Nghiên cứu về bệnh bạch biến (vitiligo): Đặc điểm và điều trị

Chuyên khảo phân tích Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng và một số chỉ số miễn dịch trong bệnh bạch biến vitiligo, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Trường học: Trường Đại Học Y Dược
• Chuyên ngành: Y học
• Đề tài: Nghiên cứu về bệnh bạch biến (vitiligo): Đặc điểm, nguyên nhân và điều trị
• Loại tài liệu: tiểu luận
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Tầng quan
• 1.2. Cấu trúc thông bì da
• 1.3. Các sắc tố melanin
• 1.4. Các bệnh giảm sắc tố da
• 1.5. Các giả thuyết về cơ chế bệnh sinh của bệnh bạch biến
• 1.5.1. Giả thuyết về cơ địa di truyền
• 1.5.2. Giả thuyết các yếu tố hóa sinh
• 1.5.3. Giả thuyết thần kinh-thể dịch
• 1.5.4. Giả thuyết tự phá hủy
• 1.5.5. Giả thuyết tự miễn dịch
• 1.6. Tìm thấy các tự kháng thể trong bệnh bạch biến
• 1.7. Tìm thấy các tự kháng thể đặc hiệu cơ quan khác trong bệnh bạch biến
• 1.8. Thay đổi số lượng các tế bào lympho T trong máu và thâm nhiễm các tế bào này tại vùng rìa tổn thương bạch biến

Tóm tắt

I. Tổng quan về bệnh bạch biến vitiligo và đặc điểm của nó

Bệnh bạch biến, hay còn gọi là vitiligo, là một tình trạng da phổ biến, đặc trưng bởi sự xuất hiện của các đốm trắng trên da do sự thiếu hụt các tế bào sắc tố (melanocytes). Bệnh có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi, nhưng thường bắt đầu từ độ tuổi 10 đến 30. Theo thống kê, tỷ lệ mắc bệnh dao động từ 0,5% đến 2% dân số. Bệnh không chỉ ảnh hưởng đến thẩm mỹ mà còn gây ra nhiều vấn đề tâm lý cho người bệnh. Các nghiên cứu cho thấy bệnh có thể xuất hiện ở cả nam và nữ, và không phân biệt chủng tộc. Đặc điểm nổi bật của bệnh là sự phát triển của các đốm trắng trên da, thường xuất hiện ở những vùng da tiếp xúc với ánh nắng mặt trời.

1.1. Triệu chứng và dấu hiệu nhận biết bệnh bạch biến

Triệu chứng chính của bệnh bạch biến là sự xuất hiện của các đốm trắng trên da, thường không ngứa và không đau. Các đốm này có thể xuất hiện ở bất kỳ vị trí nào trên cơ thể, nhưng thường thấy ở mặt, tay và các vùng da tiếp xúc với ánh nắng. Bệnh có thể tiến triển theo thời gian, với sự mở rộng của các vùng da bị ảnh hưởng.

1.2. Tình trạng da và sự phát triển của bệnh bạch biến

Bệnh bạch biến có thể phát triển theo nhiều hình thức khác nhau, bao gồm bạch biến không đoạn (non-segmental) và bạch biến đoạn (segmental). Bạch biến không đoạn thường ảnh hưởng đến nhiều vùng da, trong khi bạch biến đoạn chỉ ảnh hưởng đến một khu vực cụ thể.

II. Nguyên nhân gây bệnh bạch biến và các yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân chính xác của bệnh bạch biến vẫn chưa được xác định rõ ràng. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng bệnh có thể liên quan đến các yếu tố di truyền, tự miễn dịch và môi trường. Một số giả thuyết cho rằng bệnh có thể xảy ra do sự tấn công của hệ miễn dịch vào các tế bào sắc tố, dẫn đến sự giảm sản xuất melanin. Ngoài ra, các yếu tố như căng thẳng, chấn thương da và tiếp xúc với hóa chất cũng có thể góp phần vào sự phát triển của bệnh.

2.1. Các yếu tố di truyền liên quan đến bệnh bạch biến

Nghiên cứu cho thấy khoảng 30% bệnh nhân bạch biến có người thân trong gia đình cũng mắc bệnh. Điều này cho thấy có thể có yếu tố di truyền trong sự phát triển của bệnh. Các gen liên quan đến sự phát triển của tế bào sắc tố có thể đóng vai trò quan trọng trong việc xác định nguy cơ mắc bệnh.

2.2. Tác động của môi trường và lối sống đến bệnh bạch biến

Môi trường sống và lối sống cũng có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của bệnh bạch biến. Các yếu tố như căng thẳng, chế độ ăn uống không lành mạnh và tiếp xúc với hóa chất độc hại có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh. Việc duy trì một lối sống lành mạnh có thể giúp giảm thiểu nguy cơ phát triển bệnh.

III. Phương pháp điều trị bệnh bạch biến hiệu quả nhất hiện nay

Hiện nay, có nhiều phương pháp điều trị bệnh bạch biến, bao gồm thuốc bôi, liệu pháp ánh sáng và phẫu thuật. Mục tiêu của các phương pháp này là làm tăng sản xuất melanin và cải thiện tình trạng da. Các loại thuốc bôi chứa corticosteroid hoặc calcineurin inhibitors có thể giúp làm giảm triệu chứng. Liệu pháp ánh sáng, như liệu pháp PUVA, cũng đã được chứng minh là hiệu quả trong việc điều trị bệnh bạch biến.

3.1. Các loại thuốc điều trị bệnh bạch biến

Các loại thuốc bôi như corticosteroid có thể giúp làm giảm viêm và kích thích sản xuất melanin. Ngoài ra, các thuốc như tacrolimus và pimecrolimus cũng được sử dụng để điều trị bệnh bạch biến. Tuy nhiên, hiệu quả của các loại thuốc này có thể khác nhau tùy thuộc vào từng bệnh nhân.

