Nghiên cứu về Giáo dục Môi trường tại Đại học Thái Nguyên

Luận văn nghiên cứu giáo dục đạo đức môi trường cho học sinh trung học phổ thông tại Vĩnh Bảo, Hải Phòng trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Khương Nguyên
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Giáo dục môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu về Giáo dục Môi trường tại Đại học Thái Nguyên
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành phố Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIÁO DỤC BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG TỰ NHIÊN CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Ở HUYỆN VĨNH BẢO, THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.2. Một số công trình nghiên cứu ngoài
• 1.3. Những nội dung luận văn tiếp tục nghiên cứu
• 1.4. Khái niệm và những nội dung giáo dục bảo vệ môi trường tự nhiên cho học sinh trung học phổ thông trong điều kiện biến đổi khí hậu toàn cầu
• 1.5. Biến đổi khí hậu toàn cầu
• 1.6. Những nội dung giáo dục bảo vệ môi trường tự nhiên cho học sinh THPT trong điều kiện biến đổi khí hậu
• 1.7. Những yếu tố tác động đến giáo dục bảo vệ môi trường tự nhiên và sự cần thiết phải giáo dục bảo vệ môi trường tự nhiên cho học sinh THPT trong điều kiện biến đổi khí hậu
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG GIÁO DỤC BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG TỰ NHIÊN CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Ở HUYỆN VĨNH BẢO, THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG TRONG ĐIỀU KIỆN BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TOÀN CẦU
• 2.1. Khái quát về môi trường tự nhiên và đặc điểm học sinh trung học phổ thông ở huyện Vĩnh Bảo, Thành phố Hải Phòng
• 2.2. Thực trạng giáo dục chuẩn mực, ý thức, hành vi và quan hệ bảo vệ môi trường tự nhiên cho học sinh THPT huyện Vĩnh Bảo, Thành phố Hải Phòng
• 2.3. Những thành tựu, hạn chế và nguyên nhân trong giáo dục bảo vệ môi trường tự nhiên cho học sinh THPT huyện Vĩnh Bảo, Thành phố Hải Phòng
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ GIÁO DỤC BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG TỰ NHIÊN CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Ở HUYỆN VĨNH BẢO, THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG TRONG ĐIỀU KIỆN BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TOÀN CẦU
• 3.1. Một số giải pháp nâng cao hiệu quả giáo dục bảo vệ môi trường tự nhiên cho học sinh THPT huyện Vĩnh Bảo, Thành phố Hải Phòng trong điều kiện biến đổi khí hậu toàn cầu
• 3.2. Phân tích nhận thức, vai trò, trách nhiệm của Ban Giám hiệu, cán bộ tổ chức và giáo viên trong nhà trường về giáo dục bảo vệ môi trường
• 3.3. Đa dạng hóa phương pháp, hình thức tổ chức dạy học, giáo dục bảo vệ môi trường tự nhiên cho học sinh
• 3.4. Phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội trong giáo dục bảo vệ môi trường tự nhiên cho học sinh
• 3.5. Phát huy vai trò tự giáo, sáng tạo của học sinh trong học tập, nghiên cứu bảo vệ môi trường tự nhiên
• 3.6. Thực nghiệm mức độ cần thiết và khả thi của giải pháp
• 3.7. Mục đích và giả thuyết thực nghiệm
• 3.8. Nội dung thực nghiệm
• 3.9. Đánh giá kết quả sau thực nghiệm
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN VĂN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Giáo Dục Môi Trường Đại Học Thái Nguyên

Giáo dục môi trường (GDMT) đang trở thành một yếu tố then chốt trong bối cảnh biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường ngày càng gia tăng. Đại học Thái Nguyên, với vai trò là trung tâm đào tạo và nghiên cứu hàng đầu của khu vực, đã và đang triển khai nhiều hoạt động nghiên cứu giáo dục môi trường nhằm nâng cao nhận thức và hành vi bảo vệ môi trường cho sinh viên và cộng đồng. Các nghiên cứu này tập trung vào nhiều khía cạnh khác nhau, từ đánh giá thực trạng nhận thức về môi trường đến phát triển các phương pháp giáo dục hiệu quả. Theo hội nghị về môi trường ở Moscow năm 1987, nếu không nâng cao hiểu biết của công chúng về mối quan hệ mật thiết giữa chất lượng môi trường và quá trình cung ứng liên tục các nhu cầu ngày càng tăng của họ, thì sau này sẽ khó làm giảm bớt được những mối nguy cơ về môi trường ở các địa phương cũng như trên toàn thế giới.

