MỞ ĐẦU Futsal Việt Nam đã gặt hái nhiều thành công trên đấu trường châu lục và khu vực của cả ở đội tuyển quốc gia lẫn cấp độ câu lạc bộ, mà đỉnh cao là góp mặt tại 2 Vòng chung kết World cup Futsal năm 2016 và 2021. Những năm qua, Futsal đã thực sự trở thành môn thể thao hấp dẫn, thu hút đông đảo thanh thiếu niên tham gia tập luyện, thi đấu. Do điều kiện phù hợp về thời gian, chi phí hợp lý, số lượng người chơi, và đặc điểm thể trạng của người Việt Nam, nên Futsal là môn thể thao có tốc độ phát triển nhanh chóng trong giai đoạn vừa qua. Tuy nhiên, do mới hình thành và phát triển, nên công tác huấn luyện và thi đấu của các đội Futsal Việt Nam còn gặp những khó khăn: (a) quá trình tuyển chọn, đào tạo, kiểm tra, đánh giá chưa có hệ thống ở hầu hết các câu lạc bộ; (b) các cầu thủ tham gia Futsal chủ yếu chuyển từ sân lớn sang; (c) hệ thống tổ chức thi đấu cấp quốc gia hàng năm còn quá ít, (giải Vô địch quốc gia và Cúp quốc gia), không có các giải trẻ; (d) công tác huấn luyện thể lực chủ yếu dựa vào kinh nghiệm từ các huấn luyện viên.
Chính vì những thực trạng trên mà tỷ lệ đào thải của vận động viên Futsal là rất cao, chủ yếu là do chấn thương trong quá trình tập luyện và thi đấu. Việc tập luyện tập trung chủ yếu vào các nhóm cơ mạnh thông qua các động tác quen thuộc theo đặc thù từng môn là đặc điểm chung của nhiều môn thể thao. Đồng thời, việc tập luyện đốt cháy giai đoạn, chú trọng quá nhiều vào nguyên tắt chuyên môn hoá mà b qua giai đoạn phát triển sức mạnh toàn diện là nguyên nhân dẫn đến việc mất cân đối cho các nhóm cơ, các bộ phận của cơ thể. Điều này gây ra nguy cơ chấn thương cao đối với vận động viên (Bompa, 1996), Fleck & Kraemer, 2006) [24], [63].
Như vậy, khi sự chênh lệch SM giữa cơ đồng vận và đối vận của một khớp càng lớn thì nguy cơ chấn thương khớp đó càng cao (theo tiêu chuẩn đánh giá của Biodex). Do đó, rất cần lưu ý đến sự chênh lệch này trong quá trình huấn luyện thể thao. Huấn luyện viên (HLV) cần kiểm tra và có chương trình huấn luyện nhằm giảm sự chênh lệch SM giữa cơ đồng vận/đối vận, từ đó nguy cơ chấn thương của vận động viên (VĐV) cũng giảm đi (Tudor Bompa, 1996, Fleck & Kraemer, 2000; Bill Sullivan, 2013). 2 Theo Castagna (2009) đánh giá về yêu cầu thể lực của cầu thủ Futsal trong trận đấu đã kết luận rằng: Cầu thủ chạy tốc độ 121m/ phút (105 - 137) và 5% (1 - 11) và 12% (3,8 - 19,5) thời gian thi đấu tương ứng để thực hiện chạy nước rút và chạy tốc độ cao.
Trung bình người chơi thực hiện chạy nước rút cứ sau ∼79 giây trong thi đấu[32]. Chính việc tăng tốc và giảm tốc liên tục đòi h i cầu thủ phải có sức mạnh ở các nhóm cơ đồng vận và đối vận. Bóng đá và Futsal có sự tương đồng rất lớn về cách chơi và luật thi đấu. Tuy nhiên, mức độ chấn thương thì Futsal cao hơn.
