Nghiên Cứu Về Thi Hành Án Phạt Tù Tại Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu thi hành án phạt tù ở việt nam trước yêu cầu cải cách tư pháp luận án ts luật 62 38 01 04, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp

• Tác giả: Nguyễn Văn Nam
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trịnh Quốc Toản
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Thi Hành Án Phạt Tù Tại Việt Nam Trước Yêu Cầu Cải Cách Tư Pháp
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ngoài nước
• 1.3. Những vấn đề đặt ra cần được tiếp tục nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THI HÀNH ÁN PHẠT TÙ
• 2.1. Những khái niệm có liên quan về thi hành án phạt tù
• 2.2. Đặc điểm, nội dung và nguyên tắc thi hành án phạt tù
• 2.3. Quy định về thi hành án phạt tù của một số nước trên thế giới
• 2.4. Những yêu cầu của cải cách tư pháp trong thi hành án phạt tù
• 3. CHƯƠNG 3: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VÀ THỰC TRẠNG THI HÀNH ÁN PHẠT TÙ
• 3.1. Quy định của pháp luật Việt Nam về thi hành án phạt tù
• 3.2. Thực trạng thi hành án phạt tù
• 4. CHƯƠNG 4: CÁC GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ THI HÀNH ÁN PHẠT TÙ TRƯỚC YÊU CẦU CẢI CÁCH TƯ PHÁP Ở VIỆT NAM
• 4.1. Những định hướng cải cách tư pháp về thi hành án phạt tù
• 4.2. Các giải pháp về pháp luật trước yêu cầu cải cách tư pháp
• 4.3. Các giải pháp khác
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Thi Hành Án Phạt Tù Nghiên Cứu Thực Tiễn

Pháp luật Việt Nam điều chỉnh thi hành án hình sự (THAHS), bao gồm thi hành án phạt tù (THAPT), thông qua Bộ luật Hình sự (BLHS), Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS) và Luật THAHS. Hệ thống này tạo cơ sở pháp lý để người bị kết án chấp hành hình phạt, cơ quan THAPT thực hiện nhiệm vụ, và nhà nước quản lý THAPT. Pháp luật về THAPT hoàn thiện thủ tục đưa người bị kết án vào trại giam, thể hiện tính nghiêm minh. Các lĩnh vực như hoãn THAPT, giảm thời hạn, và tạm đình chỉ THAPT được điều chỉnh cụ thể hơn. Bộ máy chuyên trách quản lý nhà nước về THAPT được hình thành từ trung ương đến địa phương, đáp ứng yêu cầu triển khai toàn diện. Công tác giáo dục, cải tạo phạm nhân có nhiều tiến bộ, với nhiều người trở về xã hội và trở thành người có ích. Cơ sở vật chất phục vụ THAPT được tăng cường, tạo môi trường thuận lợi để phạm nhân cải tạo. Đội ngũ cán bộ, chiến sĩ làm công tác THAPT được nâng cao trình độ.

1.1. Vai trò của Luật Thi Hành Án Hình Sự trong THAPT

Luật THAHS đóng vai trò then chốt trong việc quy định chi tiết các thủ tục, quy trình và trách nhiệm liên quan đến THAPT. Nó cung cấp cơ sở pháp lý vững chắc cho việc thực hiện các bản án hình sự, đảm bảo tính công bằng và minh bạch trong quá trình thi hành. Luật này cũng tạo điều kiện cho việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của phạm nhân, đồng thời đảm bảo an ninh, trật tự trong các cơ sở giam giữ.

1.2. Tầm quan trọng của Giáo Dục Cải Tạo trong THAPT

Giáo dục cải tạo là một phần không thể thiếu trong quá trình THAPT. Mục tiêu là giúp phạm nhân nhận thức được sai lầm của mình, thay đổi hành vi và tái hòa nhập cộng đồng sau khi mãn hạn tù. Các chương trình giáo dục, dạy nghề và tư vấn tâm lý được triển khai nhằm trang bị cho phạm nhân những kỹ năng cần thiết để xây dựng một cuộc sống lương thiện.

II. Thách Thức Trong Thi Hành Án Phạt Tù Phân Tích Thực Trạng

Tuy nhiên, công tác THAPT vẫn còn hạn chế, vướng mắc. Tình trạng quản lý lỏng lẻo, chậm trễ trong ra quyết định thi hành án, và bỏ sót đối tượng vẫn tồn tại. Một số người bị kết án trốn tránh chấp hành hình phạt hoặc lợi dụng quy định về hoãn THAPT. Sai phạm trong giải quyết giảm thời hạn, miễn chấp hành hình phạt, và số liệu thống kê thiếu chính xác cũng là vấn đề. Hệ thống cơ quan THAHS và pháp luật về THAHS chưa đổi mới xứng tầm, hiệu quả THAPT còn hạn chế. Sự thiếu trách nhiệm cụ thể và kiểm tra thường xuyên của cơ quan quản lý nhà nước dẫn đến tình trạng quản lý lỏng lẻo. Công tác tái hòa nhập cộng đồng còn kém hiệu quả, tỷ lệ tái phạm cao. Nguyên nhân bao gồm pháp luật chưa đảm bảo tính hệ thống, vướng mắc trong quản lý chưa được điều chỉnh kịp thời, và sự phối hợp giữa các cơ quan còn lỏng lẻo.

2.1. Vấn đề Quản Lý Phạm Nhân và Trốn Tránh Thi Hành Án

Quản lý phạm nhân là một thách thức lớn trong THAPT. Tình trạng trốn tránh thi hành án, lợi dụng các quy định về hoãn thi hành án, và quản lý lỏng lẻo trong các cơ sở giam giữ vẫn còn tồn tại. Điều này đòi hỏi các cơ quan chức năng cần tăng cường kiểm tra, giám sát và có biện pháp xử lý nghiêm minh đối với các hành vi vi phạm.

2.2. Hiệu quả Tái Hòa Nhập Cộng Đồng và Tỷ lệ Tái Phạm

Tái hòa nhập cộng đồng là mục tiêu quan trọng của THAPT. Tuy nhiên, hiệu quả của công tác này còn hạn chế, thể hiện qua tỷ lệ tái phạm cao. Điều này cho thấy cần có những giải pháp đồng bộ hơn để hỗ trợ người mãn hạn tù tìm kiếm việc làm, ổn định cuộc sống và tránh xa các tệ nạn xã hội.

2.3. Bất cập trong Phối Hợp Liên Ngành về THAPT

THAPT đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa nhiều cơ quan, ban, ngành. Tuy nhiên, thực tế cho thấy sự phối hợp này còn lỏng lẻo, thiếu đồng bộ, ảnh hưởng đến hiệu quả của công tác THAPT. Cần có cơ chế phối hợp rõ ràng, hiệu quả hơn để đảm bảo sự thống nhất trong chỉ đạo và thực hiện.

