1 ®Æt vÊn ®Ò §au bông cÊp tÝnh ë phô n÷ do nhiÒu nguyªn nh©n g©y ra, nhiÒu trêng hîp ®ßi hái ph¶i can thiÖp cÊp cøu. Nguyªn nh©n thêng gÆp lµ viªm nhiÔm tiÓu khung, chöa ngoµi tö cung, xo¾n phÇn phô, vì hoÆc ch¶y m¸u nang hoµng thÓ trong ®ã xo¾n phÇn phô lµ cÊp cøu hay gÆp ®øng hµng thø t, chiÕm 3% c¸c cÊp cøu phô khoa [54].A 60% c¸c trêng hîp xo¾n phÇn phô lµ do khèi u buång trøng [42]. ChÈn ®o¸n u buång trøng xo¾n thêng khã kh¨n, nÕu chËm trÔ trong chÈn ®o¸n vµ can thiÖp phÉu thuËt dÉn ®Õn c¸c biÕn chøng nÆng h¬n nh ho¹i tö buång trøng, viªm phóc m¹c tiÓu khung hoÆc toµn thÓ g©y nguy hiÓm ®Õn tÝnh m¹ng bÖnh nh©n. PhÇn lín c¸c khèi u buång trøng xo¾n lµ khèi u lµnh tÝnh, tû lÖ ¸c tÝnh trong u buång trøng xo¾n lµ 2- 5%, 70- 75% u buång trøng xo¾n x¶y ra trªn phô n÷ ë ®é tuæi sinh ®Î, 15% ë ®é tuæi dËy th× g©y tæn th¬ng thiÕu m¸u, ho¹i tö ë vßi tö cung vµ buång trøng, thêng ®ßi hái phÉu thuËt c¾t bá lµm ¶nh hëng ®Õn kh¶ n¨ng sinh s¶n, søc khoÎ vµ h¹nh phóc ngêi bÖnh [43], [65], [73].
Trong nhiÒu nghiªn cøu gÇn ®©y, chÈn ®o¸n sím ®Ó ®iÒu trÞ b¶o tån ®¹t kÕt qu¶ 75- 81% c¸c trêng hîp [42],[70]. 2 T¹i bÖnh viÖn Phô s¶n Trung ¬ng trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y viÖc chÈn ®o¸n sím u buång trøng xo¾n vµ ®iÒu trÞ b¶o tån buång trøng b»ng ph¬ng ph¸p mæ më vµ phÉu thuËt néi soi ®· ®îc ¸p dông ®¹t kÕt qu¶ cao, b¶o tån chøc n¨ng sinh s¶n vµ néi tiÕt cho phô n÷. XuÊt ph¸t tõ thùc tÕ trªn chóng t«i tiÕn hµnh nghiªn cøu ®Ò tµi: “Nghiên cứu về chẩn đoán và xử trí khối u buồng trứng xoắn tại Bệnh viện Phụ sản Trung ương trong 5 năm (2004 – 2008)” Môc tiªu cña ®Ò tµi: 1. Xác định tỷ lệ khối u buồng trứng xoắn tại Bệnh viện Phụ sản Trung ơng.
Nhận xét về chẩn đoán khối u buồng trứng xoắn tại Bệnh viện Phụ sản Trung ương. Nhận xét về xử trí u buồng trứng xoắn và các yếu tố liên quan đến thái độ bảo tồn buồng trứng. 3 Ch¬ng 1 Tæng quan 1. Gi¶I phÉu vµ Chøc n¨ng cña buång trøng 1.
Gi¶i phÉu buång trøng [2] Buång trøng lµ tuyÕn sinh dôc cña n÷ n»m trªn thµnh chËu h«ng bÐ, hai bªn tö cung, dÝnh vµo l¸ sau d©y ch»ng réng, phÝa sau vßi tö cung, díi eo chËu trªn 10mm, ®èi chiÕu lªn thµnh bông, ®iÓm buång trøng lµ ®iÓm gi÷a ®êng nèi gai chËu tríc trªn víi khíp mu. Buång trøng cã h×nh h¹t ®Ëu dÑt mµu hång nh¹t, dµi kho¶ng 3cm, réng 1,5cm vµ dµy 1cm. VÞ trÝ thay ®æi tuú thuéc vµo sè lÇn ®Î nhiÒu hay Ýt cña ngêi phô n÷. Buång trøng cã hai mÆt: mÆt trong vµ mÆt ngoµi, hai bê: bê tù do vµ bê m¹c treo, hai ®Çu: ®Çu vßi vµ ®Çu tö cung.