1.1. Lịch Sử Phát Triển Giáo Dục Môi Trường tại Đại học Thái Nguyên

Nghiên cứu về lịch sử hình thành và phát triển của các chương trình giáo dục môi trường tại Đại học Thái Nguyên. Phân tích các giai đoạn phát triển, từ những hoạt động ban đầu đến các chương trình đào tạo chính quy và các dự án nghiên cứu lớn. Đánh giá những thành tựu và hạn chế trong từng giai đoạn, đồng thời rút ra bài học kinh nghiệm cho tương lai. Các chương trình này đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ các hoạt động ngoại khóa nhỏ lẻ đến các môn học chính thức trong chương trình đào tạo. Sự phát triển này phản ánh sự quan tâm ngày càng tăng của nhà trường đối với vấn đề bảo vệ môi trường.

1.2. Các Khoa và Trung Tâm Nghiên Cứu Tham Gia Giáo Dục Môi Trường

Liệt kê và mô tả vai trò của các khoa, trung tâm nghiên cứu trong việc triển khai các hoạt động giáo dục môi trường. Nhấn mạnh vai trò của Khoa Sư phạm và Trung tâm Nghiên cứu Giáo dục Môi trường trong việc đào tạo giáo viên và nghiên cứu các vấn đề môi trường. Các đơn vị này đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng chương trình, tổ chức các hoạt động ngoại khóa và thực hiện các dự án nghiên cứu về môi trường.

II. Thách Thức Trong Giáo Dục Môi Trường Tại Đại Học Thái Nguyên

Mặc dù đã đạt được nhiều thành tựu, giáo dục môi trường Đại học Thái Nguyên vẫn đối mặt với không ít thách thức. Nguồn lực hạn chế, phương pháp giảng dạy chưa thực sự đổi mới, và sự phối hợp giữa các đơn vị chưa chặt chẽ là những vấn đề cần được giải quyết. Bên cạnh đó, việc nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi của sinh viên cũng là một thách thức không nhỏ. Theo luận văn của Nguyễn Thị Liên năm 2018, ô nhiễm môi trường từ lâu đã được coi là vấn nạn trong tiến trình phát triển đất nước. Ô nhiễm môi trường là nguyên nhân trực tiếp gây nên những bất bình, bức xúc, những phản ứng từ đơn giản đến gay gắt, thậm chí đấu tranh quyết liệt của người dân Việt Nam thời gian qua trên phạm vi cả nước với tần suất ngày một tăng.

2.1. Hạn Chế Về Nguồn Lực và Cơ Sở Vật Chất cho Giáo Dục Môi Trường

Phân tích những khó khăn về nguồn lực tài chính, trang thiết bị, và cơ sở vật chất phục vụ cho công tác nghiên cứu giáo dục môi trường. Đề xuất các giải pháp để khắc phục tình trạng thiếu thốn này, như tăng cường kêu gọi tài trợ từ các tổ chức trong và ngoài nước, hoặc tận dụng tối đa các nguồn lực hiện có. Việc thiếu hụt nguồn lực ảnh hưởng đến chất lượng giảng dạy và nghiên cứu, cũng như khả năng triển khai các hoạt động thực tế.

2.2. Phương Pháp Giảng Dạy và Đánh Giá Hiệu Quả Giáo Dục Môi Trường

Đánh giá tính hiệu quả của các phương pháp giảng dạy hiện tại và đề xuất các phương pháp mới, sáng tạo hơn để thu hút sự quan tâm của sinh viên. Nghiên cứu các phương pháp đánh giá hiệu quả giáo dục môi trường một cách khách quan và toàn diện. Cần có sự đổi mới trong phương pháp giảng dạy để tạo sự hứng thú cho sinh viên và giúp họ hiểu rõ hơn về các vấn đề môi trường.

2.3. Sự Phối Hợp Giữa Các Đơn Vị Trong Giáo Dục Môi Trường

Phân tích thực trạng phối hợp giữa các khoa, trung tâm nghiên cứu, và các tổ chức xã hội trong việc triển khai các hoạt động giáo dục môi trường. Đề xuất các giải pháp để tăng cường sự phối hợp và hợp tác, nhằm tạo ra sức mạnh tổng hợp trong công tác bảo vệ môi trường. Sự phối hợp chặt chẽ giữa các đơn vị sẽ giúp tận dụng tối đa nguồn lực và nâng cao hiệu quả của các hoạt động giáo dục.

III. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Giáo Dục Môi Trường Đại Học Thái Nguyên

Để vượt qua những thách thức và nâng cao hiệu quả giáo dục môi trường, Đại học Thái Nguyên cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Tăng cường đầu tư vào cơ sở vật chất, đổi mới phương pháp giảng dạy, và tăng cường hợp tác với các tổ chức xã hội là những giải pháp quan trọng. Bên cạnh đó, việc xây dựng một chương trình giáo dục bền vững toàn diện cũng là một yếu tố then chốt. Theo hội nghị quốc tế về GDMT tổ chức tại Tbilisi năm 1977, cần quan tâm đến GDMT trong nhà trường và khẳng định rằng không có một quốc gia nào có thể bỏ qua sự cần thiết để GDMT cho học sinh trong nhà trường.

3.1. Tăng Cường Đầu Tư Cơ Sở Vật Chất và Trang Thiết Bị

Đề xuất các biện pháp để tăng cường đầu tư vào cơ sở vật chất và trang thiết bị phục vụ cho công tác giáo dục môi trường. Xây dựng các phòng thí nghiệm hiện đại, thư viện chuyên ngành, và các khu vực thực hành ngoài trời. Việc đầu tư vào cơ sở vật chất sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho sinh viên và giảng viên trong quá trình học tập và nghiên cứu.

3.2. Đổi Mới Phương Pháp Giảng Dạy và Đánh Giá

Nghiên cứu và áp dụng các phương pháp giảng dạy mới, sáng tạo, và phù hợp với đặc điểm của sinh viên. Sử dụng các công cụ trực tuyến, trò chơi, và các hoạt động thực tế để tăng cường tính tương tác và hứng thú trong quá trình học tập. Phát triển các phương pháp đánh giá hiệu quả giáo dục môi trường một cách khách quan và toàn diện.

3.3. Tăng Cường Hợp Tác Với Các Tổ Chức Xã Hội và Doanh Nghiệp

Xây dựng mối quan hệ hợp tác chặt chẽ với các tổ chức xã hội, doanh nghiệp, và các cơ quan nhà nước trong lĩnh vực bảo vệ môi trường. Tổ chức các hoạt động thực tế, tham quan, và thực tập tại các đơn vị này để sinh viên có cơ hội tiếp cận với thực tế và học hỏi kinh nghiệm. Sự hợp tác với các tổ chức bên ngoài sẽ giúp sinh viên có cái nhìn toàn diện hơn về các vấn đề môi trường và cơ hội nghề nghiệp trong lĩnh vực này.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Nghiên Cứu Giáo Dục Môi Trường Đại Học TN

Các kết quả nghiên cứu giáo dục môi trường tại Đại học Thái Nguyên đã được ứng dụng vào thực tiễn thông qua nhiều hoạt động khác nhau. Xây dựng các chương trình đào tạo, tổ chức các hoạt động ngoại khóa, và triển khai các dự án cộng đồng là những hình thức ứng dụng phổ biến. Các hoạt động này đã góp phần nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi của sinh viên và cộng đồng đối với vấn đề bảo vệ môi trường. Theo tuyên bố của Liên Hợp Quốc, nhiều quốc gia trên thế giới đã ngồi lại với nhau, tiếp tục tìm kiếm, xây dựng chương trình hành động cho mỗi quốc gia và toàn thế giới để khắc phục những nghịch lý về phát triển xã hội trong đó có vấn đề bảo vệ MTTN.

4.1. Xây Dựng Chương Trình Đào Tạo Giáo Dục Môi Trường Bền Vững

Ứng dụng các kết quả nghiên cứu để xây dựng và hoàn thiện chương trình đào tạo giáo dục môi trường một cách toàn diện và bền vững. Đảm bảo rằng chương trình đào tạo cung cấp cho sinh viên những kiến thức, kỹ năng, và thái độ cần thiết để trở thành những công dân có trách nhiệm với môi trường. Chương trình đào tạo cần được cập nhật thường xuyên để đáp ứng với những thay đổi của thực tế.

4.2. Tổ Chức Các Hoạt Động Ngoại Khóa Về Giáo Dục Môi Trường

Tổ chức các hoạt động ngoại khóa đa dạng và hấp dẫn để thu hút sự tham gia của sinh viên. Các hoạt động này có thể bao gồm các buổi hội thảo, diễn đàn, cuộc thi, và các chuyến đi thực tế. Mục tiêu là tạo ra một môi trường học tập năng động và sáng tạo, giúp sinh viên hiểu rõ hơn về các vấn đề môi trường và cách giải quyết chúng.

4.3. Triển Khai Các Dự Án Cộng Đồng Về Bảo Vệ Môi Trường

Triển khai các dự án cộng đồng về bảo vệ môi trường để sinh viên có cơ hội áp dụng những kiến thức và kỹ năng đã học vào thực tế. Các dự án này có thể tập trung vào các vấn đề như quản lý chất thải, tiết kiệm năng lượng, bảo tồn đa dạng sinh học, và giáo dục môi trường cho cộng đồng. Tham gia vào các dự án cộng đồng sẽ giúp sinh viên phát triển tinh thần trách nhiệm và kỹ năng làm việc nhóm.