III. Giải Pháp Pháp Lý Cải Cách Thi Hành Án Hình Sự Hiện Nay

Tư tưởng nổi bật của Nghị quyết số 48-NQ/TW và Nghị quyết số 49-NQ/TW là phải tiến hành cải cách và đổi mới mạnh mẽ công tác thi hành án ở Việt Nam, bao gồm THAPT, xây dựng hệ thống pháp luật hoàn thiện về THAPT. Điều này được thể hiện thông qua bốn nội dung cơ bản: xây dựng Bộ luật thi hành án điều chỉnh tất cả các lĩnh vực về thi hành án; xác định Bộ Tư pháp là cơ quan giúp Chính phủ quản lý nhà nước thống nhất công tác thi hành án; chuẩn bị các điều kiện về cán bộ, cơ sở vật chất để thực hiện việc chuyển giao tổ chức và công tác thi hành án từ Bộ Công an sang Bộ Tư pháp; từng bước xã hội hóa các hoạt động thi hành án. Từ những yêu cầu bức thiết cần phải nghiên cứu, tìm hiểu sâu hơn những vấn đề lý luận về THAPT, tiến hành tổng kết một cách đầy đủ hơn nhằm chỉ ra những kinh nghiệm thành công cũng như hạn chế, vướng mắc của thực tiễn công tác THAPT. Đây sẽ là nền tảng để tiếp tục đổi mới công tác THAPT trong giai đoạn hiện nay trước yêu cầu cải cách tư pháp.

3.1. Xây dựng Bộ Luật Thi Hành Án toàn diện và đồng bộ

Việc xây dựng một Bộ Luật Thi Hành Án toàn diện và đồng bộ là yêu cầu cấp thiết để khắc phục những bất cập, chồng chéo trong hệ thống pháp luật hiện hành. Bộ luật này cần quy định chi tiết, rõ ràng về các thủ tục, quy trình, quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan, đảm bảo tính minh bạch, công bằng và hiệu quả trong công tác THAPT.

3.2. Tăng cường vai trò của Bộ Tư Pháp trong quản lý THAHS

Việc giao cho Bộ Tư Pháp vai trò quản lý nhà nước thống nhất công tác thi hành án là một bước tiến quan trọng trong cải cách tư pháp. Điều này giúp đảm bảo tính độc lập, khách quan và chuyên nghiệp trong công tác THAHS, đồng thời tăng cường trách nhiệm giải trình của các cơ quan chức năng.

3.3. Đẩy mạnh Xã Hội Hóa các hoạt động THAPT

Xã hội hóa các hoạt động THAPT là một xu hướng tất yếu trong bối cảnh hiện nay. Việc huy động sự tham gia của các tổ chức xã hội, doanh nghiệp và cộng đồng vào công tác THAPT giúp giảm tải cho nhà nước, đồng thời tạo điều kiện cho người mãn hạn tù tái hòa nhập cộng đồng một cách thuận lợi hơn.

IV. Nghiên Cứu Kinh Nghiệm Thi Hành Án Quốc Tế Bài Học Ứng Dụng

Luận án nghiên cứu làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản về THAPT, đánh giá chính xác, khách quan công tác THAPT thể hiện trong việc thi hành pháp luật và thực tiễn THAPT ở nước ta hiện nay. Trên cơ sở đó, đề xuất những giải pháp hợp lý về xây dựng, hoàn thiện pháp luật liên quan đến THAPT và các giải pháp khác nhằm nâng cao hiệu quả THAPT trước yêu cầu cải cách tư pháp ở nước ta hiện nay. Để thực hiện mục đích trên, luận án đặt ra các nhiệm vụ nghiên cứu sau đây: Nghiên cứu những vấn đề lý luận, làm rõ nội dung và ý nghĩa của THAPT, chỉ ra được đặc trưng của THAPT so với thi hành các hình phạt khác. Trên cơ sở đó xây dựng khái niệm THAPT về mặt lập pháp, về mặt lý luận và về mặt thực tiễn. Nghiên cứu làm rõ tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước có liên quan đến thi hành án phạt tù để khái quát thành những nội dung tiếp tục cần nghiên cứu và làm sáng tỏ trong luận án.

4.1. So sánh Quy Trình THAPT giữa Việt Nam và các nước

Nghiên cứu quy trình THAPT ở các quốc gia khác nhau giúp chúng ta nhận diện những điểm mạnh, điểm yếu và học hỏi kinh nghiệm tốt. Việc so sánh các quy trình, thủ tục, quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan giúp chúng ta có cái nhìn toàn diện hơn về THAPT và tìm ra những giải pháp phù hợp với điều kiện của Việt Nam.

4.2. Áp dụng Mô Hình Cải Tạo tiên tiến từ các nước phát triển

Các nước phát triển có nhiều mô hình cải tạo phạm nhân tiên tiến, hiệu quả. Việc nghiên cứu và áp dụng những mô hình này vào Việt Nam giúp nâng cao chất lượng công tác giáo dục, cải tạo phạm nhân, giảm tỷ lệ tái phạm và tạo điều kiện cho người mãn hạn tù tái hòa nhập cộng đồng một cách thành công.

4.3. Học hỏi kinh nghiệm về Tái Hòa Nhập Cộng Đồng từ quốc tế

Tái hòa nhập cộng đồng là một thách thức lớn đối với nhiều quốc gia. Việc học hỏi kinh nghiệm từ các nước thành công trong lĩnh vực này giúp chúng ta xây dựng những chính sách, chương trình hỗ trợ hiệu quả hơn cho người mãn hạn tù, giúp họ tìm kiếm việc làm, ổn định cuộc sống và tránh xa các tệ nạn xã hội.

V. Đề Xuất Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Thi Hành Án Góc Nhìn Mới

Luận án làm rõ nội dung, điều kiện, trình tự thủ tục THAPT trong luật tố tụng hình sự và Luật THAHS Việt Nam, chỉ ra những ưu điểm và hạn chế của hệ thống quy phạm pháp luật về THAPT. Làm rõ thực trạng tổ chức và hoạt động THAPT; những khó khăn, vướng mắc trong hoạt động THAPT, đồng thời xác định các nguyên nhân của tình trạng ấy, làm cơ sở đề xuất những giải pháp khắc phục phù hợp. Đưa ra các giải pháp xây dựng, hoàn thiện pháp luật về THAPT và các giải pháp nâng cao hiệu quả THAPT trước yêu cầu cải cách tư pháp. Thi hành án phạt tù là đối tượng điều chỉnh của nhiều ngành luật khác nhau như luật hình sự, luật tố tụng hình sự và luật THAHS. Tuy nhiên, luận án chỉ tập trung nghiên cứu THAPT dưới góc độ luật hình sự và tố tụng hình sự, đồng thời có nghiên cứu Luật THAHS dưới góc độ bổ trợ cho các quy định của luật hình sự và luật tố tụng hình sự, bao gồm những vấn đề phát sinh trong quá trình thi hành án phạt tù (căn cứ, trình tự, thủ tục, thẩm quyền, điều kiện… thi hành án phạt tù). Luận án còn nghiên cứu các yêu cầu cải cách tư pháp của Việt Nam đối với THAPT.

5.1. Hoàn thiện Cơ Chế Giám Sát và Kiểm Tra THAPT

Cần có cơ chế giám sát và kiểm tra hiệu quả để đảm bảo tính minh bạch, công bằng và tuân thủ pháp luật trong quá trình THAPT. Cơ chế này cần có sự tham gia của các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và cộng đồng, đồng thời đảm bảo quyền được khiếu nại, tố cáo của phạm nhân.

5.2. Nâng cao Năng Lực Cán Bộ làm công tác THAPT

Đội ngũ cán bộ làm công tác THAPT đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo hiệu quả của công tác này. Cần có chính sách đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, phẩm chất đạo đức cho cán bộ, đồng thời có chế độ đãi ngộ phù hợp để thu hút và giữ chân những người có năng lực.