Buång trøng vµ c¸c cÊu tróc liªn quan 5 - Liªn quan cña buång trøng + MÆt ngoµi, buång trøng n»m trªn phóc m¹c thµnh bªn chËu h«ng bÐ, trong mét hè lâm gäi lµ hè buång trøng ë gi÷a chç ph©n chia c¸c m¹ch chËu. + MÆt trong tiÕp xóc víi c¸c tua cña phÔu vßi tö cung vµ liªn quan víi c¸c quai ruét. + Bê tù do låi, quay ra sau, liªn quan víi c¸c quai ruét. + Bê m¹c treo híng ra tríc, cã m¹c treo dÝnh vµo.
+ §Çu vßi trßn, híng lªn trªn, lµ n¬i b¸m cña d©y ch»ng treo buång trøng. Trong d©y ch»ng cã m¹ch vµ thÇn kinh buång trøng. + §Çu tö cung híng vÒ phÝa tö cung vµ lµ n¬i b¸m cña d©y ch»ng riªng buång trøng. - Ph¬ng tiÖn gi÷ buång trøng Buång trøng ®îc gi÷ trong æ phóc m¹c nhê mét hÖ thèng d©y ch»ng: + M¹c treo buång trøng lµ nÕp phóc m¹c nèi buång trøng vµo l¸ sau d©y ch»ng réng.
Buång trøng kh«ng ®îc phóc m¹c bao phñ hoµn toµn nh c¸c t¹ng kh¸c. Phóc m¹c chØ dÝnh vµo buång trøng theo mét ®êng däc theo bê m¹c treo. + D©y ch»ng treo buång trøng b¸m vµo ®Çu vßi cña buång trøng, tõ ®ã ch¹y lªn trªn díi phóc m¹c thµnh b¾t chÐo bã m¹ch chËu ngoµi ®Ó tËn hÕt ë thµnh lng. D©y ch»ng chñ yÕu ®îc cÊu t¹o bëi m¹ch vµ thÇn kinh buång trøng.
6 + D©y ch»ng riªng buång trøng lµ mét d¶i m« liªn kÕt n»m gi÷a hai l¸ d©y ch»ng réng, ®i tõ ®Çu tö cung cña buång trøng tíi gãc bªn cña tö cung ngay phÝa sau vµ díi vßi tö cung. + D©y ch»ng vßi buång trøng lµ mét d©y ch»ng ng¾n ®i tõ ®Çu vßi cña buång trøng tíi mÆt ngoµi cña phÔu vßi tö cung. - M¹ch vµ thÇn kinh cña buång trøng + §éng m¹ch Buång trøng ®îc cÊp huyÕt bëi ®éng m¹ch buång trøng vµ nh¸nh buång trøng cña ®éng m¹ch tö cung. §éng m¹ch buång trøng t¸ch tõ ®éng m¹ch chñ bông, díi nguyªn uû cña ®éng m¹ch thËn.
Khi tíi eo trªn, ®éng m¹ch b¾t chÐo phÇn trªn cña ®éng m¹ch vµ tÜnh m¹ch chËu ngoµi råi vµo trong chËu h«ng. §éng m¹ch ch¹y bªn trong d©y ch»ng treo buång trøng, gi÷a hai l¸ cña d©y ch»ng réng vµ n»m díi vßi tö cung. Tõ ®ã ®éng m¹ch ch¹y ra sau gi÷a hai l¸ cña m¹c treo buång trøng, ph©n ra c¸c nh¸nh: nh¸nh vßi, nh¸nh buång trøng vµ nh¸nh nèi tiÕp víi nh¸nh cïng tªn cña ®éng m¹ch tö cung. §éng m¹ch tö cung t¸ch ra tõ ®éng m¹ch chËu trong, cho nh¸nh nèi víi nh¸nh cña ®éng m¹ch buång trøng.