3.2. Liệu pháp ánh sáng và phẫu thuật trong điều trị

Liệu pháp ánh sáng, đặc biệt là liệu pháp PUVA, đã được chứng minh là hiệu quả trong việc điều trị bệnh bạch biến. Phẫu thuật ghép da cũng là một lựa chọn cho những bệnh nhân không đáp ứng với các phương pháp điều trị khác. Tuy nhiên, phẫu thuật thường chỉ được xem xét trong các trường hợp nặng.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về bệnh bạch biến

Nghiên cứu về bệnh bạch biến đã chỉ ra rằng việc hiểu rõ về cơ chế bệnh sinh có thể giúp phát triển các phương pháp điều trị hiệu quả hơn. Các nghiên cứu gần đây đã tập trung vào việc xác định các yếu tố di truyền và môi trường ảnh hưởng đến sự phát triển của bệnh. Kết quả từ các nghiên cứu này có thể giúp cải thiện chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân bạch biến.

4.1. Kết quả nghiên cứu về cơ chế bệnh sinh của bệnh bạch biến

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng sự thiếu hụt tế bào sắc tố có thể liên quan đến các yếu tố di truyền và tự miễn dịch. Việc xác định các gen liên quan đến bệnh có thể giúp phát triển các phương pháp điều trị mới.

4.2. Ứng dụng các phương pháp điều trị mới trong thực tiễn

Các phương pháp điều trị mới, như liệu pháp gen và liệu pháp tế bào gốc, đang được nghiên cứu và có tiềm năng trong việc điều trị bệnh bạch biến. Những tiến bộ này có thể mang lại hy vọng cho những bệnh nhân mắc bệnh.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu về bệnh bạch biến

Bệnh bạch biến là một tình trạng da phức tạp với nhiều yếu tố ảnh hưởng. Việc nghiên cứu sâu hơn về cơ chế bệnh sinh và các phương pháp điều trị mới là cần thiết để cải thiện chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân. Tương lai của nghiên cứu về bệnh bạch biến hứa hẹn sẽ mang lại nhiều tiến bộ trong việc điều trị và quản lý bệnh.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu trong điều trị bệnh bạch biến

Nghiên cứu đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển các phương pháp điều trị hiệu quả hơn cho bệnh bạch biến. Việc hiểu rõ về cơ chế bệnh sinh có thể giúp tìm ra các liệu pháp mới.

5.2. Triển vọng tương lai cho bệnh nhân bạch biến

Với sự phát triển của công nghệ và nghiên cứu, tương lai cho bệnh nhân bạch biến có thể sáng sủa hơn. Các phương pháp điều trị mới có thể giúp cải thiện tình trạng da và chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Bệnh bạch biến (vitiligo) là một bệnh da thường gặp, đặc trưng trên lâm sàng bởi sự xuất hiện của các dát trắng có kích thước to nhỏ khác nhau trên bề mặt da, nguyên nhân do sự thiếu hụt hoặc vắng mặt hoàn toàn của các tế bào sắc tố (melanocytes). Tỷ lệ mắc bệnh bạch biến trong quần thể dân số chung dao động từ 0,5% đến 2%. Bệnh có thể phát sinh ở mọi lứa tuổi, trong đó khoảng 50% các trường hợp khởi phát trong độ tuổi từ 10 đến 30 tuổi; một số ít trường hợp xuất hiện ngay sau khi sinh hoặc ở người cao tuổi. Tỷ lệ mắc bệnh được ghi nhận phân bố tương đương giữa hai giới và xuất hiện ở tất cả các chủng tộc. Mặc dù không gây nguy hiểm trực tiếp đến tính mạng, bệnh bạch biến gây ảnh hưởng lớn đến tâm lý và thẩm mỹ của người bệnh, đặc biệt khi các tổn thương phân bố ở vùng mặt.

Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh của bệnh bạch biến rất phức tạp và đã được tiếp cận qua nhiều giả thuyết khác nhau, bao gồm: giả thuyết cơ địa di truyền và gen, giả thuyết tự miễn dịch, giả thuyết thần kinh - thể dịch, giả thuyết các yếu tố hóa sinh và giả thuyết tự phá hủy tế bào sắc tố. Cùng với sự phát triển của công nghệ sinh học phân tử và miễn dịch học, các bằng chứng khoa học ngày càng củng cố vai trò trung tâm của cơ chế tự miễn dịch trong việc tiêu hủy các tế bào sắc tố.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu trước đây về bệnh bạch biến chủ yếu tập trung vào sự biến đổi của các globulin miễn dịch (Ig) trong máu, ứng dụng điều trị bằng corticoid đường uống liều thấp (như prednisolon) hoặc đánh giá mức độ ảnh hưởng của bệnh đối với chất lượng cuộc sống. Tuy nhiên, chưa có công trình nghiên cứu nào khảo sát và đánh giá đầy đủ sự thay đổi của đáp ứng miễn dịch tế bào tại vị trí tổn thương da cũng như trong tuần hoàn máu ngoại vi ở bệnh nhân bạch biến. Do đó, đề tài "Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng và một số chỉ số miễn dịch trong bệnh bạch biến (vitiligo)" được thực hiện nhằm giải quyết khoảng trống nghiên cứu này.

Luận án xác định hai mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Khảo sát một số đặc điểm lâm sàng, dịch tễ của bệnh bạch biến.
2. Đánh giá sự thay đổi số lượng, tỷ lệ các tế bào lympho TCD3, TCD4, TCD8 trong máu và mức độ thâm nhiễm các tế bào này tại mô da tổn thương ở bệnh nhân bạch biến thể lan tỏa, giai đoạn hoạt động.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án:

• Đối tượng nghiên cứu dịch tễ và lâm sàng: Gồm 150 bệnh nhân được chẩn đoán xác định mắc bệnh bạch biến đến khám và điều trị nội trú hoặc ngoại trú.
• Đối tượng nghiên cứu miễn dịch chuyên sâu: Gồm 32 bệnh nhân bạch biến thể lan tỏa ở giai đoạn hoạt động (được chọn lọc từ 150 bệnh nhân trên) và nhóm đối chứng gồm 32 người khỏe mạnh.
• Địa điểm thực hiện: Khoa Da liễu và Khoa Miễn dịch - Bệnh viện Trung ương Quân đội 108; Khoa Giải phẫu bệnh - Tế bào - Bệnh viện K Hà Nội.
• Thời gian nghiên cứu: Thu thập dữ liệu và tiến hành nghiên cứu từ tháng 4 năm 2004 đến tháng 6 năm 2007.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu của luận án hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến cấu trúc mô học thượng bì, quá trình sinh tổng hợp hắc tố melanin, phân loại lâm sàng và các giả thuyết về cơ chế bệnh sinh của bệnh bạch biến:

• Cấu trúc thượng bì và mật độ tế bào sắc tố: Dẫn xuất từ công trình của Legenne S. và cộng sự (1997), Ortonne J. mô tả cấu trúc 4 lớp của thượng bì (lớp đáy, lớp gai, lớp hạt, lớp sừng) và tỷ lệ phân bố của tế bào sắc tố tại lớp đáy (chiếm 5–10% tổng số tế bào đáy, tỷ lệ cứ 10–12 tế bào đáy có 1 tế bào sắc tố). Mỗi tế bào sắc tố vận chuyển melanin tới 36 tế bào sừng tạo thành một "đơn vị melanin - thượng bì" (epidermal-melanin unit).
• Các giả thuyết cơ chế bệnh sinh:
  • Giả thuyết di truyền: Dựa trên các nghiên cứu dịch tễ cho thấy 30% bệnh nhân có tiền sử gia đình mắc bệnh, tỷ lệ di truyền trực tiếp từ cha mẹ sang con từ 3% đến 7%. Các phân tích HLA chỉ ra mối liên quan thuận giữa bạch biến thể lan tỏa với HLA-DR4, HLA-DR53 và liên quan nghịch với HLA-DR11. Các nghiên cứu gen xác định nhiều locus liên quan như: CAT (11p13 mã hóa catalase), VIT1 (2p21), AIRE (yếu tố điều hòa tự miễn), COMT (catecholamine-O-methyltransferase), MITF (yếu tố sao chép), GCH1 (GTP-cyclohydroxylase 1), CTLA4 (2q33 mã hóa kháng nguyên lympho T gây độc 4), KIT (4q12 mã hóa thụ thể tyrosine kinase), FOX3 (1p32-p31), ACE (17q23), ESR1 (thụ thể estrogen 1), PTPN22 (1p13 mã hóa protein tyrosine phosphatase), SLEV1 (17p13), LMT, TAP-1 và TAP-2.
  • Giả thuyết hóa sinh và stress oxy hóa: Tình trạng gia tăng 7-tetrahydrobiopterin (7-BH4) và hydro peroxide ($H_2O_2$) tại thượng bì do suy giảm hoạt tính enzyme 4a-hydroxy-BH4 deshydratase và catalase, dẫn đến ức chế enzyme phenylalanine hydroxylase, gây độc trực tiếp và phá hủy tế bào sắc tố.
  • Giả thuyết thần kinh - thể dịch: Tổn thương phần tận cùng thần kinh và tăng hoạt tính neuropeptide Y cùng các peptide hoạt mạch tại vùng tổn thương, đặc biệt phù hợp với bạch biến thể đứt đoạn (segmental vitiligo).
  • Giả thuyết tự phá hủy: Tế bào sắc tố bị tiêu hủy bởi các phức hợp phenolic trung gian trong quá trình tổng hợp melanin hoặc bị gây độc theo chu trình apoptosis bởi 4-tertiary butylphenol, catechol và phenol.
  • Giả thuyết tự miễn dịch: Được ủng hộ qua việc phát hiện các tự kháng thể kháng tế bào sắc tố thuộc lớp IgG (IgG1, IgG2, IgG3) và IgA, sự lắng đọng IgG và bổ thể C3 tại màng đáy mô da tổn thương; sự kết hợp với các bệnh tự miễn khác (viêm tuyến giáp Hashimoto, đái tháo đường phụ thuộc insulin, bệnh rụng tóc thành đám, hội chứng đa tuyến tự miễn, thiếu máu ác tính, lupus ban đỏ hệ thống, hội chứng Vogt-Koyanagi-Harada, bệnh vảy nến, nhược cơ); và các tự kháng thể đặc hiệu cơ quan (kháng thyroglobulin, kháng tế bào thành dạ dày, kháng tế bào tuyến thượng thận, kháng tế bào tiểu đảo tụy).
• Đáp ứng miễn dịch tế bào và thâm nhiễm lympho T: Các công trình của Cassian Yee và cộng sự (2001), Frédérique-Anne Le Gal và cộng sự (2001), Kemp E. và cộng sự (2001), Katia Ongenae và cộng sự (2003), Van Den Wijngaard và cộng sự ghi nhận sự thâm nhiễm ưu thế của tế bào lympho T ($TCD4^+$ và $TCD8^+$) tại vùng rìa tổn thương da tiến triển, mang các dấu ấn hoạt hóa và định vị da như $HLA-DR^+$, $CLA^+$ (cutaneous lymphocyte antigen), thụ thể IL-2 và thụ thể IFN-$\gamma$, đặc hiệu với các tự kháng nguyên như gp100, Melan-A/MART-1, tyrosinase và TRP-1/TRP-2.
• Các phương pháp can thiệp điều trị: Quang trị liệu (UVB dải hẹp, UVA, PUVA phối hợp calcipotriol hoặc azathioprine), thuốc ức chế miễn dịch bôi tại chỗ (Tacrolimus 0,1%, Pimecrolimus 1%, Calcipotriol) và liệu pháp corticoid (toàn thân liều xung hoặc bôi tại chỗ bằng clobetasol propionate, betamethasone valerate).