5.3. Ứng dụng Công Nghệ Thông Tin vào quản lý THAPT

Ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý THAPT giúp nâng cao hiệu quả, minh bạch và giảm thiểu sai sót trong công tác này. Cần xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu thống nhất, kết nối các cơ quan liên quan, đồng thời ứng dụng các phần mềm quản lý phạm nhân, theo dõi quá trình cải tạo và hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng.

VI. Kết Luận Hướng Phát Triển Nghiên Cứu Thi Hành Án Tương Lai

Trong phạm vi nghiên cứu của luận án, tác giả tập trung nghiên cứu vào những vấn đề sau đây: Pháp luật THAPT (bao gồm cả thi hành án tù có thời hạn và tù chung thân) những năm gần đây (khoảng 10 năm từ 2005-2014), dưới góc độ luật hình sự, luật tố tụng hình sự và luật thi hành án hình sự, cụ thể như: Trình tự, thủ tục đưa người phải THAPT vào thi hành và quá trình THAPT tại trại giam, cơ quan, tổ chức liên quan đến công tác THAPT. Nghiên cứu công tác THAPT trong phạm vi cả nước. Luận án không đi vào nghiên cứu các đối tượng khác, như THAPT nhưng cho hưởng án treo. Đồng thời, luận án chỉ tập trung nghiên cứu THAPT trong lực lượng Công an nhân dân. Phương pháp luận của luận án dựa trên quan điểm duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh. Đây là phương pháp quan trọng nhất của luận án. Nó giúp nghiên cứu lịch sử phát triển pháp luật THAPT và công tác THAPT. Từ đó chỉ ra hướng kế thừa những thành tựu cơ bản của các giai đoạn trước và phát triển hướng đi phù hợp cho giai đoạn hiện nay. Đồng thời, trong khi giải quyết các vấn đề chính, luận án cũng đặt chúng trong cái nhìn biện chứng, trong mối liên hệ, tương tác với các vấn đề khác như công tác điều tra, truy tố, xét xử…

6.1. Tóm tắt Kết Quả Nghiên Cứu và Đóng Góp của Luận Án

Luận án đã đạt được những kết quả nghiên cứu quan trọng, đóng góp vào khoa học pháp lý hình sự và tố tụng hình sự về lĩnh vực THAPT. Luận án đã phân tích một cách có hệ thống những vấn đề lý luận về THAPT, đưa ra khái niệm, đặc điểm, nội dung và ý nghĩa của THAPT thông qua ba bình diện lập pháp, thực tiễn và lý luận. Luận án làm rõ cơ sở của THAPT, nguyên tắc của THAPT được quy định trong Hiến pháp, BLHS năm 1999 đã được sửa đổi, bổ sung năm 2009, BLTTHS năm 2003, Luật THAHS…

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo về THAPT và Cải Cách Tư Pháp

Nghiên cứu về THAPT và cải cách tư pháp là một quá trình liên tục, không ngừng. Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các vấn đề như: hoàn thiện pháp luật về THAPT, nâng cao hiệu quả công tác giáo dục, cải tạo phạm nhân, tăng cường tái hòa nhập cộng đồng, và đảm bảo quyền con người của phạm nhân.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Thi hành án phạt tù ở Việt Nam trước yêu cầu cải cách tư pháp" do nghiên cứu sinh Nguyễn Văn Nam thực hiện tại Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội (năm 2016), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Trịnh Quốc Toản và PGS.TS Đỗ Thị Phượng. Công trình thuộc chuyên ngành Luật hình sự và tố tụng hình sự (mã số 62 38 01 04).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Hệ thống pháp luật thi hành án hình sự (THAHS) và thi hành án phạt tù (THAPT) tại Việt Nam gồm Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009), Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2003 và Luật THAHS năm 2010 đã tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động đưa người bị kết án vào trại giam, quản lý và thực hiện các chế độ giam giữ, giáo dục cải tạo. Tuy nhiên, thực tiễn công tác THAPT bộc lộ nhiều hạn chế:

• Việc ra quyết định thi hành án của Tòa án còn chậm hoặc bỏ sót đối tượng;
• Nhiều người bị kết án tù có hiệu lực pháp luật nhưng chưa đi chấp hành án, bỏ trốn khỏi nơi cư trú hoặc lợi dụng quy định hoãn thi hành án;
• Công tác xét giảm thời hạn, tạm đình chỉ, miễn chấp hành hình phạt còn phát sinh sai phạm; số liệu thống kê thiếu đồng bộ và thiếu chính xác;
• Công tác quản lý nhà nước về THAPT còn lỏng lẻo, thiếu sự phối hợp chặt chẽ giữa Tòa án nhân dân (TAND), Viện kiểm sát nhân dân (VKSND), cơ quan Công an, Ủy ban nhân dân (UBND) các cấp và cơ quan y tế;
• Hoạt động tái hòa nhập cộng đồng đạt hiệu quả chưa cao, tỷ lệ tái phạm còn lớn; lĩnh vực hợp tác quốc tế trong THAPT còn bị bỏ ngỏ, chủ yếu mới dừng lại ở dẫn độ tội phạm.

Trong bối cảnh Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 và Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị đặt ra các định hướng cải cách tư pháp (xây dựng Bộ luật Thi hành án, chuyển giao công tác quản lý nhà nước về thi hành án sang Bộ Tư pháp, từng bước xã hội hóa một số hoạt động), việc nghiên cứu toàn diện cơ sở lý luận, thực trạng pháp luật và thực tiễn THAPT để tìm kiếm giải pháp nâng cao hiệu quả là yêu cầu cấp thiết.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát là làm sáng tỏ những vấn đề lý luận cơ bản về THAPT, đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành án phạt tù ở Việt Nam, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả THAPT đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp.

Để đạt được mục tiêu trên, luận án giải quyết 5 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Nghiên cứu các vấn đề lý luận, làm rõ nội dung, ý nghĩa, đặc trưng của THAPT so với việc thi hành các hình phạt khác; xây dựng khái niệm THAPT trên ba bình diện lập pháp, lý luận và thực tiễn.
2. Tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến đề tài, xác định các nội dung cần tiếp tục nghiên cứu và làm sáng tỏ.
3. Phân tích nội dung, điều kiện, trình tự, thủ tục THAPT trong pháp luật tố tụng hình sự và pháp luật THAHS Việt Nam, chỉ rõ ưu điểm và khiếm khuyết.
4. Làm rõ thực trạng tổ chức và hoạt động THAPT, những khó khăn, vướng mắc và nguyên nhân của thực trạng đó.
5. Đề xuất các giải pháp xây dựng, hoàn thiện pháp luật về THAPT và các giải pháp tổ chức bộ máy, cơ sở vật chất nhằm nâng cao hiệu quả thi hành án phạt tù trước yêu cầu cải cách tư pháp.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: THAPT dưới góc độ luật hình sự và luật tố tụng hình sự, có sự kết hợp nghiên cứu Luật THAHS dưới góc độ bổ trợ các quy định về căn cứ, trình tự, thủ tục, thẩm quyền, điều kiện thi hành án và các yêu cầu cải cách tư pháp đối với THAPT.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Về nội dung: Nghiên cứu việc thi hành hình phạt tù có thời hạn và tù chung thân; tập trung vào trình tự, thủ tục đưa người bị kết án đi thi hành và quá trình quản lý, giáo dục tại trại giam trong lực lượng Công an nhân dân (không nghiên cứu thi hành án treo và không nghiên cứu hệ thống trại giam thuộc Bộ Quốc phòng).
  • Về không gian: Phạm vi toàn quốc.
  • Về thời gian: Thu thập, phân tích dữ liệu và thực tiễn áp dụng pháp luật trong khoảng thời gian 10 năm (2005 - 2014).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trong nước