Theo Schmikli SL và cộng sự (2009), cho thấy Futsal nằm trong số mười môn thể thao dễ bị chấn thương hàng đầu với tỷ lệ mắc 55,2 chấn thương trên 10000 giờ tham gia tập luyện và thi đấu. Điều này cho thấy tỷ lệ chấn thương ở các cầu thủ Futsal gần gấp 2,7 lần so với những cầu thủ bóng đá. Nghiên cứu chỉ ra rằng những cầu thủ chuyên nghiệp phải chịu 25 - 35 chấn thương trong 1.000 giờ tập luyện và thi đấu. Hầu hết các chấn thương (60% - 90%) nằm ở chi dưới, đặc biệt là ở cổ chân, gối và hông (Majewski M, 2006; M.
Kiểm tra biên độ chuyển động hoặc khả năng mềm dẻo của khớp rất quan trọng trong việc xác định nguyên nhân và mức độ chấn thương có thể gặp phải với khớp. Biên độ chuyển động khớp không phù hợp (thấp, không đầy đủ) có thể gây ra đau đớn, hạn chế trong các hoạt vận động và thậm chí nó có thể gây ra các mô hình bù trừ có thể dẫn đến rối loạn chức năng khớp. Ví dụ: Khi bị giới hạn về biên độ chuyển động khớp, điều này có thể do cơ bị kéo căng quá mức, hay cơ đối vận bị yếu, hay do khớp đó bị chấn thương (một chấn thương cấp tính ở một khu vực cụ thể, cơ thể có thể đang bảo vệ khớp xung quanh đó bằng cách không cho phép khớp kéo dài đến phạm vi chuyển động “tự nhiên” của nó). Đồng thời, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng có sự liên quan chặt chẽ giữa biên độ chuyển động khớp thấp dẫn đến chấn thương cho vận động viên Sara (2016), Kristin (2018) [90], [64].
3 Qua nhiều năm thi đấu và tham gia công tác huấn luyện Futsal nước nhà, tôi nhận thấy đây là lĩnh vực rất mới, chưa được quan tâm nghiên cứu và huấn luyện tại Việt Nam. Việc này có thể dẫn đến nguy cơ chấn thương cho VĐV do sự phát triển mất cân đối ở các nhóm cơ đồng vận và đối vận của một khớp. Xuất phát từ những vấn đề thực tiễn nêu trên, việc tiến hành nghiên cứu đề tài “Hiệu quả chương trình huấn luyện nhằm cân đối sức mạnh giữa cơ đồng vận và đối vận cho vận động viên Futsal trình độ cao Việt Nam” là cần thiết trong giai đoạn hiện nay. Mục đích: Thông qua việc đánh giá mức độ chênh lệch sức mạnh giữa cơ đồng vận - đối vận theo tiêu chuẩn và biên độ chuyển động của các khớp chi dưới, xây dựng và đánh giá hiệu quả chương trình huấn luyện nhằm cân đối sức mạnh giữa các nhóm cơ đồng vận - đối vận và biên độ chuyển động ở các khớp chi dưới.
Mục tiêu nghiên cứu: Mục tiêu 1. Thực trạng sức mạnh, tỷ lệ đồng vận/đối vận và ROM của các khớp chi dưới. Xây dựng chương trình huấn luyện sức mạnh cho các nhóm cơ đồng vận và đối vận cho VĐV Futsal trình độ cao Việt Nam. Đánh giá hiệu quả chương trình huấn luyện sức mạnh các nhóm cơ đồng vận và đối vận cho VĐV Futsal trình độ cao Việt Nam.
Giả thuyết nghiên cứu: (1) Có sự chênh lệch sức mạnh giữa cơ đồng vận và đối vận ở vận động viên Futsal. (2) Tỷ lệ đồng vận/đối vận các khớp chi dưới của VĐV Futsal trình độ cao Việt Nam chưa đạt tiêu chuẩn an toàn theo tiêu chuẩn Biodex. (3) Chương trình phát triển sức mạnh theo chu kỳ của Bompa có hiệu quả phát triển sức mạnh các nhóm cơ yếu, từ đó cân đối tỷ lệ đồng vận/đối vận các khớp chi dưới cho VĐV Futsal trình độ cao Việt Nam. 4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.