Vị trí của luận án: Kế thừa các nền tảng lý thuyết quốc tế về miễn dịch bệnh học da liễu, luận án giải quyết khoảng trống thực nghiệm tại Việt Nam khi lần đầu tiên đánh giá đồng bộ sự biến đổi của các quần thể tế bào lympho $TCD3^+$, $TCD4^+$, $TCD8^+$ trong máu ngoại vi và mức độ thâm nhiễm của chúng tại mô da tổn thương so với da lành trên cùng một cơ thể bệnh nhân bạch biến thể lan tỏa giai đoạn hoạt động.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án vận dụng khung lý thuyết miễn dịch học phân tử và mô bệnh học da liễu để phân tích cơ chế phá hủy tế bào sắc tố:

                            [Yếu tố khởi phát: Gen, Stress oxy hóa, Hóa chất]
                                       [Bộc lộ Tự kháng nguyên]
                         (Tyrosinase, TRP-1, TRP-2, gp100, MART-1, MCHR1, SOX9/10)
             [Đáp ứng Miễn dịch Dịch thể]                       [Đáp ứng Miễn dịch Tế bào]
        - Tế bào B nhận diện qua BCR, CD21/CR2             - Tế bào Langerhans trình diện chéo qua MHC I & II
        - Hoạt hóa tương bào tiết kháng thể IgG/IgA        - Tế bào TCD4+ (Th1/Th2) tiết cytokin hỗ trợ
        - Gây độc tế bào phụ thuộc kháng thể (ADCC)        - Tế bào TCD8+ giải phóng Perforin & Granzyme
        - Hoạt hóa dòng thác bổ thể làm tan màng           - Tương tác FasL - Fas (CD95) kích hoạt Caspase
                                  [Chết tế bào theo chương trình]
                                      (Melanocyte Apoptosis)
                                     [Mất sắc tố & Hình thành Dát trắng]

• Cơ chế gây độc tế bào: Tế bào lympho $TCD8^+$ hoạt hóa tiếp cận tế bào sắc tố qua các phức hợp liên kết $TCR - MHC\ I$, $CD8 - MHC\ I$, $LFA-1 - ICAM-1$, $CD28 - B7$ và $CD40L - CD40$. Tế bào $TCD8^+$ giải phóng perforin tạo lỗ thủng trên màng tế bào sắc tố và granzyme đi qua lỗ thủng để kích hoạt chuỗi enzyme caspase, dẫn đến đứt đoạn DNA và gây chết tế bào theo chương trình (apoptosis). Đồng thời, phối tử Fas (FasL) trên tế bào $TCD8^+$ gắn vào thụ thể Fas (CD95) trên màng tế bào sắc tố để khởi động tín hiệu apoptosis.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

• Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu tiến cứu, mô tả cắt ngang có đối chứng.
• Tiêu chuẩn lựa chọn và loại trừ:
  • Nhóm nghiên cứu lâm sàng, dịch tễ ($n = 150$): Bệnh nhân được chẩn đoán bạch biến bởi bác sĩ chuyên khoa da liễu dựa trên tổn thương dát trắng đặc trưng, ranh giới rõ, kích thước và vị trí tổn thương theo các thể lâm sàng; bệnh nhân đồng ý hợp tác. Loại trừ các bệnh da giảm sắc tố khác và trường hợp không đồng ý tham gia.
  • Nhóm nghiên cứu miễn dịch chuyên sâu ($n = 32$): Bệnh nhân mắc bạch biến thể lan tỏa, đang trong giai đoạn hoạt động; từ 13 tuổi trở lên (đảm bảo điều kiện sinh thiết da); không mắc bệnh phối hợp (đặc biệt là các bệnh tự miễn khác); chưa từng sử dụng các liệu pháp điều trị ức chế hoặc điều biến miễn dịch; đồng ý hợp tác.
  • Nhóm đối chứng ($n = 32$): Người khỏe mạnh, không có tiền sử và hiện tại không mắc các bệnh liên quan đến hệ miễn dịch; độ tuổi từ 18 tuổi trở lên (cán bộ công chức công tác tại Bệnh viện 108); đồng ý tham gia nghiên cứu.
• Kỹ thuật xét nghiệm và nguồn dữ liệu:
  • Khảo sát dịch tễ, lâm sàng: Thu thập đặc điểm tuổi, giới tính, nghề nghiệp, tiền sử bệnh, vị trí khởi phát đầu tiên, vị trí hiện tại, thể lâm sàng và đánh giá giai đoạn hoạt động theo chỉ số VIDA (Vitiligo Index of Disease Activity).
  • Xét nghiệm miễn dịch tế bào trong máu ngoại vi: Xác định số lượng và tỷ lệ phần trăm các tế bào lympho $TCD3^+$, $TCD4^+$, $TCD8^+$ tại Khoa Miễn dịch - Bệnh viện 108.
  • Xét nghiệm mô bệnh học và hóa mô miễn dịch: Thực hiện sinh thiết mô da tổn thương và mô da lành trên cùng bệnh nhân tại Khoa Giải phẫu bệnh - Tế bào - Bệnh viện K Hà Nội. Áp dụng kỹ thuật nhuộm H&E, kỹ thuật hóa mô DOPA chia tách (split DOPA), nhuộm Masson-Fontana và nhuộm hóa mô miễn dịch với các kháng thể đơn dòng kháng CD3, CD4, CD8, MART-1, MEL-5.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan

Chương 1 trình bày hệ thống cơ sở lý luận, giải phẫu sinh lý da, dịch tễ học, các giả thuyết bệnh sinh, phân loại lâm sàng và các phương pháp xét nghiệm chẩn đoán bệnh bạch biến:

1. Cấu trúc thượng bì và mật độ tế bào sắc tố theo vùng cơ thể

Thượng bì gồm 4 lớp tế bào: lớp đáy, lớp gai, lớp hạt và lớp sừng. Tế bào sắc tố nằm xen kẽ ở lớp đáy, sản xuất ra melanin trong các melanosome nhờ enzyme tyrosinase chuyển hóa tyrosine thành dopaquinone. Có hai dạng sắc tố chính là eumelanin (màu nâu đen, khả năng hấp thụ và ngăn chặn tia cực tím cao) và phaeomelanin (màu vàng đỏ, khả năng bảo vệ thấp). Số lượng tế bào sắc tố thay đổi tùy theo vị trí giải phẫu và độ tuổi, tập trung nhiều nhất ở vùng da hở và vùng sinh dục.