Tác giả đã tổng hợp các công trình khoa học trong nước theo từng nhóm nội dung chuyên sâu:

• Về thủ tục đưa bản án ra thi hành và quy định tố tụng: Công trình nghiên cứu khoa học của Nguyễn Đức Phố (TANDTC) về trình tự đưa bản án hình sự ra thi hành; Giáo trình Luật tố tụng hình sự Việt Nam của Khoa Luật - ĐHQGHN do PGS.TS Nguyễn Ngọc Chí chủ biên (2013); Giáo trình của Học viện Cảnh sát nhân dân do GS.TS Đỗ Ngọc Quang chủ biên (2007); bài viết của TS Phạm Văn Lợi (2006) trên Tạp chí Nhà nước và Pháp luật; bài viết của TS Đỗ Thị Phượng (2015) trên Tạp chí TAND về thi hành án phạt tù đối với người chưa thành niên.
• Về quản lý nhà nước và hệ thống cơ quan thi hành án: Sách chuyên khảo của TS Vũ Trọng Hách (2006) về hoàn thiện quản lý nhà nước trong lĩnh vực THAHS; sách chuyên khảo của GS.TS Võ Khánh Vinh và PGS.TS Nguyễn Mạnh Kháng (2006) về lý luận và thực tiễn pháp luật THAHS; sách chuyên khảo của TS Trần Quang Tiệp (2002) về một số vấn đề THAHS; Dự án điều tra cơ bản của Viện Khoa học pháp lý - Bộ Tư pháp do TS Dương Thị Thanh Mai làm chủ nhiệm (2010); kỷ yếu hội thảo khoa học của Học viện Cảnh sát nhân dân về công tác THAPT; sách chuyên khảo của Cục Quản lý trại giam (Cục V26/Tổng cục VIII) về lực lượng cảnh sát trại giam 60 năm xây dựng và phát triển.
• Về quyền con người và giáo dục, cải tạo phạm nhân: Luận án tiến sĩ của Nguyễn Đức Phúc (2012) tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh về bảo đảm quyền con người của phạm nhân; đề tài nghiên cứu của TS Nguyễn Khắc Hải (2014) tại Khoa Luật - ĐHQGHN; đề tài của Chu Thị Tú (2013) tại Học viện Cảnh sát nhân dân về giáo dục phạm nhân là người nước ngoài; các sách chuyên khảo của PGS.TS Nguyễn Hữu Duyện về công tác giáo dục phạm nhân và khoa học giáo dục trong THAPT; sách chuyên khảo của TS Phạm Đức Chấn về quán triệt tư tưởng Hồ Chí Minh trong quản lý, giáo dục phạm nhân; bài viết của ThS Nguyễn Văn Cừ (2011) về dạy nghề cho phạm nhân.

Các hướng nghiên cứu ngoài nước

Tác giả điểm lại nhiều công trình nghiên cứu quốc tế liên quan đến hệ thống nhà tù và cải huấn:

• Sách chuyên khảo Prisons Today and Tomorrow (tái bản lần 3) của Joycelyn M. Pollock về hệ thống nhà tù, triết lý cải huấn và phục hồi công lý tại Hoa Kỳ;
• Sách chuyên khảo Big House: Life Inside a Supermax Security Prison (2004) của James (Jim) Bruton về kinh nghiệm quản lý tội phạm nguy hiểm tại nhà tù Oak Park Heights;
• Sách chuyên khảo Prison and jail administration: practice and theory (2006) của Peter M. Carlson về mô hình quản trị trại giam và các vấn đề pháp lý cải huấn;
• Sách chuyên khảo Criminal Justice (tái bản lần 8, 2007) của James A. Inciardi về hệ thống tư pháp hình sự, phân loại nhà tù và chế độ giam giữ;
• Bài báo khoa học của Steven N. Nagin (2011) trên Tạp chí Criminology & Public Policy phân tích tác động răn đe của hình phạt tù và khả năng tái phạm;
• Công trình lịch sử The Oxford History of the Prison (1995) của David Rothman và Norval Morris về sự phát triển của nhà tù phương Tây;
• Sách chuyên khảo của Alyson Brown về xã hội Anh và sự phát triển của nhà tù hiện đại giai đoạn 1850 - 1920;
• Giáo trình Luật THAHS Nga do GS.TSKH A.I. Zubkov chủ biên (2008); các báo cáo thống kê thường niên của Cục Thống kê Tư pháp Hoa Kỳ (BJS) thông qua các chương trình NPS, NCRP, FJSP.

Nhóm nghiên cứu	Đại diện tiêu biểu	Nội dung chính
Thủ tục & Tố tụng trong nước	Nguyễn Ngọc Chí, Đỗ Ngọc Quang, Võ Khánh Vinh, Nguyễn Mạnh Kháng, Nguyễn Đức Phố	Phân tích điều kiện, trình tự đưa bản án ra thi hành; tranh luận về vị trí của THAHS trong quá trình tố tụng hình sự.
Quản lý & Nghiệp vụ trong nước	Vũ Trọng Hách, Trần Quang Tiệp, Dương Thị Thanh Mai, Học viện CSND	Cơ cấu tổ chức cơ quan THAHS, thực trạng quản lý nhà nước và phân công thẩm quyền giữa các bộ, ngành.
Giáo dục & Quyền con người trong nước	Nguyễn Hữu Duyện, Phạm Đức Chấn, Nguyễn Đức Phúc, Nguyễn Khắc Hải	Phương pháp giáo dục, hướng nghiệp dạy nghề, bảo đảm chế độ sinh hoạt và quyền con người của phạm nhân.
Lý luận & Thực tiễn quốc tế	Joycelyn M. Pollock, James Bruton, Peter M. Carlson, David Rothman, A.I. Zubkov	Lịch sử hình thành nhà tù, mô hình an ninh tối đa, quản trị trại giam, lý thuyết phục hồi công lý và thống kê tư pháp.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Mặc dù các công trình trước đã làm rõ nhiều khía cạnh kỹ thuật, thủ tục hoặc giáo dục cải tạo, luận án chỉ ra các khoảng trống khoa học sau:

