1 §Æt vÊn ®Ò BÖnh b¹ch biÕn (vitiligo) lµ mét bÖnh da th«ng thêng, víi biÓu hiÖn l©m sµng lµ nh÷ng d¸t tr¾ng to nhá kh¸c nhau trªn da do sù thiÕu, v¾ng c¸c tÕ bµo s¾c tè (melanocytes). BÖnh cã tû lÖ tõ 0,5 - 2% d©n sè [36], [42], [52], [54], [57], [58], [81], [88], [94], [114], [119] vµ cã thÓ gÆp ë bÊt kú løa tuæi nµo, nhng kho¶ng 50% c¸c trêng hîp bÖnh khëi ph¸t ë løa tuæi tõ 10 ®Õn 30 tuæi. Mét vµi trêng hîp xuÊt hiÖn ngay sau khi sinh vµ ë c¶ ngêi giµ. BÖnh gÆp ®Òu ë c¶ hai giíi vµ tÊt c¶ c¸c chñng téc.
BÖnh g©y ¶nh hëng nhiÒu tíi t©m lý vµ thÈm mü cña bÖnh nh©n, nhÊt lµ khi tæn th¬ng xuÊt hiÖn ë vïng mÆt [36]. Nguyªn nh©n vµ c¬ chÕ bÖnh sinh cña bÖnh b¹ch biÕn ®· ®îc nhiÒu t¸c gi¶ nghiªn cøu. Cho ®Õn nay cã nhiÒu gi¶ thuyÕt kh¸c nhau vÒ c¬ chÕ bÖnh sinh cña bÖnh nh: gi¶ thuyÕt liªn quan c¬ ®Þa di truyÒn vµ gen, gi¶ thuyÕt tù miÔn dÞch, gi¶ thuyÕt thÇn kinh thÓ dÞch, gi¶ thuyÕt c¸c yÕu tè ho¸ sinh, gi¶ thuyÕt tù ph¸ huû [36], [42], [52], [54], [57], [58], [81], [88], [94], [114]. GÇn ®©y, nhê nh÷ng tiÕn bé cña c«ng nghÖ sinh häc ph©n tö, miÔn dÞch häc, ngêi ta ®· vµ ®ang lµm s¸ng tá dÇn phÇn nµo c¬ chÕ bÖnh sinh cña bÖnh.
Dùa theo c¬ chÕ bÖnh sinh vµ tÝnh chÊt, sù ph©n bè cña c¸c tæn th¬ng trªn c¬ thÓ, ngêi ta ®· chia bÖnh b¹ch 2 biÕn thµnh hai lo¹i lµ lo¹i A vµ lo¹i B. Lo¹i A ®îc gäi lµ b¹ch biÕn kh«ng ®øt ®o¹n (nonsegmental) chiÕm ®a sè bÖnh b¹ch biÕn. Lo¹i A cã c¬ chÕ bÖnh sinh gÇn víi gi¶ thuyÕt tù miÔn dÞch, bao gåm c¸c thÓ nh: thÓ khu tró (local vitiligo), thÓ lan to¶ (general vitiligo), thÓ ®Çu chi hoÆc ®Çu chi mÆt (acral or acrofacial vitiligo) vµ thÓ toµn th©n (universal vitiligo). Lo¹i B lµ b¹ch biÕn thÓ ®øt ®o¹n (segmental vitiligo), trong ®ã c¬ chÕ bÖnh sinh gÇn víi gi¶ thuyÕt thÇn kinh vµ bÖnh thêng xuÊt hiÖn sím tõ tuæi trÎ [52], [94].
§Ó gãp phÇn n©ng cao hiÖu qu¶ ®iÒu trÞ bÖnh b¹ch biÕn, nhiÒu t¸c gi¶ trªn thÕ giíi ®· ®i s©u nghiªn cøu vÒ c¬ chÕ bÖnh sinh nhÊt lµ nh÷ng thay ®æi miÔn dÞch t¹i chç vµ toµn th©n ë bÖnh nh©n b¹ch biÕn. ë níc ta, ®· cã mét sè nghiªn cøu vÒ c¸c khÝa c¹nh kh¸c nhau cña bÖnh b¹ch biÕn nh nghiªn cøu sù thay ®æi cña c¸c Ig trong m¸u bÖnh nh©n b¹ch biÕn [8], [11], ®iÒu trÞ bÖnh b¹ch biÕn b»ng uèng prednisolon liÒu thÊp [6], [7], ®¸nh gi¸ ¶nh hëng bÖnh b¹ch biÕn ®Õn chÊt lîng cuéc sèng [12]. Tuy nhiªn, cha cã mét nghiªn cøu nµo ®¸nh gi¸ sù thay ®æi cña ®¸p øng miÔn dÞch tÕ bµo t¹i tæn th¬ng da vµ trong m¸u cña bÖnh nh©n b¹ch biÕn. Do vËy, chóng t«i thùc hiÖn ®Ò tµi: "Nghiªn cøu ®Æc ®iÓm l©m sµng vµ mét sè chØ sè miÔn dÞch trong bÖnh b¹ch biÕn (vitiligo)".