Vùng da	Số lượng tế bào sắc tố trung bình trên $1\text{ mm}^2$ da theo lứa tuổi (tế bào)
	1 – 15 tuổi	16 – 50 tuổi	51 – 92 tuổi
Da đầu	1291	1060	1025
Da mặt	1399	1194	1010
Da cổ	1103	926	920
Da ngực	801	918	687
Da bụng	1130	578	605
Da lưng	898	880	865
Da sinh dục	1728	1228	1047
Da cánh tay	1097	908	717
Da đùi	1169	917	771
Da cẳng chân	1067	814	812

(Nguồn: theo Ortonne J.)

2. Phân loại bệnh bạch biến và đặc điểm lâm sàng

Biểu hiện lâm sàng đặc trưng của bệnh là các dát trắng sữa hoặc trắng phấn, hình tròn, bầu dục hoặc đa cung với bờ viền hình vỏ sò. Hình thái tổn thương gồm: dát bạch biến ba sắc (trichrome vitiligo), dát bạch biến bốn sắc (quadrichrome vitiligo) và dát bạch biến viêm.

Bệnh được phân chia thành hai loại chính: Loại A (không đứt đoạn) và Loại B (đứt đoạn).

Đặc điểm lâm sàng	Loại A (Không đứt đoạn / Non-segmental)	Loại B (Đứt đoạn / Segmental)
Tỷ lệ mắc	72 – 95%	5 – 28%
Phân bố tổn thương	Đối xứng hai bên	Khu trú một bên cơ thể, dọc dây thần kinh
Các thể lâm sàng	Thể khu trú, thể lan tỏa, thể toàn thân, thể đầu chi/đầu chi mặt	Thể đứt đoạn một bên
Tuổi khởi phát	Bất kỳ lứa tuổi nào (thường 20 – 30 tuổi)	Khởi phát sớm (thường trước 10 tuổi)
Tiến triển tổn thương	Tiến triển trong nhiều năm trong cuộc đời	Tiến triển nhanh trong 1–2 năm, sau đó dừng lại
Đặc điểm lông, tóc	Thường giữ nguyên màu sắc ban đầu	Lông, tóc trong vùng tổn thương thường bị bạc trắng
Sinh bệnh học	Cơ chế tự miễn dịch	Cơ chế hóa thần kinh
Dấu hiệu Koebner	Thường thấy	Hiếm gặp
Liên quan bệnh tự miễn	Thường thấy	Hiếm gặp
Đáp ứng điều trị	Đáp ứng với thuốc điều biến miễn dịch	Cố thủ với thuốc, đáp ứng tốt với ghép da

(Nguồn: theo Huggins R. et al., 2005)

3. Thang điểm đánh giá hoạt tính bệnh (VIDA - Vitiligo Index of Disease Activity)

Chỉ số VIDA được xác định dựa trên khoảng thời gian xuất hiện tổn thương mới hoặc sự mở rộng của tổn thương cũ:

• VIDA = -1: Bệnh ổn định trên 1 năm và có hiện tượng tự tái tạo sắc tố.
• VIDA = 0: Bệnh ổn định trên 1 năm, không xuất hiện tổn thương mới.
• VIDA = +1: Xuất hiện tổn thương mới hoặc lan rộng trong khoảng 6 tháng đến 1 năm.
• VIDA = +2: Tổn thương tiến triển trong khoảng từ 3 tháng đến 6 tháng.
• VIDA = +3: Tổn thương tiến triển trong khoảng từ 6 tuần đến 3 tháng.
• VIDA = +4: Tổn thương tiến triển nhanh trong thời gian dưới 6 tuần. (Quy ước: Giai đoạn ổn định khi $\text{VIDA} \le 0$; Giai đoạn hoạt động khi $\text{VIDA} \ge +1$).

---

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày chi tiết về quy trình chọn mẫu, tiêu chuẩn nghiên cứu và quy trình kỹ thuật xét nghiệm:

1. Mẫu nghiên cứu và phân nhóm

• Mẫu dịch tễ, lâm sàng: 150 bệnh nhân bạch biến được chẩn đoán và theo dõi tại Khoa Da liễu, Bệnh viện Trung ương Quân đội 108.
• Mẫu nghiên cứu miễn dịch chuyên sâu: 32 bệnh nhân bạch biến thể lan tỏa giai đoạn hoạt động ($\text{VIDA} \ge +1$), tuổi từ 13 trở lên, không có bệnh tự miễn kèm theo, chưa dùng thuốc miễn dịch.
• Mẫu đối chứng: 32 người khỏe mạnh là cán bộ nhân viên công tác tại Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, tuổi từ 18 trở lên, không có bệnh lý miễn dịch.

2. Địa điểm và tổ chức triển khai

• Khảo sát lâm sàng, dịch tễ học: Khoa Da liễu, Bệnh viện Trung ương Quân đội 108.
• Xét nghiệm định lượng miễn dịch trong máu: Khoa Miễn dịch, Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 (xác định số lượng tuyệt đối và tỷ lệ các tế bào lympho $TCD3^+$, $TCD4^+$, $TCD8^+$ và tỷ lệ $TCD4^+/TCD8^+$).
• Xét nghiệm mô bệnh học và hóa mô miễn dịch: Khoa Giải phẫu bệnh - Tế bào, Bệnh viện K Hà Nội (sinh thiết đối chiếu mô da tổn thương và mô da lành trên cùng bệnh nhân; sử dụng các kháng thể đơn dòng kháng CD3, CD4, CD8, MART-1, MEL-5).