• Chưa có công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện và có hệ thống về THAPT đặt trong mối liên hệ trực tiếp với các quan điểm chỉ đạo của Đảng về cải cách tư pháp theo Nghị quyết số 48-NQ/TW và Nghị quyết số 49-NQ/TW;
• Chưa phân tích thấu đáo khái niệm THAPT đồng thời trên cả ba bình diện: lập pháp, lý luận và thực tiễn;
• Các phân tích thực trạng trước đây thường mang tính cục bộ, chưa gắn kết giữa thực trạng áp dụng quy định tố tụng với năng lực tổ chức bộ máy và cơ sở vật chất;
• Lĩnh vực hợp tác quốc tế trong THAPT và việc tiếp thu chế định tha tù trước thời hạn có điều kiện của nước ngoài nhằm giảm tải áp lực giam giữ chưa được luận giải đầy đủ.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Căn cứ pháp lý: Hiến pháp Việt Nam; BLHS năm 1999 (sửa đổi 2009) và BLHS năm 2015 (các điều 30, 38, 39 quy định về hình phạt, tù có thời hạn và tù chung thân); BLTTHS năm 2003 (các điều 1, 33, 256, 257, 259 quy định về thẩm quyền, thời hạn ra quyết định thi hành án và vai trò của cơ quan Công an); Luật THAHS năm 2010 (Điều 3, Điều 4 quy định nguyên tắc và giải thích từ ngữ).
• Định hướng chính sách: Quan điểm cải cách tư pháp tại Nghị quyết số 48-NQ/TW và Nghị quyết số 49-NQ/TW.
• Tranh luận lý luận về bản chất THAHS: Luận án tổng hợp và phân tích 3 luồng quan điểm:
  1. Quan điểm thứ nhất: THAHS là một giai đoạn độc lập của quá trình tố tụng hình sự, bảo đảm sự khép kín từ khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử đến thi hành án (theo Điều 1 BLTTHS năm 2003).
  2. Quan điểm thứ hai: Thi hành bản án hình sự là hoạt động tư pháp mang tính chất hành chính (hành chính tư pháp), gắn liền với hoạt động xét xử do Tòa án quyết định các vấn đề hoãn, tạm đình chỉ, miễn, giảm hay xóa án tích.
  3. Quan điểm thứ ba: THAHS là hoạt động thuộc nhánh hành pháp, không chứa đựng quan hệ tố tụng ngang quyền mà mang bản chất quan hệ quyền uy - phục tùng giữa Nhà nước và người chấp hành án.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh để nghiên cứu sự vận động của pháp luật THAPT qua các thời kỳ lịch sử (từ năm 1945 đến nay).

Các phương pháp nghiên cứu cụ thể gồm:

• Phương pháp xã hội học: Thực hiện điều tra, phỏng vấn các cán bộ khoa học, cán bộ thực tiễn, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành tư pháp hình sự để đánh giá nhận thức và thực tế áp dụng quy định THAPT.
• Phương pháp thống kê: Thu thập, xử lý và phân tích số liệu thực tế về đối tượng hoãn, tạm đình chỉ và số lượng phạm nhân từ các cơ quan quản lý THAPT tại Việt Nam giai đoạn 2005 - 2014.
• Phương pháp phân tích luật học: Phân tích các quy phạm pháp luật thực định trong BLHS, BLTTHS và Luật THAHS để làm rõ các quyền, nghĩa vụ, điều kiện và trình tự thủ tục THAPT.
• Phương pháp so sánh luật học: So sánh quy định pháp luật và mô hình tổ chức thi hành hình phạt tù của Việt Nam với một số quốc gia (Nga, Hoa Kỳ, Anh...).
• Phương pháp tổng hợp: Khái quát hóa các dữ liệu lý luận và thực nghiệm để xây dựng khái niệm, đặc điểm và hệ thống giải pháp hoàn thiện pháp luật.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

• Nguồn tư liệu văn bản: Các văn kiện của Đảng, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam và các tài liệu lập pháp, điều ước quốc tế có liên quan.
• Nguồn số liệu thực tiễn: Báo cáo tổng kết, số liệu thống kê nghiệp vụ của TANDTC, VKSNDTC, Bộ Tư pháp, Bộ Công an và Tổng cục Cảnh sát THAHS và HTTP (Tổng cục VIII) giai đoạn 2005 - 2014.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Chương này điểm lại toàn diện lịch sử nghiên cứu về THAHS và THAPT trong và ngoài nước. Tác giả phân tích các kết quả đã đạt được của các học giả trong nước về khái niệm, điều kiện thi hành án, trình tự thủ tục và công tác quản lý nhà nước; đồng thời tổng thuật kinh nghiệm, lịch sử phát triển của hệ thống trại giam và các lý thuyết cải huấn tại Hoa Kỳ, Anh, Nga. Chương 1 xác định rõ các nội dung còn bỏ ngỏ để làm cơ sở triển khai các chương tiếp theo.

Chương 2: Những vấn đề lý luận về thi hành án phạt tù

Chương 2 tập trung xây dựng nền tảng lý thuyết với các nội dung trọng tâm:

• Xây dựng khái niệm: THAPT là hoạt động của cơ quan nhà nước và người có thẩm quyền nhân danh Nhà nước, sử dụng quyền lực nhà nước buộc người bị kết án tù phải chấp hành hình phạt tại trại giam, trại tạm giam hoặc chịu sự quản lý, giám sát theo quy định pháp luật nhằm giáo dục, cải tạo họ trở thành người có ích cho xã hội. Khái niệm được phân tích ở ba góc độ: lập pháp (văn bản quy phạm), lý luận (bản chất và mối liên hệ với các ngành luật) và thực tiễn (các hành vi tác nghiệp thực tế).
• Đặc điểm của THAPT: (1) Mang tính quyền lực nhà nước; (2) Mang tính thủ tục pháp lý chặt chẽ theo trình tự tố tụng; (3) Mang tính định hướng và tính mục đích giáo dục, cải tạo kết hợp trừng trị.
• Ý nghĩa của THAPT: Đưa bản án có hiệu lực pháp luật ra thi hành trên thực tế, bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật; giáo dục, cải tạo phạm nhân và chuẩn bị các điều kiện tái hòa nhập cộng đồng (bảo đảm tiêu chuẩn chỗ nằm tối thiểu 2m²/phạm nhân, chế độ ăn, mặc, ở, chăm sóc y tế, học văn hóa, học nghề do Tổng cục VIII chỉ đạo); phòng ngừa tội phạm chung cho toàn xã hội.
• Nội dung và nguyên tắc: Phân tích các thủ tục áp giải, tiếp nhận phạm nhân, chế độ đối với phạm nhân tại ngoại, truy nã phạm nhân trốn trại; quy định về hoãn chấp hành hình phạt tù (Điều 61 BLHS năm 1999) và tạm đình chỉ chấp hành hình phạt tù. Luận án phân tích nhóm nguyên tắc bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa, nguyên tắc nhân đạo và phân hóa đối tượng trong THAPT.
• Kinh nghiệm quốc tế và yêu cầu cải cách tư pháp: Khảo cứu quy định THAPT của một số quốc gia và làm rõ 4 yêu cầu cải cách tư pháp theo Nghị quyết số 48-NQ/TW và Nghị quyết số 49-NQ/TW (xây dựng Bộ luật Thi hành án, chuyển giao thẩm quyền quản lý nhà nước về Bộ Tư pháp, chuẩn bị điều kiện tổ chức, xã hội hóa hoạt động thi hành án).

Chương 3: Quy định của pháp luật và thực trạng thi hành án phạt tù

Chương 3 trình bày chi tiết hai mảng nội dung:

• Quy định của pháp luật Việt Nam: Đánh giá các quy phạm thực định trong BLTTHS năm 2003 và Luật THAHS năm 2010 về cơ quan, cá nhân có thẩm quyền; thủ tục ra quyết định thi hành án (thời hạn 7 ngày theo Điều 256 BLTTHS 2003); trình tự đưa người bị kết án vào trại; chế độ giam giữ, lao động, học nghề; các chế định hoãn, tạm đình chỉ, giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù.
• Thực trạng thi hành án phạt tù (giai đoạn 2005 - 2014): Đánh giá hoạt động của hệ thống Tòa án, cơ quan Công an và các trại giam. Luận án chỉ ra thực trạng quá tải trại giam, tình hình phạm nhân chấp hành án, số lượng trường hợp được xét hoãn (Biểu đồ 3.1), tạm đình chỉ (Biểu đồ 3.2) và diễn biến tổng số lượng phạm nhân qua các năm (Biểu đồ 3.3). Phân tích những vướng mắc phát sinh như: việc Tòa án chậm gửi bản án, bỏ lọt đối tượng ngoài xã hội; sự phối hợp lỏng lẻo giữa trại giam với chính quyền địa phương trong việc quản lý người được hoãn, tạm đình chỉ; hạn chế về cơ sở vật chất và năng lực cán bộ.