+ TÜnh m¹ch TÜnh m¹ch ch¹y theo ®éng m¹ch, t¹o thµnh ®¸m rèi h×nh d©y cuèn ë gÇn rèn buång trøng. 7 + B¹ch huyÕt M¹ch b¹ch huyÕt cña buång trøng ®æ vµo c¸c h¹ch b¹ch huyÕt c¹nh ®éng m¹ch chñ. + ThÇn kinh Tõ ®¸m rèi buång trøng ®i theo ®éng m¹ch buång trøng vµo buång trøng. Chøc n¨ng cña buång trøng [3],[15],[10] Buång trøng lµ mét tuyÕn kÐp võa cã chøc n¨ng néi tiÕt võa cã chøc n¨ng ngo¹i tiÕt, hai chøc n¨ng nµy liªn quan mËt thiÕt víi nhau, trong ®ã chøc n¨ng néi tiÕt ®ãng vai trß quan träng quyÕt ®Þnh chøc n¨ng ngo¹i tiÕt: 8 + Chøc n¨ng ngo¹i tiÕt: buång trøng cã rÊt nhiÒu nang no·n, sè lîng nang no·n nµy gi¶m rÊt nhanh theo thêi gian, vµo tuæi dËy th× sè lîng nang no·n chØ cßn kho¶ng 20.
Trong mçi vßng kinh, díi t¸c dông cña FSH thêng chØ cã mét nang no·n ph¸t triÓn vµ trëng thµnh ®îc gäi lµ nang chÝn hay nang De-Graff. Díi t¸c dông cña LH, nang no·n chÝn råi vì, gi¶i phãng no·n ra ngoµi ®ã lµ hiÖn tîng phãng no·n. Buång trøng kh«ng cã kh¶ n¨ng s¶n sinh nh÷ng nang no·n míi. + Chøc n¨ng néi tiÕt: chøc n¨ng néi tiÕt cña buång trøng ®îc ®iÒu hoµ bëi trôc díi ®åi tuyÕn yªn th«ng qua c¸c yÕu tè: GnRH, FSH, LH.
Buång trøng t¹o ra hormon sinh dôc chÝnh lµ Estrogen, Progesteron vµ Androgen. C¸c hormon nµy cã nh©n steroid nªn cßn ®îc gäi lµ steroid sinh dôc. - C¸c tÕ bµo h¹t cña vá nang trong chÕ tiÕt Estrogen - C¸c tÕ bµo h¹t cña hoµng thÓ chÕ tiÕt Progesteron - C¸c tÕ bµo cña rèn buång trøng chÕ tiÕt Androgen C¸c hormon cña nang no·n vµ cña hoµng thÓ ®ñ ®Ó lµm thay ®æi niªm m¹c tö cung gióp cho trøng lµm tæ vµ nÕu ngêi phô n÷ kh«ng thô thai th× còng ®ñ ®Ó g©y ®îc kinh nguyÖt. Nguyªn nh©n h×nh thµnh vµ ph©n lo¹i khèi u buång trøng Buång trøng võa lµ c¬ quan sinh s¶n, võa lµ tuyÕn néi tiÕt cã mét qu¸ tr×nh h×nh thµnh phøc t¹p.
V× buång trøng 9 lu«n cã nh÷ng thay ®æi rÊt râ rÖt vÒ mÆt h×nh th¸i còng nh chøc n¨ng trong suèt cuéc ®êi ngêi phô n÷, nh÷ng thay ®æi ®ã cã thÓ dÉn tíi nh÷ng rèi lo¹n kh«ng phôc håi, ph¸t triÓn thµnh bÖnh lý, ®Æc biÖt lµ sù h×nh thµnh c¸c khèi u. C¸c u nang c¬ n¨ng Sinh ra do rèi lo¹n chøc phËn cña buång trøng [4]. U th- êng lín nhanh nhng mÊt sím kh«ng cÇn ®iÒu trÞ g×, chØ tån t¹i vµi chu kú kinh. U thêng cã vá máng, kÝch thíc thêng kh«ng vît qu¸ 5 - 6 cm.