3. Phương pháp phân tích và xử lý số liệu

Áp dụng phương pháp nghiên cứu tiến cứu, mô tả cắt ngang có đối chứng. Phân tích các thông số định tính và định lượng nhằm so sánh sự khác biệt giữa nhóm bệnh và nhóm chứng, cũng như giữa mô da tổn thương và mô da không tổn thương.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận khoa học

1. Làm sáng tỏ vai trò miễn dịch qua trung gian tế bào: Luận án hệ thống hóa cơ chế bệnh sinh tự miễn của bệnh bạch biến, nhấn mạnh tương tác giữa các tự kháng thể dịch thể và sự thâm nhiễm của các dòng lympho T gây độc ($TCD8^+$) mang kháng nguyên $CLA^+$ định vị da, thông qua chuỗi phản ứng perforin/granzyme/caspase và Fas/FasL gây chết tế bào sắc tố theo chương trình.
2. Cung cấp cơ sở lý luận về mối liên hệ miễn dịch toàn thân và tại chỗ: Thiết lập mô hình đánh giá đồng thời các chỉ số tế bào lympho T trong tuần hoàn máu ngoại vi và mật độ thâm nhiễm thực tế của các phân lớp $TCD3^+$, $TCD4^+$, $TCD8^+$ tại rìa tổn thương da bạch biến thể lan tỏa tiến triển.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

1. Thiết lập dẫn liệu dịch tễ và lâm sàng tại Việt Nam: Cung cấp bộ dữ liệu trên 150 bệnh nhân tại Bệnh viện 108 về tuổi khởi phát, giới tính, tỷ lệ các thể lâm sàng (Loại A so với Loại B), các hình thái dát sắc tố (ba sắc, bốn sắc, thể viêm) và ứng dụng thang điểm hoạt tính VIDA trong thực hành lâm sàng.
2. Xác lập tiêu chuẩn chẩn đoán mô bệnh học - hóa mô miễn dịch: Chuẩn hóa quy trình ứng dụng các dấu ấn kháng thể đơn dòng (anti-CD3, anti-CD4, anti-CD8, MART-1, MEL-5) kết hợp với kỹ thuật hóa mô DOPA chia tách và nhuộm Masson-Fontana để xác định tình trạng mất tế bào sắc tố và mức độ viêm vi thể, hỗ trợ chẩn đoán phân biệt với các bệnh lý giảm sắc tố da khác.
3. Định hướng chiến lược điều trị chuyên biệt: Cung cấp cơ sở khoa học cho việc lựa chọn các phác đồ điều trị phù hợp: sử dụng thuốc điều biến/ức chế miễn dịch (corticoid, tacrolimus, quang hóa trị liệu) đối với bạch biến loại A giai đoạn hoạt động; chỉ định can thiệp phẫu thuật ghép da đối với bạch biến loại B thể đứt đoạn ổn định cố thủ.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Phạm vi nghiên cứu miễn dịch chuyên sâu tập trung vào 32 bệnh nhân thuộc thể lan tỏa ở giai đoạn hoạt động; chưa tiến hành khảo sát đối chứng trên các thể lâm sàng khác như thể khu trú, thể đầu chi hoặc thể đứt đoạn.
• Nghiên cứu sinh thiết mô học chỉ giới hạn ở bệnh nhân từ 13 tuổi trở lên do khó khăn kỹ thuật khi thực hiện can thiệp sinh thiết da ở trẻ nhỏ.
• Chưa mở rộng định lượng đồng thời các cytokine chuyên biệt ($IL-2$, $IL-4$, $IFN-\gamma$, $TNF-\beta$) và các tự kháng thể kháng tế bào sắc tố đặc hiệu ($anti-gp100$, $anti-TRP$) trong cùng một nhóm mẫu.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng đánh giá biến đổi miễn dịch tế bào và nồng độ các cytokine tiền viêm theo chiều dọc (trước, trong và sau các phác đồ can thiệp điều trị bằng tacrolimus hoặc UVB dải hẹp).
• Khảo sát các biến thể đa hình gen (CTLA-4, AIRE, PTPN22, HLA class II) trên quần thể bệnh nhân bạch biến tại Việt Nam nhằm xác định các yếu tố nguy cơ di truyền học phân tử.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với bác sĩ chuyên khoa Da liễu: Cung cấp tài liệu tham khảo về phân loại lâm sàng Loại A và Loại B, thang điểm đánh giá mức độ hoạt động VIDA, hỗ trợ chẩn đoán phân biệt với các bệnh giảm sắc tố (bệnh phong, bệnh Sutton, halo nevus, lang ben) và xây dựng phác đồ can thiệp phù hợp.
• Đối với chuyên ngành Miễn dịch học và Dị ứng lâm sàng: Cung cấp dẫn liệu thực nghiệm về cơ chế bệnh sinh tự miễn đặc hiệu cơ quan, vai trò của đáp ứng qua trung gian tế bào và hiện tượng apoptosis của tế bào đích.
• Đối với nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Cung cấp quy trình thiết kế nghiên cứu mô tả cắt ngang có đối chứng, kỹ thuật kết hợp xét nghiệm miễn dịch tế bào dòng chảy với hóa mô miễn dịch sinh thiết da.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Bệnh bạch biến loại A (không đứt đoạn) và loại B (đứt đoạn) khác nhau như thế nào về cơ chế bệnh sinh và lâm sàng?

Bạch biến loại A chiếm đa số (72–95%), khởi phát ở mọi lứa tuổi, tổn thương phân bố đối xứng hai bên cơ thể, liên quan chặt chẽ đến cơ chế tự miễn và có thể tiến triển kéo dài. Ngược lại, bạch biến loại B chiếm tỷ lệ thấp (5–28%), khởi phát sớm (thường trước 10 tuổi), tổn thương khu trú một bên cơ thể theo đường đi của dây thần kinh, lông tóc trong tổn thương thường bị bạc trắng, cơ chế bệnh sinh gắn với yếu tố thần kinh và tổn thương thường dừng tiến triển sau 1–2 năm.