Chương 4: Các giải pháp nâng cao hiệu quả thi hành án phạt tù trước yêu cầu cải cách tư pháp ở Việt Nam

Chương 4 đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ:

• Định hướng cải cách tư pháp: Bám sát mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN, bảo đảm quyền con người, quyền công dân theo Hiến pháp, thực hiện nghiêm túc các nghị quyết cải cách tư pháp của Đảng.
• Các giải pháp hoàn thiện pháp luật: Sửa đổi, bổ sung BLTTHS và Luật THAHS theo hướng quy định chặt chẽ thời hạn, trách nhiệm phối hợp giữa TAND, VKSND và cơ quan thi hành án; hoàn thiện quy trình xét giảm thời hạn, hoãn, tạm đình chỉ; thiết lập chế định tha tù trước thời hạn có điều kiện. Tác giả xây dựng Sơ đồ 4.1 về thủ tục xét tha tù có điều kiện và Sơ đồ 4.2 về thủ tục hủy quyết định tha tù có điều kiện.
• Các giải pháp khác: Kiện toàn tổ chức bộ máy cơ quan quản lý và cơ quan THAPT; nâng cao năng lực, phẩm chất đội ngũ cán bộ, chiến sĩ làm công tác thi hành án; tăng cường đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị kỹ thuật giam giữ và dạy nghề trong các trại giam; tăng cường hoạt động hợp tác quốc tế trong chuyển giao người đang chấp hành hình phạt tù; đẩy mạnh các biện pháp hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng và huy động các nguồn lực xã hội tham gia công tác thi hành án.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Hệ thống hóa và làm sáng tỏ các vấn đề lý luận về THAPT, đưa ra định nghĩa khoa học về THAPT trên ba bình diện lập pháp, thực tiễn và lý luận;
• Làm rõ bản chất pháp lý của hoạt động THAHS trong mối quan hệ với tố tụng hình sự và quản lý hành chính nhà nước;
• Hệ thống hóa các nguyên tắc cơ bản của THAPT, đặc biệt là nguyên tắc pháp chế XHCN và nguyên tắc nhân đạo XHCN;
• Khái quát lịch sử phát triển của pháp luật THAPT tại Việt Nam từ năm 1945 đến nay, rút ra các bài học kinh nghiệm về tổ chức bộ máy và lập pháp;
• Tổng hợp, đối chiếu quy định THAPT của một số quốc gia, cung cấp luận cứ khoa học cho việc tiếp thu các chuẩn mực và mô hình quản lý trại giam phù hợp với điều kiện Việt Nam.

Đóng góp về mặt thực tiễn và giải pháp đề xuất

• Đánh giá toàn diện thực trạng áp dụng pháp luật THAPT trong giai đoạn 10 năm (2005 - 2014), nhận diện các khiếm khuyết trong khâu ra quyết định, tổ chức áp giải, quản lý người được hoãn/tạm đình chỉ ngoài xã hội;
• Đề xuất các nội dung cụ thể nhằm sửa đổi, bổ sung BLTTHS năm 2003 và Luật THAHS năm 2010;
• Đề xuất áp dụng chế định "tha tù trước thời hạn có điều kiện" nhằm giải quyết tình trạng quá tải trong các cơ sở giam giữ, kèm theo quy trình tố tụng cụ thể từ khâu đề nghị, xét duyệt đến khâu xử lý vi phạm nghĩa vụ thử thách (hủy quyết định);
• Đưa ra các giải pháp kiện toàn tổ chức cơ quan THAPT thuộc lực lượng Công an nhân dân, nâng cao hiệu quả phối hợp liên ngành (Tòa án - Viện kiểm sát - Công an - UBND - Cơ sở y tế) và thúc đẩy hợp tác quốc tế trong chuyển giao phạm nhân.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Phạm vi khảo sát thực tiễn chỉ giới hạn trong lực lượng Công an nhân dân, chưa mở rộng sang hệ thống các trại giam và cơ quan THAHS thuộc Bộ Quốc phòng;
• Luận án tập trung vào hình phạt tù giam (có thời hạn và chung thân), không đi sâu nghiên cứu các hình phạt phi giam giữ và biện pháp miễn chấp hành hình phạt tù có điều kiện như án treo;
• Dữ liệu thực tiễn và mốc thời gian phân tích tập trung chủ yếu trong giai đoạn 2005 - 2014, tại thời điểm BLHS năm 2015 và BLTTHS năm 2015 chưa chính thức có hiệu lực thi hành đầy đủ trong thực tế.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng nghiên cứu thực trạng và giải pháp THAPT trong lực lượng Quân đội nhân dân;
• Nghiên cứu đánh giá tác động thực tiễn của BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), BLTTHS năm 2015 và Luật THAHS năm 2019 đối với công tác THAPT;
• Đi sâu nghiên cứu cơ chế chuyển giao người đang chấp hành hình phạt tù theo các hiệp định tương trợ tư pháp hình sự song phương và đa phương giữa Việt Nam với các nước.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên luật: Cung cấp tài liệu tham khảo về lý luận thi hành án hình sự, lịch sử lập pháp và phương pháp luận phân tích thực tiễn áp dụng pháp luật;
• Giảng viên các cơ sở đào tạo luật và các trường Công an nhân dân: Sử dụng làm tài liệu phục vụ công tác giảng dạy các môn Luật hình sự, Luật tố tụng hình sự và Luật THAHS;
• Cơ quan lập pháp và cơ quan cải cách tư pháp: Cung cấp luận cứ phục vụ việc sửa đổi, hoàn thiện các đạo luật tư pháp hình sự và xây dựng đề án đổi mới hệ thống cơ quan thi hành án;
• Cán bộ thực tiễn tại Tòa án, Viện kiểm sát, Cơ quan THAHS và Trại giam: Hỗ trợ nhận diện các vướng mắc nghiệp vụ trong việc ra quyết định thi hành án, quản lý hồ sơ, xét hoãn, tạm đình chỉ và giáo dục cải tạo phạm nhân.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án tiếp cận bản chất pháp lý của thi hành án hình sự theo những quan điểm lý luận nào?

Luận án chỉ ra ba luồng quan điểm trong khoa học luật hình sự Việt Nam:

1. Coi THAHS là một giai đoạn tố tụng hình sự độc lập nhằm bảo đảm tính khép kín của chu trình tố tụng;
2. Coi THAHS là hoạt động tư pháp mang tính chất hành chính (hành chính tư pháp) do Tòa án quyết định các biện pháp chấp hành;
3. Coi THAHS là hoạt động mang tính hành pháp thuần túy, thể hiện quan hệ quyền uy - mệnh lệnh của Nhà nước chứ không chứa đựng quan hệ tố tụng ngang quyền.

Tác giả kết luận THAHS là hoạt động đưa bản án, quyết định hình sự có hiệu lực pháp luật ra thi hành làm cho phán quyết phát huy hiệu lực trên thực tế.