Môc tiªu nghiªn cøu: 1. Kh¶o s¸t mét sè ®Æc ®iÓm l©m sµng, dÞch tÔ cña bÖnh b¹ch biÕn. §¸nh gi¸ sù thay ®æi sè lîng, tû lÖ c¸c 3 tÕ bµo lympho TCD3, TCD4, TCD8 trong m¸u vµ møc ®é th©m nhiÔm c¸c tÕ bµo nµy t¹i m« da tæn th¬ng ë bÖnh nh©n b¹ch biÕn thÓ lan to¶, giai ®o¹n ho¹t ®éng. 4 Ch¬ng 1 Tæng quan 1.
CÊu tróc thîng b× da Thîng b× (epidermis) chia thµnh 4 líp tÕ bµo lµ: líp tÕ bµo ®¸y (basal cell layer), líp tÕ bµo gai (squamous cell layer), líp tÕ bµo h¹t (granular cell layer), líp tÕ bµo sõng (horny layer). C¸c tÕ bµo s¾c tè n»m xen kÏ ë líp tÕ bµo ®¸y, kho¶ng 10-12 tÕ bµo ®¸y cã 1 tÕ bµo s¾c tè (¶nh 1. T¹i thîng b× da b×nh thêng cã c¸c lo¹i tÕ bµo nh: tÕ bµo sõng (keratinocyte), tÕ bµo s¾c tè (melanocyte), tÕ bµo Langerhans, tÕ bµo Merkel, tÕ bµo lympho. CÊu tróc thîng b× da b×nh thêng *Nguån: theo Legenne S.
et al (1997), The sun and the skin 70. TÕ bµo s¾c tè vµ qu¸ tr×nh t¹o s¾c tè melanin TÕ bµo s¾c tè lµ lo¹i tÕ bµo cã tua n»m xen kÏ víi c¸c tÕ bµo ®¸y ë líp ®¸y cña thîng b×. Sè lîng tÕ bµo s¾c tè chiÕm kho¶ng 5-10% tæng sè tÕ bµo ®¸y. TÕ bµo s¾c tè s¶n xuÊt ra s¾c tè (melanin).
C¸c vïng da kh¸c nhau cã sè lîng tÕ bµo s¾c tè kh¸c nhau (nh ë b¶ng 1. ë mÆt vµ nh÷ng vïng da tiÕp xóc ¸nh víi ¸nh n¾ng mÆt trêi cã sè lîng tÕ bµo s¾c tè nhiÒu h¬n ë c¸c vïng da kh¸c. Sè lîng tÕ bµo s¾c tè trung b×nh trªn 1mm2 da ë c¸c vïng da kh¸c nhau Løa 51 – 92 tuæi 1 - 15 tuæi 16 – 50 tuæi tuæi Vïng da Da ®Çu 1291 1060 1025 Da mÆt 1399 1194 1010 Da cæ 1103 926 920 Da ngùc 801 918 687 Da bông 1130 578 605 Da lng 898 880 865 Da sinh dôc 1728 1228 1047 Da c¸nh tay 1097 908 717 7 Da ®ïi 1169 917 771 Da c¼ng 1067 814 812 ch©n *Nguån: theo Ortonne J. Mçi mét tÕ bµo s¾c tè, th«ng qua c¸c tua bµo t¬ng cña chóng cã thÓ tiÕp cËn vµ vËn chuyÓn melanin ®Õn cho 36 tÕ bµo sõng ë thîng b×.
Mét tËp hîp nh vËy gäi lµ mét ®¬n vÞ melanin-thîng b× (epidermal - melanin unit) [94]. H×nh ¶nh tÕ bµo s¾c tè sau khi ®îc nu«i cÊy thÓ hiÖn ë ¶nh 1. TÕ bµo s¾c tè b×nh thêng ®îc nu«i cÊy 8 *Nguån: theo Legenne S. et al (1997), The sun and the skin 70.