2. Thang điểm VIDA (Vitiligo Index of Disease Activity) được tính như thế nào để xác định giai đoạn bệnh?

Thang điểm VIDA đánh giá mức độ hoạt động dựa trên thời gian xuất hiện tổn thương mới hoặc sự lan rộng tổn thương:

• $\text{VIDA} = -1$: Ổn định trên 1 năm và có tự tái tạo sắc tố.
• $\text{VIDA} = 0$: Ổn định trên 1 năm.
• $\text{VIDA} = +1$: Hoạt động trong vòng 6 tháng đến 1 năm.
• $\text{VIDA} = +2$: Hoạt động trong vòng 3 đến 6 tháng.
• $\text{VIDA} = +3$: Hoạt động trong vòng 6 tuần đến 3 tháng.
• $\text{VIDA} = +4$: Hoạt động dưới 6 tuần. Bệnh được coi là ổn định khi $\text{VIDA} \le 0$ và đang hoạt động khi $\text{VIDA} \ge +1$.

3. Tế bào lympho TCD8 tiêu diệt tế bào sắc tố thông qua những con đường phân tử nào?

Tế bào lympho $TCD8^+$ tiêu diệt tế bào sắc tố qua hai cơ chế chính:

1. Giải phóng enzyme perforin tạo lỗ thủng trên màng tế bào và granzyme đi vào bào tương để phân cắt enzyme caspase, kích hoạt dòng thác caspase gây đứt đoạn DNA và apoptosis.
2. Biểu hiện phối tử FasL gắn kết với thụ thể Fas (CD95) trên bề mặt tế bào sắc tố, kích hoạt tín hiệu nội bào dẫn đến cái chết tế bào theo chương trình.

4. Tiêu chuẩn lựa chọn nhóm bệnh nhân nghiên cứu miễn dịch chuyên sâu trong luận án gồm những gì?

Nhóm gồm 32 bệnh nhân được chọn từ 150 bệnh nhân bạch biến theo các tiêu chuẩn: mắc thể lan tỏa, đang ở giai đoạn hoạt động ($\text{VIDA} \ge +1$), từ 13 tuổi trở lên, không mắc các bệnh tự miễn kết hợp, chưa từng sử dụng các liệu pháp điều trị miễn dịch và tự nguyện đồng ý tham gia nghiên cứu.

5. Đơn vị melanin - thượng bì (epidermal-melanin unit) là gì?

Đơn vị melanin - thượng bì là cấu trúc chức năng gồm một tế bào sắc tố (melanocyte) nằm ở lớp đáy, sử dụng các tua bào tương để tiếp cận và vận chuyển các bọc sắc tố melanosome chứa melanin đến nuôi dưỡng và bảo vệ cho 36 tế bào sừng (keratinocytes) xung quanh.

---

Kết luận

Luận án "Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng và một số chỉ số miễn dịch trong bệnh bạch biến (vitiligo)" đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về sinh bệnh học tự miễn của bệnh bạch biến, phân định rõ ràng các thể lâm sàng và thang điểm hoạt tính VIDA. Công trình thiết lập dẫn liệu thực nghiệm đồng bộ trên 150 bệnh nhân dịch tễ - lâm sàng và 32 bệnh nhân nghiên cứu miễn dịch chuyên sâu đối chứng với 32 người khỏe mạnh tại Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 và Bệnh viện K Hà Nội. Kết quả nghiên cứu xác lập vai trò quan trọng của đáp ứng miễn dịch tế bào ($TCD3^+$, $TCD4^+$, $TCD8^+$) trong máu và mô tổn thương, tạo nền tảng khoa học cho việc chẩn đoán phân loại và định hướng các liệu pháp điều trị miễn dịch thích hợp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

1 §Æt vÊn ®Ò BÖnh b¹ch biÕn (vitiligo) lµ mét bÖnh da th«ng thêng, víi biÓu hiÖn l©m sµng lµ nh÷ng d¸t tr¾ng to nhá kh¸c nhau trªn da do sù thiÕu, v¾ng c¸c tÕ bµo s¾c tè (melanocytes). BÖnh cã tû lÖ tõ 0,5 - 2% d©n sè [36], [42], [52], [54], [57], [58], [81], [88], [94], [114], [119] vµ cã thÓ gÆp ë bÊt kú løa tuæi nµo, nhng kho¶ng 50% c¸c trêng hîp bÖnh khëi ph¸t ë løa tuæi tõ 10 ®Õn 30 tuæi. Mét vµi trêng hîp xuÊt hiÖn ngay sau khi sinh vµ ë c¶ ngêi giµ. BÖnh gÆp ®Òu ë c¶ hai giíi vµ tÊt c¶ c¸c chñng téc.

BÖnh g©y ¶nh hëng nhiÒu tíi t©m lý vµ thÈm mü cña bÖnh nh©n, nhÊt lµ khi tæn th¬ng xuÊt hiÖn ë vïng mÆt [36]. Nguyªn nh©n vµ c¬ chÕ bÖnh sinh cña bÖnh b¹ch biÕn ®· ®îc nhiÒu t¸c gi¶ nghiªn cøu. Cho ®Õn nay cã nhiÒu gi¶ thuyÕt kh¸c nhau vÒ c¬ chÕ bÖnh sinh cña bÖnh nh: gi¶ thuyÕt liªn quan c¬ ®Þa di truyÒn vµ gen, gi¶ thuyÕt tù miÔn dÞch, gi¶ thuyÕt thÇn kinh thÓ dÞch, gi¶ thuyÕt c¸c yÕu tè ho¸ sinh, gi¶ thuyÕt tù ph¸ huû [36], [42], [52], [54], [57], [58], [81], [88], [94], [114]. GÇn ®©y, nhê nh÷ng tiÕn bé cña c«ng nghÖ sinh häc ph©n tö, miÔn dÞch häc, ngêi ta ®· vµ ®ang lµm s¸ng tá dÇn phÇn nµo c¬ chÕ bÖnh sinh cña bÖnh.