2. Các điều kiện cần và đủ để đưa một bản án phạt tù ra thi hành là gì?

Căn cứ theo quy định của BLTTHS và phân tích của các nhà khoa học (Võ Khánh Vinh, Nguyễn Mạnh Kháng, Đỗ Ngọc Quang), việc thi hành hình phạt tù phải thỏa mãn hai điều kiện:

• Bản án, quyết định phạt tù của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật (bản án sơ thẩm không bị kháng cáo, kháng nghị; bản án phúc thẩm; quyết định giám đốc thẩm, tái thẩm);
• Có quyết định thi hành án của Chánh án Tòa án đã xét xử sơ thẩm hoặc Chánh án Tòa án khác cùng cấp được ủy thác ra quyết định (trong thời hạn 7 ngày kể từ ngày bản án có hiệu lực hoặc nhận được bản án/quyết định).

3. Những hạn chế lớn nhất trong thực tiễn thi hành án phạt tù giai đoạn 2005 - 2014 được luận án chỉ ra là gì?

Thực tiễn ghi nhận các bất cập:

• Việc ra quyết định thi hành án của Tòa án còn chậm hoặc bỏ sót đối tượng;
• Nhiều đối tượng bị kết án không tự giác đến trại giam hoặc trốn khỏi nơi cư trú, lợi dụng sơ hở trong quy định hoãn thi hành án;
• Công tác xét miễn, giảm thời hạn, tạm đình chỉ chấp hành án còn có sai phạm;
• Thiếu sự phối hợp, quản lý giữa Tòa án, Công an và chính quyền địa phương đối với người được hoãn, tạm đình chỉ;
• Tỷ lệ tái phạm sau khi chấp hành xong án phạt tù còn cao; cơ sở vật chất trại giam quá tải và hợp tác quốc tế trong THAPT còn hạn chế.

4. Giải pháp về chế định tha tù trước thời hạn có điều kiện được luận án đề xuất nhằm mục đích gì?

Luận án đề xuất chế định tha tù trước thời hạn có điều kiện như một giải pháp để giảm thiểu áp lực quá tải tại các trại giam và trại tạm giam, đồng thời khuyến khích phạm nhân tích cực cải tạo. Giải pháp này đi kèm với quy trình thủ tục tố tụng cụ thể gồm: quy trình xét duyệt từ cơ sở giam giữ, Viện kiểm sát đến Tòa án có thẩm quyền quyết định (Sơ đồ 4.1) và quy trình xử lý, hủy bỏ quyết định tha tù để buộc chấp hành phần hình phạt còn lại nếu người được tha vi phạm nghĩa vụ trong thời gian thử thách (Sơ đồ 4.2).

---

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Văn Nam là công trình nghiên cứu chuyên khảo về thi hành án phạt tù tại Việt Nam đặt trong bối cảnh thực hiện các yêu cầu của cải cách tư pháp. Bằng việc kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính, phân tích quy phạm và thống kê mô tả thực tiễn giai đoạn 2005 - 2014, luận án đã làm rõ cơ sở lý luận, chỉ ra các khoảng trống và vướng mắc trong hệ thống pháp luật thực định cũng như trong khâu tổ chức thi hành. Các đề xuất sửa đổi luật và giải pháp về chế định tha tù trước thời hạn có điều kiện trong công trình có giá trị tham khảo thiết thực cho công tác lập pháp, giảng dạy và hoạt động nghiệp vụ thi hành án hình sự tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG NƢỚC Trong lĩnh vực THAHS đã có một số công trình nghiên cứu về THAPT, có thể kể đến: Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC) - Công trình nghiên cứu khoa học cấp cơ sở "Trình tự đưa bản án hình sự ra thi hành - Những vướng mắc và giải pháp hoàn thiện trình tự đưa bản án hình sự ra thi hành", của Nguyễn Đức Phố - Nguyên Phó trưởng Ban thanh tra TANDTC [55]. Kỷ yếu hội thảo khoa học "Công tác thi hành án phạt tù - Những vấn đề lý luận và thực tiễn", của Học viện Cảnh sát nhân dân, là công trình khoa học chuyên sâu về lĩnh vực THAPT [35]. Viện Khoa học pháp lý - Bộ Tư pháp (2010), "Dự án điều tra cơ bản thực trạng tổ chức và hoạt động thi hành án dân sự, thi hành án hình sự", Chủ nhiệm dự án TS.

Dương Thị Thanh Mai [45]. Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội, Đề tài nghiên cứu khoa học và công nghệ (2014) "Bảo vệ quyền con người của phạm nhân tại Việt Nam", Chủ trì đề tài TS. Nguyễn Khắc Hải [30]. Học viện Cảnh sát nhân dân - Đề tài khoa học cấp cơ sở (2013) "Vấn đề giáo dục cải tạo phạm nhân là người nước ngoài trong điều kiện hội nhập quốc tế", của Chu Thị Tú [86].

Sách chuyên khảo "Thi hành án phạt tù từ thực tiễn đến khoa học giáo dục", của PGS.TS Nguyễn Hữu Duyện [18]. Sách chuyên khảo "Những vấn đề lý luận và thực tiễn về công tác giáo dục phạm nhân trong giai đoạn hiện nay", của PGS.TS Nguyễn Hữu Duyện [19]. Sách chuyên khảo "Một số vấn đề về thi hành án hình sự", của TS Trần Quang Tiệp, Nhà xuất bản Công an nhân dân, năm 2002 [75]. 8 z Sách chuyên khảo "Pháp luật thi hành án hình sự Việt Nam - Những vấn đề lý luận và thực tiễn", của GS.TS Võ Khánh Vinh, PGS.TS Nguyễn Mạnh Kháng chủ biên, Nhà xuất bản Tư pháp, năm 2006 [95].

Sách chuyên khảo "Hoàn thiện quản lý nhà nước trong lĩnh vực thi hành án hình sự ở Việt Nam", của TS Vũ Trọng Hách, Nhà xuất bản Tư pháp, năm 2006 [29]. Sách chuyên khảo "Quán triệt tư tưởng Hồ Chí Minh trong công tác quản lý, giáo dục và cải tạo phạm nhân", của Trung tướng, TS. Phạm Đức Chấn nguyên Cục trưởng Cục V26 [11]. Sách chuyên khảo "Lực lượng cảnh sát trại giam 60 năm xây dựng, chiến đấu và trưởng thành", của Cục quản lý trại giam, cơ sở giáo dục và trường giáo dưỡng - Bộ Công an {nay là Tổng cục Cảnh sát THAHS và hỗ trợ tư pháp (HTTP)} [4].

"Chuyên đề 9: Giai đoạn thi hành bản án hình sự", Đỗ Ngọc Quang (2007), Giáo trình luật tố tụng hình sự Việt Nam (Giáo trình dùng cho hệ cao học luật Chuyên ngành Tội phạm học và điều tra tội phạm), In tại Học viện Cảnh sát nhân dân [58]. Khoa luật - Đại học Quốc gia Hà Nội, "Giáo trình Luật tố tụng hình sự Việt Nam", của PGS.TS Nguyễn Ngọc Chí chủ biên, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2013 [13]. Luận án tiến sĩ của Nguyễn Đức Phúc về "Thực hiện pháp luật về quyền con người của phạm nhân trong thi hành án phạt tù ở Việt Nam", bảo vệ năm 2012 tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh [57]. "Thực trạng công tác thi hành án hình sự và những kiến nghị", của TS Nguyễn Phong Hòa, đăng trên Tạp chí TAND, số 21/2006 [34, tr.