S¾c tè da (melanin) ®îc sinh tæng hîp trong mét bµo quan ®Æc biÖt gäi lµ melanosome, trong ®ã cã chøa nhiÒu enzym tæng hîp s¾c tè mµ quan träng nhÊt lµ tyosinase. Qu¸ tr×nh tæng hîp vµ gi¸ng ho¸ cña melanin trong tÕ bµo s¾c tè qua c¸c c¸c giai ®o¹n nh sau: - Tæng hîp tyrosinase: tyrosinase ®îc s¶n sinh bëi mµng polyribosome cña hÖ thèng líi néi bµo, lµ enzym xóc t¸c qu¸ tr×nh chuyÓn tyrosin thµnh dopaquinone. - Tæng hîp khu«n melanosome. - Sù vËn chuyÓn c¸c tyrosinase vµo c¸c khu«n melanosome h×nh thµnh c¸c bäc melanosome.
- Qu¸ tr×nh h×nh thµnh s¾c tè melanin trong c¸c bäc melanosome: s¾c tè melanin ®îc h×nh thµnh tõ tyrosin díi t¸c ®éng xóc t¸c cña tyrosinase. - Sù vËn chuyÓn c¸c bäc melanosome cã chøa s¾c tè melanin theo c¸c tua cña tÕ bµo s¾c tè tíi c¸c tÕ bµo sõng trong ®¬n vÞ melanin- thîng b×. - Sù tho¸i ho¸ cña c¸c bäc melanosome trong c¸c tÕ bµo sõng. - Melanin bÞ mÊt ®i cïng víi sù bong ra cña c¸c tÕ bµo sõng trong chu tr×nh ph¸t triÓn cña tÕ bµo sõng.
9 Cã ba lo¹i melanin ë ngêi lµ eumelanin (mµu n©u ®en) cã ë phÇn bÇu dôc melanosome t¹o mµu n©u ®en cho da, m¾t, tãc. Phaeomelanin (mµu vµng ®á) cã ë phÇn h×nh cÇu melanosome t¹o mµu vµng ®á cho tãc vµ neuromelanin lµ lo¹i pha trén h×nh thµnh bëi c¸c con ®êng kh¸c nhau trong qu¸ tr×nh tæng hîp eumelanin vµ phaeomelanin. TÕ bµo s¾c tè chØ s¶n xuÊt hai lo¹i s¾c tè melanin lµ eumelanin vµ phaeomelanin.1 tãm t¾t qu¸ tr×nh h×nh thµnh melanin tõ tyrosin trong tÕ bµo s¾c tè. 1 0 Tyrosin Tyrosinase Dopa d¹ng oxy hãa Tyrosinase Dopaquinone S¬ ®å 1.
Qóa tr×nh tæng hîp melanin trong tÕ bµo s¾c tè Polyme hãa d¹ng vßng +G¾n thªm cystin +Oxy hãa Eumelanin Melanin Phaeomelanin (t¹o s¾c tè n©u/®en, t¸c dông b¶o vÖ (t¹o rÊts¾c tèt) tè vµng/®á, t¸c dông b¶o vÖ thÊ *Nguån: theo Legenne S. et al (1997), The sun and the skin 70. 1 1 C¸c s¾c tè melanin ngoµi t¸c dông t¹o mµu s¾c da, tãc cßn cã t¸c dông ng¨n chÆn tia bøc x¹ do melanin lµ mét phøc hîp chuçi polymer cña idoles vµ quinones víi chøc n¨ng hÊp thô tia cùc tÝm. Phaeomelanin cã t¸c dông ng¨n chÆn tia bøc x¹ thÊp, cßn eumelanin cã t¸c dông ng¨n chÆn tia x¹ tèt h¬n.
Nh÷ng ng- êi da ®en kh«ng chøa nhiÒu tÕ bµo s¾c tè h¬n ngêi da tr¾ng. Sù kh¸c nhau trong b¶o vÖ ng¨n chÆn tia bøc x¹ dùa vµo sù ho¹t ®éng cña tÕ bµo s¾c tè vµ sù ph©n bè cña c¸c bäc s¾c tè (melanosome). Trong da cña ngêi da ®en nh÷ng bäc nµy réng vµ cã ë tÊt c¶ c¸c líp cña thîng b× bao gåm c¶ ë líp sõng. Cßn ë ngêi da tr¾ng, bäc s¾c tè nµy chØ thÊy ë líp s©u cña thîng b× [94].