Cã thÓ g©y rèi lo¹n kinh nguyÖt. Cã ba lo¹i u nang c¬ n¨ng, ®ã lµ u nang bäc no·n, u nang hoµng tuyÕn vµ u nang hoµng thÓ. U nang bäc no·n Lµ nang no·n ®· trëng thµnh nhng kh«ng phãng no·n do nang De- Graff vì muén, tiÕp tôc tiÕt Estrogen, hoµng thÓ kh«ng ®îc thµnh lËp. DÞch trong nang thêng cã mµu vµng chanh vµ chøa nhiÒu Estrogen.
Ngêi ta cã thÓ thÊy nang bäc no·n trong trêng hîp qu¸ s¶n tuyÕn néi m¹c tö cung. U nang hoµng tuyÕn Lín h¬n nang bäc no·n, nhiÒu thïy, gÆp ë mét hoÆc hai bªn buång trøng, kÝch thíc to, nhiÒu mói, vá dÇy. Trong lßng nang chøa nhiÒu lutein. U nang hoµng tuyÕn hay gÆp ë ngêi chöa trøng hoÆc ung th nguyªn bµo nu«i, lµ hËu qu¶ cña - hCG qu¸ cao [4].
U nang hoµng thÓ 10 Sinh ra tõ hoµng thÓ, chØ gÆp trong thêi kú thai nghÐn nhÊt lµ trong trêng hîp chöa nhiÒu thai hoÆc nhiÔm ®éc thai nghÐn do hoµng thÓ kh«ng teo ®i mµ l¹i ph¸t triÓn qu¸ møc. Thµnh nang thêng dÇy h¬n nang bäc no·n. Nang chÕ tiÕt nhiÒu Estrogen vµ Progesteron. C¸c u nang thùc thÓ Nang cã kÝch thíc thay ®æi tõ vµi cm tíi vµi chôc cm, träng lîng tõ vµi tr¨m gam ®Õn chôc kg, thêng lµ lµnh tÝnh nhng vÉn cã kh¶ n¨ng trë thµnh ¸c tÝnh.
U nang thùc thÓ ®îc ph©n thµnh 5 lo¹i sau ®©y: 11 1. U tõ tÕ bµo biÓu m« buång trøng Trong qu¸ tr×nh h×nh thµnh, liªn bµo bÒ mÆt buång trøng cã thÓ bÞ vïi vµo trong nhu m« vµ vÒ sau ph¸t triÓn thµnh c¸c lo¹i u nang hay khèi u tæ chøc vá buång trøng (chiÕm 80% sè trêng hîp) [6]. U tõ tÕ bµo biÓu m« buång trøng cã nh÷ng lo¹i u nang sau: - U nang tuyÕn níc: dÞch u thêng trong - U nang tuyÕn nhÇy: dÞch u thêng nhÇy - U nang d¹ng niªm m¹c tö cung lµnh tÝnh chøa dÞch n©u ®en - U Brenner (u tÕ bµo chuyÓn tiÕp) - U tÕ bµo s¸ng (Clear cell) §èi víi tÊt c¶ c¸c u lo¹i biÓu m«, khi thÊy vá u mÊt tÝnh nh½n bãng, mÆt trong vá u cã nh÷ng nhó sïi, cã c¸c vïng n¸t ®á thÉm nh thÞt t¬i hay nh÷ng sïi li ti nh trøng Õch, h¹t kª th× cã nhiÒu kh¶ n¨ng ¸c tÝnh [22]. C¸c u tõ tÕ bµo mÇm C¸c tÕ bµo mÇm buång trøng còng cã thÓ ph¸t triÓn thµnh nh÷ng khèi u buång trøng.
U c¸c tÕ bµo mÇm buång trøng chiÕm 10% c¸c khèi u buång trøng [6]. C¸c u tõ tÕ bµo ®Öm cña d©y sinh dôc Ngoµi tÕ bµo mÇm cßn cã tÕ bµo ®Öm cña d©y sinh dôc còng ph¸t triÓn thµnh u chiÕm tû lÖ 6% c¸c khèi u buång trøng. 12 Nh÷ng u nµy thêng g©y rèi lo¹n néi tiÕt lµm rèi lo¹n sù ph¸t triÓn giíi tÝnh hay kinh nguyÖt.