"Một số ý kiến về thi hành án phạt tù đối với người chưa thành niên", của TS Đỗ Thị Phượng, đăng trên Tạp chí TAND, số 8/2015. "Thực trạng pháp luật thi hành án phạt tù và phương hướng hoàn thiện", của TS Phạm Văn Lợi, đăng trên Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 02/2006 [44]. "Dạy nghề cho phạm nhân và bảo đảm việc làm cho người mãn hạn tù", của Thượng tá ThS. Nguyễn Văn Cừ, đăng trên Tạp chí Nhân quyền, số 01+02/2011.

9 z Và một số bài viết đăng trên Tạp chí Khoa học quản lý và giáo dục tội phạm thuộc Tổng cục Cảnh sát THAHS và HTTP. Các công trình này đã làm rõ được thực trạng trình tự đưa bản án hình sự ra thi hành từ khi ban hành BLTTHS năm 1988 đến nay, trên cơ sở phân tích nhiệm vụ quyền hạn của cơ quan quản lý, cơ quan THAPT; nêu những việc đã thực hiện tốt, những việc chưa làm tốt, đánh giá đầy đủ những nguyên nhân gây ra những tồn tại, vướng mắc; công trình đề ra trình tự đưa bản án hình sự ra thi hành hoàn thiện nhất để áp dụng trong quá trình THAHS. Bảo đảm tính chính xác cao, chặt chẽ, dễ thực hiện và tiết kiệm cả kinh phí và nhân lực trong quá trình thi hành án; Đưa ra những giải pháp nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác THAHS cơ sở những căn cứ pháp lý và thực tiễn. Kiến nghị đối với một số quy định về THAHS chưa hợp lý, chưa cụ thể để sửa đổi và bổ sung.

Cụ thể, các công trình trên đã đưa ra được các vấn đề sau: Về khái niệm THAPT: Trong Giáo trình Luật tố tụng hình sự Việt Nam của Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội do PGS.TS Nguyễn Ngọc Chí chủ biên, cho rằng: "Thi hành bản án và quyết định có hiệu lực pháp luật của Tòa án là việc các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và các cá nhân có liên quan đưa bản án và quyết định đó ra thi hành làm cho nó phát huy hiệu lực trên thực tế" [13, tr. 453]; trong Pháp luật thi hành án hình sự Việt Nam - Những vấn đề lý luận và thực tiễn do PGS.TS Võ Khánh Vinh và PGS.TS Nguyễn Mạnh Kháng chủ biên, cho rằng: "Thi hành án hình sự đó là việc thực hiện công lý, công bằng xã hội trong thực tế" [95, tr. 21], "Thi hành hình phạt tù là buộc người bị kết án phạt tù phải chấp hành hình phạt tại trại giam trong thời hạn được quyết định trong bản án" [95, tr. 230]; trong Một số vấn đề về thi hành án hình sự của TS Trần Quang Tiệp cho rằng: "Thi hành hình phạt tù có thời hạn, tù chung thân là buộc người bị kết án tù có thời hạn, tù chung thân chấp hành hình phạt tại trại giam nhằm giáo dục họ trở thành người lương thiện.

Trong thời gian chấp hành hình phạt, người bị kết án tù phải bị giam giữ, lao động và học tập theo quy định của pháp luật" [75, tr. 81]; Giáo trình Luật tố tụng hình sự Việt Nam của Khoa đào tạo sau đại học - Học viện Cảnh sát nhân dân do 10 z GS.TS Đỗ Ngọc Quang chủ biên, cho rằng: "Hình phạt tù giam có thời hạn hoặc chung thân được áp dụng đối với người bị kết án phạt tù nhằm tước bỏ quyền tự do cư trú, đi lại của người bị kết án trong một khoảng thời gian nhất định hoặc vô thời hạn, buộc họ phải sống và làm việc trong trại giam do Nhà nước quy định" [58, tr. Như vậy, các công trình trên đã đưa ra được khái niệm về THAPT thể hiện bản chất của THAPT và mối quan hệ của nó với nhiệm vụ bảo đảm an ninh trật tự. THAPT là một quá trình hoạt động có mục đích, thể hiện rõ nét ý chí Nhà nước, tính khoa học cao, tính nhân văn sâu sắc, do cơ quan, tổ chức, cá nhân tham gia THAPT thực hiện, bằng hành vi của mình làm cho những quy định pháp luật về THAPT đi vào cuộc sống, trở thành hành vi thực tế, hợp pháp của các chủ thể pháp luật.

Tuy nhiên, việc đưa ra các khái niệm trên của các nhà khoa học mới chỉ dựa vào bản chất của THAPT và mục đích của THAPT chưa gắn với chiến lược cải cách tư pháp hiện nay của nước ta. Về điều kiện THAPT: Theo PGS.TS Nguyễn Ngọc Chí cho rằng căn cứ đầu tiên để bản án, quyết định của Tòa án được mang ra thi hành là bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật. Căn cứ này là sự thể hiện của nguyên tắc không ai có thể bị coi là có tội và phải chịu hình phạt, khi chưa có bản án kết tội có hiệu lực pháp luật của Tòa án [13, tr. Căn cứ thứ hai của việc thi hành án là phải có quyết định thi hành của Tòa án có thẩm quyền.

Việc đưa bản án và quyết định có hiệu lực pháp luật ra thi hành thuộc trách nhiệm của Tòa án [13, tr.TS Đỗ Ngọc Quang, bản án đưa vào thi hành phải có những điều kiện và theo trình tự, thủ tục về thi hành án do pháp luật tố tụng hình sự quy định. Những điều kiện và theo đúng trình tự, thủ tục về thi hành án do pháp luật tố tụng hình sự quy định bao gồm: Bản án hình sự có hiệu lực pháp luật đưa vào thi hành; Chánh án Tòa án đã xét xử sơ thẩm phải ra quyết định thi hành án hoặc ủy thác cho Tòa án khác cùng cấp ra quyết định thi hành án [58, tr.TS Võ Khánh Vinh và PGS.TS Nguyễn Mạnh Kháng, điều kiện thi hành hình phạt tù có thể được hiểu theo nghĩa rộng là điều kiện pháp lý cần và đủ để thực hiện hình phạt tù trong thực tế. Các điều kiện này được quy định trong 11 z Hiến pháp, BLHS năm 1999, BLTTHS năm 2003, Luật THAHS năm 2010… Việc thi hành hình phạt tù hay nói cách khác, quan hệ pháp luật về thi hành hình phạt tù được phát sinh trên cơ sở các quyết định pháp lý nhất định. Rõ ràng, hiểu theo nghĩa hẹp, điều kiện thi hành hình phạt tù là các quyết định pháp lý cụ thể, nếu thiếu các quyết định này, chưa phát sinh thi hành hình phạt tù.

Như vậy, việc thi hành hình phạt tù có thời hạn, tù chung thân phải bảo đảm đầy đủ các điều kiện sau đây: Điều kiện thứ nhất, bản án phạt tù của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật; Điều kiện thứ hai, quyết định thi hành hình phạt tù, bản án đã có hiệu lực pháp luật và đang còn thời hiệu thi hành được đưa ra thi hành khi có quyết định thi hành án của Chánh án Tòa án đã xét xử sơ thẩm hoặc của Chánh án Tòa án khác cùng cấp được ủy thác ra quyết định thi hành án [95, tr. Các công trình nghiên cứu trên đã phân tích rõ điều kiện THAPT bao gồm: Một là, bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực thi hành; hai là, có quyết định thi hành án của Chánh án Tòa án đã xét xử sơ thẩm vụ án hoặc ủy thác cho Tòa án khác cùng cấp ra quyết định thi hành án.