C¸c bÖnh gi¶m s¾c tè da C¸c nguyªn nh©n gi¶m s¾c tè da cã thÓ do gi¶m hoÆc mÊt chøc n¨ng cña tÕ bµo s¾c tè trong khi sè lîng tÕ bµo s¾c tè vÉn b×nh thêng, sù thiÕu v¾ng tÕ bµo s¾c tè vµ gi¶m s¾c tè melamin. C¸c bÖnh gi¶m hoÆc mÊt s¾c tè da bao gåm [94]: - B¹ch biÕn (vitiligo). - Tr¾ng da ly t©m m¾c ph¶i Sutton (leukoderma centrifugum aquisitum Sutton). - MÊt s¾c tè quanh nèt ruåi (halo nevus).
- BÖnh phong thÓ bÊt ®Þnh. 1 2 - Gi¶m s¾c tè sau viªm (post-inflammatory hypomelanosis). - Gi¶m s¾c tè thÓ chÊm giät kh«ng râ nguyªn nh©n (idiopathic guttate hypomelanosis). - BÖnh loang tr¾ng (piebaldism).
- Tr¾ng da gi¶ giang mai (leukoderma pseudosyphiliticum). C¸c gi¶ thuyÕt vÒ c¬ chÕ bÖnh sinh cña bÖnh b¹ch biÕn Trong bÖnh b¹ch biÕn ngêi ta thÊy cã sù thiÕu v¾ng tÕ bµo s¾c tè ë líp ®¸y cña thîng b×. Sinh bÖnh häc bÖnh b¹ch biÕn vÉn cha s¸ng tá hoµn toµn. §Õn nay, cã mét sè gi¶ thuyÕt gi¶i thÝch v× sao tÕ bµo s¾c tè l¹i bÞ tæn th¬ng vµ bÞ ph¸ huû trong bÖnh b¹ch biÕn vµ ®a sè t¸c gi¶ cho bÖnh b¹ch biÕn lµ mét bÖnh tù miÔn dÞch víi nhiÒu biÕn ®æi miÔn dÞch t¹i chç vµ toµn th©n, ®Æc biÖt ®· ph¸t hiÖn ®îc kh¸ng thÓ chèng tÕ bµo melanocyt trong m¸u bÖnh nh©n b¹ch biÕn.
Nång ®é kh¸ng thÓ chèng tÕ bµo melanocyt t¬ng quan víi møc ®é cña bÖnh b¹ch biÕn. Gi¶ thuyÕt vÒ c¬ ®Þa di truyÒn Khi nghiªn cøu dÞch tÔ häc bÖnh b¹ch biÕn, c¸c t¸c gi¶ thÊy 30% bÖnh nh©n trong gia ®×nh cã ngêi bÞ bÖnh b¹ch biÕn trong cïng mét m«i trêng gièng nhau. Trong nh÷ng nghiªn cøu dÞch tÔ cña c¸c t¸c gi¶ kh¸c nhau thÊy sù di truyÒn tõ cha mÑ cho con dao ®éng tõ 3% - 7%. Nghiªn cøu 1 3 më réng trong hä hµng bao gåm thÕ hÖ 1, 2, 3 thÊy bÖnh cã xu híng tËp trung trong sè Ýt nh÷ng ngêi trong hä hµng.
Nh÷ng t liÖu nµy gîi ý vÒ tÝnh ®a gen, sù ®ét biÕn c¸c gen kh¸c nhau liªn quan ®Õn tÇn suÊt cao m¾c bÖnh b¹ch biÕn vµ h×nh nh kh«ng di truyÒn theo qui luËt Mendel [54], [103], [114], [119]. Nghiªn cøu HLA líp II trªn hai thÓ b¹ch biÕn lµ thÓ lan to¶ vµ thÓ quanh nèt ruåi (halo nevus) thÊy trong b¹ch biÕn thÓ lan to¶ cã liªn quan thuËn víi HLA-DR4, DR53 vµ liªn quan nghÞch víi HLA-DR cßn trong thÓ quanh nèt ruåi (halo nevus) kh«ng cã sù liªn quan nh trªn nhng cã dÊu hiÖu liªn quan nghÞch víi HLA-DR11.