn luyện, luận án tiến hành lựa chọn hệ thống các tiêu chí, từ đó xây dựng và kiểm nghiệm trong thực tiễn hệ thống tiêu chuẩn đánh giá TĐTL của VĐV chạy cự ly trung bình (800m, 1500m) cấp cao Việt Nam giai đoạn hoàn thiện thể thao. Để giải quyết mục đích nghiên cứu nêu trên, luận án xác định giải quyết các mục tiêu nghiên cứu sau: Mục tiêu 1. Xác định hệ thống tiêu chí đánh giá TĐTL của VĐV chạy cự ly trung bình cấp cao Việt Nam. Trên cơ sở các mô hình thành tích của các VĐV chạy cự ly trung bình, cũng như diễn biến phát triển của các yếu tố chuyên môn đặc thù, luận án xác định những yếu tố cơ bản - đặc trưng có tương quan với thành tích của các VĐV điền kinh (nội dung chạy cự ly trung bình), cũng như đưa ra được những test (sư phạm), các tiêu chí thuộc nhóm yếu tố hình thái, chức năng, luan an 5 tâm lý đặc trưng có đủ độ tin cậy, tính thông báo dùng trong đánh giá TĐTL VĐV chạy cự ly trung bình cấp cao giai đoạn hoàn thiện thể thao.
Các nội dung cụ thể khi giải quyết mục tiêu nghiên cứu này bao gồm: Phân tích, tổng hợp cơ sở lý luận và thực tiễn lựa chọn các tiêu chí đánh giá TĐTL cho đối tượng nghiên cứu. Khảo sát ý kiến chuyên gia (bằng phương pháp phỏng vấn) lựa chọn các tiêu chí đánh giá TĐTL cho đối tượng nghiên cứu. Tổ chức kiểm tra sư phạm, kiểm tra y sinh học và kiểm tra tâm lý xác định tính thông báo, độ tin cậy các tiêu chí đánh giá TĐTL của đối tượng nghiên cứu. Xác định đặc điểm và mối quan hệ giữa các nhóm tiêu chí đánh giá TĐTL của VĐV chạy cự ly trung bình cấp cao Việt Nam.
Giải quyết mục tiêu nghiên cứu này với các nội dung cụ thể như sau: Theo dõi đặc điểm, diễn biến các tiêu chí lựa chọn nhằm đánh giá TĐTL của VĐV chạy cự ly trung bình cấp cao Việt Nam giai đoạn hoàn thiện thể thao (theo từng giới tính). Lựa chọn, phân nhóm các yếu tố thành phần ảnh hưởng đến TĐTL của VĐV chạy cự ly trung bình cấp cao, gồm: Nhóm yếu tố hình thái, nhóm yếu tố chức năng - tâm lý, nhóm yếu tố chuyên môn. Xác lập mối quan hệ (mối tương quan tuyến tính) giữa các tiêu chí lựa chọn của đối tượng nghiên cứu theo từng giới tính. Xác lập mối quan hệ (mối tương quan đa nhân tố, tỷ trọng ảnh hưởng) giữa các nhóm yếu tố thành phần theo đến thành tích thi đấu từng giới tính.
Xây dựng và ứng dụng tiêu chuẩn đánh giá TĐTL của VĐV chạy cự ly trung bình cấp cao Việt Nam. Giải quyết mục tiêu nghiên cứu này, luận án xác định các nội dung cụ thể như sau: luan an 6 Xây dựng tiêu chuẩn đánh giá TĐTL (bao gồm các bảng phân loại, bảng điểm theo thang điểm 10) cho từng tiêu chí.