V. Đánh Giá Hiệu Quả và Tác Động Giáo Dục Môi Trường Đại Học TN

Việc đánh giá hiệu quả và tác động của giáo dục môi trường là rất quan trọng để đảm bảo rằng các hoạt động này đạt được mục tiêu đề ra. Các phương pháp đánh giá có thể bao gồm khảo sát, phỏng vấn, và phân tích dữ liệu. Kết quả đánh giá sẽ cung cấp thông tin hữu ích để cải thiện chương trình và các hoạt động giáo dục môi trường trong tương lai. Theo Lynn White và Ald Leopold, nguồn gốc của khủng hoảng sinh thái xét đến cùng là từ con người, do sự phát triển sản xuất của con người gây nên. Để khắc phục khủng hoảng sinh thái, con người cần thiết phải thay đổi cách ứng xử của mình đối với tự nhiên.

5.1. Phương Pháp Đánh Giá Hiệu Quả Giáo Dục Môi Trường

Nghiên cứu và áp dụng các phương pháp đánh giá hiệu quả giáo dục môi trường một cách khách quan và toàn diện. Sử dụng các công cụ khảo sát, phỏng vấn, và phân tích dữ liệu để thu thập thông tin về nhận thức, thái độ, và hành vi của sinh viên và cộng đồng. Đảm bảo rằng các phương pháp đánh giá được thiết kế phù hợp với mục tiêu và nội dung của chương trình giáo dục môi trường.

5.2. Tác Động Của Giáo Dục Môi Trường Đến Nhận Thức và Hành Vi

Phân tích tác động của giáo dục môi trường đến nhận thức và hành vi của sinh viên và cộng đồng đối với vấn đề bảo vệ môi trường. Đánh giá xem liệu các hoạt động giáo dục môi trường có giúp nâng cao nhận thức, thay đổi thái độ, và thúc đẩy hành vi bảo vệ môi trường hay không. Kết quả phân tích sẽ cung cấp thông tin quan trọng để cải thiện chương trình và các hoạt động giáo dục môi trường.

VI. Tương Lai Giáo Dục Môi Trường Bền Vững Tại Đại Học Thái Nguyên

Với những thành tựu đã đạt được và những thách thức còn tồn tại, giáo dục môi trường tại Đại học Thái Nguyên có nhiều tiềm năng phát triển trong tương lai. Việc tiếp tục đổi mới phương pháp giảng dạy, tăng cường hợp tác quốc tế, và xây dựng một mạng lưới giáo dục bền vững rộng khắp là những hướng đi quan trọng. Mục tiêu là biến Đại học Thái Nguyên trở thành một trung tâm giáo dục môi trường hàng đầu của khu vực. Theo hội nghị thượng đỉnh của thế giới về Môi trường và Phát triển được tổ chức năm 1992, cần tiếp tục tìm kiếm, xây dựng chương trình hành động cho mỗi quốc gia và toàn thế giới để khắc phục những nghịch lý về phát triển xã hội trong đó có vấn đề bảo vệ MTTN.

6.1. Hợp Tác Quốc Tế Trong Giáo Dục Môi Trường

Tăng cường hợp tác với các trường đại học, tổ chức nghiên cứu, và các tổ chức quốc tế trong lĩnh vực giáo dục môi trường. Trao đổi sinh viên, giảng viên, và các chuyên gia để học hỏi kinh nghiệm và chia sẻ kiến thức. Tham gia vào các dự án nghiên cứu quốc tế để giải quyết các vấn đề môi trường toàn cầu. Hợp tác quốc tế sẽ giúp Đại học Thái Nguyên nâng cao năng lực và uy tín trong lĩnh vực giáo dục môi trường.

6.2. Xây Dựng Mạng Lưới Giáo Dục Môi Trường Bền Vững

Xây dựng một mạng lưới giáo dục môi trường bền vững rộng khắp, bao gồm các trường học, tổ chức xã hội, doanh nghiệp, và các cơ quan nhà nước. Tổ chức các hoạt động chung, chia sẻ tài nguyên, và phối hợp trong các dự án bảo vệ môi trường. Mạng lưới này sẽ tạo ra một sức mạnh tổng hợp, giúp nâng cao hiệu quả của công tác giáo dục môi trường và bảo vệ môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Biến đổi khí hậu toàn cầu và suy thoái sinh thái đang là thách thức nghiêm trọng hàng đầu của nhân loại, thúc đẩy hơn 113 quốc gia tham gia cam kết hành động kể từ Tuyên bố Stockholm năm 1972. Tại Việt Nam, quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa đã mang lại nhiều thành tựu kinh tế vượt bậc nhưng cũng để lại những hệ lụy nặng nề về ô nhiễm môi trường. Thực tiễn đã chứng minh rằng các chế tài pháp luật và chính sách thuế chỉ đóng vai trò kiểm soát tạm thời, trong khi bảo vệ hệ sinh thái bền vững chỉ có thể đạt được khi hình thành sự tự giác sâu sắc trong ý thức của mỗi công dân thông qua con đường giáo dục đạo đức môi trường tự nhiên.

Huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng vốn là địa bàn thuần nông mang nét đặc trưng của vùng đồng bằng duyên hải Bắc Bộ. Tuy nhiên, trong giai đoạn chuyển dịch cơ cấu kinh tế mạnh mẽ từ năm 2010 đến năm 2017, sự phát triển nhanh chóng của các cụm công nghiệp đã kéo theo nguy cơ ô nhiễm nguồn nước, đất canh tác và không khí, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống dân sinh. Trước tình hình đó, công tác giáo dục đạo đức môi trường tự nhiên cho học sinh trung học phổ thông trên địa bàn trở thành nhiệm vụ cấp thiết nhằm bồi đắp tình cảm, trách nhiệm và xây dựng lối sống hài hòa với tự nhiên cho thế hệ trẻ.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là làm rõ cơ sở lý luận, khảo sát toàn diện thực trạng giáo dục đạo đức môi trường tự nhiên tại các trường trung học phổ thông huyện Vĩnh Bảo từ năm 2010 đến năm 2017, từ đó xây dựng hệ thống giải pháp sư phạm đồng bộ, khả thi. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc nâng cao tỷ lệ học sinh có ý thức tự giác bảo vệ môi trường từ mức trung bình khoảng 52,4% lên trên 85%, đồng thời giảm thiểu khoảng 35% các hành vi gây tổn hại cảnh quan học đường và môi trường sinh thái nông thôn mới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng thế giới quan và phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử Mác - Lênin. Trọng tâm là quan điểm của Ph. Ăng-ghen trong tác phẩm Biện chứng của tự nhiên về mối quan hệ hữu cơ, gắn bó mật thiết giữa con người, xã hội và giới tự nhiên. Ăng-ghen đã cảnh báo sâu sắc rằng giới tự nhiên là thân thể vô cơ của con người; mỗi chiến thắng nhất thời của con người trước tự nhiên nếu thiếu đi sự tôn trọng quy luật sinh thái sẽ phải trả giá bằng những thảm họa khôn lường.

Bên cạnh đó, đề tài tiếp thu các lý thuyết đạo đức sinh thái học quốc tế tiêu biểu như luận điểm của Lynn White năm 1967 về nguồn gốc lịch sử của khủng hoảng sinh thái, công trình Đạo đức đối với Trái Đất của Aldo Leopold năm 1970, tác phẩm Đạo đức môi trường và chính sách công của Ernest Partridge năm 1980 và các nghiên cứu của Michael Boylan. Tại Việt Nam, nghiên cứu kế thừa quan điểm của nhiều học giả uy tín về đạo đức sinh thái như Lê Văn Khoa, Nguyễn Thị Khương, Phan Thị Hồng Duyên và Vũ Dũng.

Hệ thống khung khái niệm cốt lõi của luận văn bao gồm:

• Môi trường tự nhiên: Được xác định theo Điều 1 Luật Bảo vệ môi trường năm 2014, gồm toàn bộ các yếu tố thiên nhiên như đất, nước, không khí, sinh vật tồn tại khách quan bên ngoài con người, là điều kiện sinh tồn thiết yếu của xã hội.
• Đạo đức môi trường: Hệ thống các chuẩn mực, nguyên tắc và giá trị xã hội điều chỉnh nhận thức, thái độ và hành vi ứng xử của con người đối với tự nhiên, bảo đảm sự cùng tồn tại và phát triển bền vững của hệ thống Tự nhiên - Con người - Xã hội.
• Giáo dục đạo đức môi trường tự nhiên cho học sinh trung học phổ thông: Quá trình tác động có mục đích, có kế hoạch của nhà trường nhằm hình thành tri thức sinh thái đúng đắn, khơi dậy tình yêu thiên nhiên và rèn luyện kỹ năng bảo vệ môi trường thành thói quen thường nhật cho thanh thiếu niên lứa tuổi 15 đến 18.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ hai kênh chính: dữ liệu thứ cấp từ các văn kiện quốc tế (Hội nghị Tbilisi 1977, Hội nghị Mát-xcơ-va 1987 do UNESCO và UNEP tổ chức), hệ thống văn bản pháp luật Việt Nam, báo cáo thống kê ngành giáo dục huyện Vĩnh Bảo giai đoạn 2010 - 2017; và dữ liệu sơ cấp thu thập qua khảo sát thực địa.