Một số khái niệm cơ bản Futsal: là một loại hình bóng đá thi đấu giữa hai đội trong nhà, mỗi đội 5 cầu thủ, trong đó một người là thủ môn, thi đấu trong hai hiệp, mỗi hiệp 20 phút (thời gian được tính khi bóng trong cuộc). Không giống như một số loại bóng đá khác, bóng Futsal nặng hơn và nh hơn bóng đá thông thường. Bóng đá: là môn thể thao đối kháng trực tiếp giữa hai đội với 11 người trên sân, chủ yếu sử dụng chân điều khiển bóng, hai đội cùng thực hiện tấn công và phòng ngự. Bóng đá là môn được phổ biến rộng rãi nhất, được nhiều người yêu mến nhất trên toàn thế giới.
Hiện nay, số lượng các nước thành viên của Liên đoàn Bóng đá Thế giới đã lên đến con số 208, là một trong những môn thể thao có sức ảnh hưởng khá lớn trên đấu trường quốc tế, được xem là “môn thể thao vua”. Vận động viên trình độ cao: Căn cứ Thông tư 06/2021/TT-BVHTTDL ngày 22 tháng 07 năm 2021 của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch về Quy định tiêu chuẩn phong đẳng cấp vận động viên thể thao thành tích cao. Đối với VĐV Futsal thành tích cao được phong theo 3 cấp là Kiện tướng, Cấp 1, Cấp 2 khi thi đấu đạt thành tích tại các giải Thế giới và Vô địch quốc gia. Theo từ điển y khoa thế giới: Một người hiện đang hoặc trước đây đã thi đấu với tư cách là một vận động viên (cá nhân hoặc đồng đội) cho một đội chuyên nghiệp hoặc là tuyển thủ cấp quốc gia hoặc quốc tế (https://medical- dictionary.com/elite+athlete).
Vậy, khái niệm vận động viên Futsal trình độ cao tại Việt Nam được sử dụng trong luận án là những người tham gia thi đấu ở giải Futsal Vô địch quốc gia trong 3 năm liên tiếp. Cơ đồng vận và cơ đối vận: Theo Bompa (1996), Cơ đồng vận hay cơ chủ vận (agonist) là các cơ phối hợp với nhau để thực hiện một chuyển động. Cơ đối vận hay cơ đối kháng (antagonist) hoạt động theo chiều ngược lại với cơ đồng vận trong suốt chuyển động [24]. 5 Ví dụ: Đối với động tác duỗi gối, ví dụ động tác bật lên, cơ đồng vận là cơ tứ đầu đùi và cơ đối vận là cơ đùi sau.
Đối với động tác gập gối, ví dụ động tác hoãn sung gối khi rơi từ trên cao xuống thì cơ đồng vận là cơ đùi sau và cơ đối vận là tứ đầu đùi. Biên độ chuyển động của khớp Khái niệm: Biên độ chuyển động (Range of motion - ROM) là cung chuyển động tính bằng độ giữa điểm bắt đầu và điểm kết thúc của chuyển động trong một mặt phẳng cụ thể. Cung chuyển động có thể xảy ra tại một khớp đơn lẻ hoặc tại một loạt khớp, (Norkin, 2016) [78]. Di chuyển hiệu quả là điều tối quan trọng đối với cầu thủ Futsal.
Khả năng di chuyển từng khớp thông qua toàn bộ phạm vi chuyển động của nó sẽ giúp giảm bớt sự bù đắp ở những cơ yếu, tư thế xấu và căng cứng thêm cho cơ và khớp, theo thời gian biên độ chuyển động không đầy đủ dẫn đến đau cơ và khớp hoặc chấn thương. Biên độ chuyển động (ROM) là một phương pháp tuyệt vời để đánh giá khả năng vận động và khả năng chấn thương của vận động viên. Nếu chúng không đối xứng trong ROM hoặc thiếu ROM tiêu chuẩn, điều đó sẽ dẫn đến nguy cơ chấn thương cho VĐV. Biên độ chuyển động của khớp là một phần không thể thiếu trong chuyển động của con người.
Để một cá nhân di chuyển hiệu quả và tốn ít công sức nhất, thì bắt buộc phải có biên độ chuyển động đầy đủ. Ngoài ra, ROM thích hợp cho phép các khớp thích ứng dễ dàng hơn với các áp lực tác động lên cơ thể và giảm nguy cơ chấn thương. ROM đầy đủ trên một khớp phụ thuộc vào hai yếu tố: ROM khớp và chiều dài cơ.