Quy mô mẫu khảo sát thực tế gồm 450 học sinh thuộc đầy đủ 3 khối lớp 10, 11, 12 cùng 60 cán bộ quản lý và giáo viên đang trực tiếp công tác tại 4 trường trung học phổ thông trên địa bàn huyện Vĩnh Bảo. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng để bảo đảm tính khách quan, cân đối giữa các phân nhóm học lực, hạnh kiểm và điều kiện kinh tế gia đình.

Nghiên cứu sử dụng phối hợp các nhóm phương pháp:

• Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận: Phương pháp phân tích - tổng hợp, logic - lịch sử, quy nạp - diễn dịch nhằm xây dựng cơ sở lý luận vững chắc.
• Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Phương pháp điều tra xã hội học bằng phiếu anket, phương pháp phỏng vấn sâu 15 chuyên gia giáo dục và cán bộ đoàn thể, phương pháp quan sát sư phạm và thực nghiệm đo lường tính khả thi của 4 nhóm giải pháp.

Việc kết hợp phân tích định lượng bằng phần mềm thống kê và phân tích định tính giúp đo lường chính xác mối tương quan giữa phương pháp dạy học với sự biến chuyển hành vi của học sinh, loại bỏ hoàn toàn các sai số suy đoán chủ quan.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn giai đoạn 2010 - 2017 tại các trường trung học phổ thông huyện Vĩnh Bảo đã chỉ ra 3 phát hiện nổi bật về thực trạng giáo dục đạo đức môi trường tự nhiên:

Thứ nhất, có sự mất cân đối rõ rệt giữa nhận thức lý thuyết và hiểu biết chuẩn mực đạo đức. Khoảng 78,5% học sinh có hiểu biết căn bản về khái niệm biến đổi khí hậu và hiện tượng ô nhiễm tại địa phương thông qua các phương tiện truyền thông. Tuy nhiên, chỉ có 46,2% học sinh nắm vững các chuẩn mực đạo đức sinh thái và các quy định pháp luật về bảo vệ môi trường, trong khi 53,8% còn xem việc bảo vệ thiên nhiên là nghĩa vụ hành chính hơn là chuẩn mực lương tâm.

Thứ hai, mức độ chuyển hóa từ tình cảm sang ý thức trách nhiệm nội tại còn hạn chế. Mặc dù có đến 82,0% học sinh bày tỏ sự lo ngại trước khói bụi và nước thải công nghiệp tại huyện nhà, nhưng chỉ có 51,8% học sinh hình thành được ý thức tự giác bảo vệ cây xanh và giữ gìn nguồn nước. Khoảng 48,2% học sinh còn lại chỉ thực hiện các hành động giữ gìn vệ sinh khi có sự giám sát, chấm điểm thi đua của giáo viên chủ nhiệm và ban cán sự lớp.

Thứ ba, sự phân hóa mạnh mẽ trong hành vi thực tế giữa môi trường học đường và đời sống cộng đồng. Trong khuôn viên trường học, tỷ lệ học sinh tham gia phong trào trực nhật, tổng vệ sinh định kỳ đạt 68,4%. Thế nhưng ngoài phạm vi trường học, chỉ có 34,6% học sinh chủ động phân loại rác thải tại gia đình và khu dân cư. Đáng chú ý, mặc dù tỷ lệ học sinh xếp loại hạnh kiểm Tốt đạt tới 91,2% theo tiêu chí đánh giá chung, song tỷ lệ duy trì hành vi chuẩn mực đối với môi trường tự nhiên mọi lúc mọi nơi chỉ dừng lại ở mức 58,0%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của những tồn tại trên xuất phát từ việc công tác giáo dục đạo đức môi trường trong nhà trường thời gian qua chủ yếu dừng lại ở việc truyền thụ kiến thức một chiều qua các môn học chính khóa. Các hoạt động ngoại khóa giàu ý nghĩa như ngày hội Nước sạch và vệ sinh môi trường, hội thi Rung chuông vàng, hội trại xanh hay cuộc thi vẽ tranh Em yêu thành phố quê hương dù mang lại hiệu ứng tốt nhưng tần suất tổ chức còn thưa thớt, trung bình chỉ từ 1 đến 2 lần trong mỗi năm học, chưa tạo thành môi trường rèn luyện liên tục.

So sánh với các nghiên cứu trước đây của Phan Thị Hồng Duyên năm 2012 đối với sinh viên đại học và Vũ Trọng Dung năm 2004 đối với đội ngũ cán bộ, kết quả nghiên cứu tại Vĩnh Bảo khẳng định rằng lứa tuổi học sinh trung học phổ thông là giai đoạn định hình thế giới quan mạnh mẽ nhất. Thanh thiếu niên rất nhạy cảm với các vấn đề xã hội nhưng thói quen hành vi chưa thực sự bền vững, dễ bị tác động bởi tâm lý đám đông nếu thiếu đi cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và xã hội.

Toàn bộ dữ liệu thực trạng trong luận văn được hệ thống hóa qua hệ thống bảng biểu tổng hợp kết quả học lực, phân loại hạnh kiểm tương quan với mức độ nhận thức đạo đức môi trường, đồng thời được trực quan hóa bằng các biểu đồ cột so sánh kết quả trước và sau thực nghiệm sư phạm với độ tin cậy thống kê đạt mức trên 95%.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát thực tiễn, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức môi trường tự nhiên cho học sinh trung học phổ thông huyện Vĩnh Bảo:

Thứ nhất, nâng cao nhận thức, trách nhiệm của Ban giám hiệu, tổ chức Đoàn Thanh niên và 100% giáo viên trực tiếp giảng dạy. Ban giám hiệu các trường cần đưa tiêu chí giáo dục đạo đức môi trường vào kế hoạch năm học chính thức, tổ chức định kỳ 2 đợt bồi dưỡng phương pháp giảng dạy tích hợp mỗi năm học cho giáo viên các bộ môn Giáo dục công dân, Địa lý, Sinh học và Ngữ văn từ nay đến trước năm 2019.

Thứ hai, đa dạng hóa phương pháp và hình thức tổ chức dạy học trải nghiệm sáng tạo. Chuyển đổi từ thuyết giảng thụ động sang phương pháp giải quyết vấn đề, đóng vai, nghiên cứu tình huống sinh thái tại địa phương. Định kỳ 1 tháng 1 lần tổ chức các hoạt động ngoại khóa gắn liền với lao động công ích như Câu lạc bộ Bảo vệ cây xanh, phong trào Ngày thứ Bảy tình nguyện, hướng tới mục tiêu 90% học sinh chủ động phân loại rác thải hữu cơ và vô cơ tại nguồn.

Thứ ba, thiết lập cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa Nhà trường - Gia đình - Xã hội. Chính quyền địa phương tại hơn 30 xã, thị trấn của huyện Vĩnh Bảo cần tạo điều kiện để các cơ sở giáo dục gắn việc học đạo đức môi trường với các phong trào xây dựng nông thôn mới. Phấn đấu giai đoạn 2018 - 2020 có 100% chi đoàn học sinh nhận chăm sóc các tuyến đường cây xanh và công trình sinh thái tại nơi cư trú.

Thứ tư, phát huy tính tích cực, tự giác và sáng tạo của học sinh. Khuyến khích học sinh trung học phổ thông tự đề xuất các dự án nghiên cứu khoa học kỹ thuật bảo vệ nguồn nước sông Hóa, sông Luộc. Đặt mục tiêu đạt 100% học sinh ký cam kết không xả rác bừa bãi và nâng tỷ lệ học sinh duy trì thói quen sống xanh tự nguyện lên trên 85%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao, đặc biệt phù hợp với 4 nhóm đối tượng sau:

• Cán bộ quản lý giáo dục và Ban giám hiệu các trường trung học phổ thông: Tài liệu cung cấp cơ sở khoa học và bộ tiêu chí đánh giá chuẩn mực để xây dựng kế hoạch giáo dục toàn diện, tích hợp nội dung bảo vệ môi trường vào tiêu chí thi đua trường học thân thiện, học sinh tích cực.
• Giáo viên giảng dạy bộ môn Giáo dục công dân và các môn Khoa học xã hội: Tài liệu là nguồn tham khảo phong phú về giáo án tích hợp, phương pháp tổ chức trò chơi, thảo luận chuyên đề và các tình huống đạo đức sinh thái thực tế để làm sinh động bài giảng trên lớp.
• Học viên cao học, sinh viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học: Khai thác phương pháp luận Mác - Lênin, quy trình thiết kế phiếu điều tra anket chuẩn hóa trên cỡ mẫu 450 khách thể và mô hình thực nghiệm sư phạm trong nghiên cứu khoa học giáo dục.
• Cán bộ Đoàn Thanh niên, Hội Liên hiệp Phụ nữ và các tổ chức xã hội: Cung cấp mô hình liên kết cộng đồng hiệu quả để triển khai các phong trào thanh niên xung kích bảo vệ dòng sông quê hương và vệ sinh môi trường nông thôn mới bền vững.

Câu hỏi thường gặp

Giáo dục đạo đức môi trường tự nhiên khác biệt như thế nào so với giáo dục môi trường thông thường?

Giáo dục môi trường thông thường chủ yếu trang bị tri thức khoa học, quy luật tự nhiên và kỹ năng xử lý chất thải. Trong khi đó, giáo dục đạo đức môi trường tự nhiên đi sâu vào thế giới nội tâm, xây dựng hệ thống tình cảm, lương tâm và chuẩn mực nhân văn, biến hành vi giữ gìn thiên nhiên thành nhu cầu tự giác, tự nguyện thường nhật như cơm ăn nước uống, giúp duy trì hành vi bền vững đạt trên 80%.

Vì sao luận văn lựa chọn nghiên cứu tại địa bàn huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng?

Vĩnh Bảo là địa bàn ven biển đặc trưng đang trong quá trình chuyển dịch cơ cấu từ thuần nông sang công nghiệp hóa giai đoạn 2010 - 2017, xuất hiện nhiều xung đột môi trường cục bộ. Khảo sát 450 học sinh tại đây mang tính đại diện cao cho học sinh trung học phổ thông khu vực nông thôn đang đô thị hóa nhanh tại đồng bằng Bắc Bộ.

Làm thế nào để tích hợp nội dung đạo đức môi trường vào chương trình học mà không làm quá tải học sinh?

Giải pháp hữu hiệu là lồng ghép khéo léo vào khoảng 15% đến 20% thời lượng các bài học sẵn có của môn Giáo dục công dân, Sinh học, Địa lý thông qua các ví dụ thực tế địa phương, thay vì bổ sung thêm môn học mới, từ đó giúp học sinh tiếp thu kiến thức tự nhiên mà không tăng áp lực thi cử.

Cơ chế nào bảo đảm học sinh duy trì hành vi bảo vệ môi trường khi ở ngoài phạm vi nhà trường?

Cần kết hợp giữa phương pháp nêu gương của cha mẹ, thầy cô với cơ chế tự quản của Đoàn Thanh niên tại địa bàn dân cư. Việc tổ chức các phong trào chấm điểm thi đua định kỳ 1 học kỳ 1 lần kết hợp khen thưởng kịp thời các tấm gương sống xanh sẽ giúp tăng 35% tỷ lệ tự giác hành động ngoài xã hội.

Hệ thống giải pháp của luận văn có khả năng áp dụng cho các địa phương khác không?

Hệ thống giải pháp hoàn toàn có khả năng chuyển giao và nhân rộng cho các trường trung học phổ thông trên toàn quốc. Các biện pháp được thiết kế bám sát tâm lý lứa tuổi 15 đến 18 và đã được kiểm nghiệm thực nghiệm với mức độ cần thiết và khả thi đạt tỷ lệ đồng thuận trên 88% từ đội ngũ 60 cán bộ, giáo viên.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa sâu sắc và toàn diện cơ sở lý luận về đạo đức môi trường và giáo dục đạo đức môi trường tự nhiên dựa trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin và triết học sinh thái học hiện đại.
• Khảo sát thực chứng trên 450 học sinh và 60 cán bộ, giáo viên tại huyện Vĩnh Bảo giai đoạn 2010 - 2017 đã phản ánh chính xác thực trạng, chỉ rõ khoảng cách lớn giữa nhận thức lý thuyết và hành vi thực tiễn.
• Luận văn làm sáng tỏ các nguyên nhân chủ quan và khách quan, khẳng định tính tất yếu của việc chuyển hóa công tác giáo dục từ hình thức phong trào sang rèn luyện chiều sâu đạo đức.
• Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp sư phạm có tính đột phá, chú trọng đa dạng hóa hình thức trải nghiệm và phát huy tối đa vai trò chủ thể tự giác của học sinh.
• Kiểm chứng thực nghiệm sư phạm khẳng định tính khoa học và mức độ khả thi vượt trội của các giải pháp với tỷ lệ đánh giá tích cực đạt trên 88%.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là công trình chuyên khảo tiên phong về giáo dục đạo đức môi trường tự nhiên cho học sinh trung học phổ thông tại Hải Phòng, bổ sung nguồn tài liệu quý báu cho chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Lý luận chính trị. Kính đề nghị Sở Giáo dục và Đào tạo cùng các cơ sở giáo dục sớm đưa bộ giải pháp này vào triển khai thực tế ngay trong năm học tới, đồng thời mở rộng quy mô áp dụng trên toàn địa bàn thành phố nhằm chung tay kiến tạo môi trường học đường xanh và phát triển bền vững trước thách thức biến đổi khí hậu toàn cầu.