Dùa theo c¬ chÕ bÖnh sinh vµ tÝnh chÊt, sù ph©n bè cña c¸c tæn th¬ng trªn c¬ thÓ, ngêi ta ®· chia bÖnh b¹ch 2 biÕn thµnh hai lo¹i lµ lo¹i A vµ lo¹i B. Lo¹i A ®îc gäi lµ b¹ch biÕn kh«ng ®øt ®o¹n (nonsegmental) chiÕm ®a sè bÖnh b¹ch biÕn. Lo¹i A cã c¬ chÕ bÖnh sinh gÇn víi gi¶ thuyÕt tù miÔn dÞch, bao gåm c¸c thÓ nh: thÓ khu tró (local vitiligo), thÓ lan to¶ (general vitiligo), thÓ ®Çu chi hoÆc ®Çu chi mÆt (acral or acrofacial vitiligo) vµ thÓ toµn th©n (universal vitiligo). Lo¹i B lµ b¹ch biÕn thÓ ®øt ®o¹n (segmental vitiligo), trong ®ã c¬ chÕ bÖnh sinh gÇn víi gi¶ thuyÕt thÇn kinh vµ bÖnh thêng xuÊt hiÖn sím tõ tuæi trÎ [52], [94].

§Ó gãp phÇn n©ng cao hiÖu qu¶ ®iÒu trÞ bÖnh b¹ch biÕn, nhiÒu t¸c gi¶ trªn thÕ giíi ®· ®i s©u nghiªn cøu vÒ c¬ chÕ bÖnh sinh nhÊt lµ nh÷ng thay ®æi miÔn dÞch t¹i chç vµ toµn th©n ë bÖnh nh©n b¹ch biÕn. ë níc ta, ®· cã mét sè nghiªn cøu vÒ c¸c khÝa c¹nh kh¸c nhau cña bÖnh b¹ch biÕn nh nghiªn cøu sù thay ®æi cña c¸c Ig trong m¸u bÖnh nh©n b¹ch biÕn [8], [11], ®iÒu trÞ bÖnh b¹ch biÕn b»ng uèng prednisolon liÒu thÊp [6], [7], ®¸nh gi¸ ¶nh hëng bÖnh b¹ch biÕn ®Õn chÊt lîng cuéc sèng [12]. Tuy nhiªn, cha cã mét nghiªn cøu nµo ®¸nh gi¸ sù thay ®æi cña ®¸p øng miÔn dÞch tÕ bµo t¹i tæn th¬ng da vµ trong m¸u cña bÖnh nh©n b¹ch biÕn. Do vËy, chóng t«i thùc hiÖn ®Ò tµi: "Nghiªn cøu ®Æc ®iÓm l©m sµng vµ mét sè chØ sè miÔn dÞch trong bÖnh b¹ch biÕn (vitiligo)".

Môc tiªu nghiªn cøu: 1. Kh¶o s¸t mét sè ®Æc ®iÓm l©m sµng, dÞch tÔ cña bÖnh b¹ch biÕn. §¸nh gi¸ sù thay ®æi sè lîng, tû lÖ c¸c 3 tÕ bµo lympho TCD3, TCD4, TCD8 trong m¸u vµ møc ®é th©m nhiÔm c¸c tÕ bµo nµy t¹i m« da tæn th¬ng ë bÖnh nh©n b¹ch biÕn thÓ lan to¶, giai ®o¹n ho¹t ®éng. 4 Ch¬ng 1 Tæng quan 1.

CÊu tróc thîng b× da Thîng b× (epidermis) chia thµnh 4 líp tÕ bµo lµ: líp tÕ bµo ®¸y (basal cell layer), líp tÕ bµo gai (squamous cell layer), líp tÕ bµo h¹t (granular cell layer), líp tÕ bµo sõng (horny layer). C¸c tÕ bµo s¾c tè n»m xen kÏ ë líp tÕ bµo ®¸y, kho¶ng 10-12 tÕ bµo ®¸y cã 1 tÕ bµo s¾c tè (¶nh 1. T¹i thîng b× da b×nh thêng cã c¸c lo¹i tÕ bµo nh: tÕ bµo sõng (keratinocyte), tÕ bµo s¾c tè (melanocyte), tÕ bµo Langerhans, tÕ bµo Merkel, tÕ bµo lympho. CÊu tróc thîng b× da b×nh thêng *Nguån: theo Legenne S.

et al (1997), The sun and the skin  70. TÕ bµo s¾c tè vµ qu¸ tr×nh t¹o s¾c tè melanin TÕ bµo s¾c tè lµ lo¹i tÕ bµo cã tua n»m xen kÏ víi c¸c tÕ bµo ®¸y ë líp ®¸y cña thîng b×. Sè lîng tÕ bµo s¾c tè chiÕm kho¶ng 5-10% tæng sè tÕ bµo ®¸y. TÕ bµo s¾c tè s¶n xuÊt ra s¾c tè (melanin).

C¸c vïng da kh¸c nhau cã sè lîng tÕ bµo s¾c tè kh¸c nhau (nh ë b¶ng 1. ë mÆt vµ nh÷ng vïng da tiÕp xóc ¸nh víi ¸nh n¾ng mÆt trêi cã sè lîng tÕ bµo s¾c tè nhiÒu h¬n ë c¸c vïng da kh¸c. Sè lîng tÕ bµo s¾c tè trung b×nh trªn 1mm2 da ë c¸c vïng da kh¸c nhau Løa 51 – 92 tuæi 1 - 15 tuæi 16 – 50 tuæi tuæi Vïng da Da ®Çu 1291 1060 1025 Da mÆt 1399 1194 1010 Da cæ 1103 926 920 Da ngùc 801 918 687 Da bông 1130 578 605 Da lng 898 880 865 Da sinh dôc 1728 1228 1047 Da c¸nh tay 1097 908 717 7 Da ®ïi 1169 917 771 Da c¼ng 1067 814 812 ch©n *Nguån: theo Ortonne J. Mçi mét tÕ bµo s¾c tè, th«ng qua c¸c tua bµo t¬ng cña chóng cã thÓ tiÕp cËn vµ vËn chuyÓn melanin ®Õn cho 36 tÕ bµo sõng ë thîng b×.

Mét tËp hîp nh vËy gäi lµ mét ®¬n vÞ melanin-thîng b× (epidermal - melanin unit) [94]. H×nh ¶nh tÕ bµo s¾c tè sau khi ®îc nu«i cÊy thÓ hiÖn ë ¶nh 1. TÕ bµo s¾c tè b×nh thêng ®îc nu«i cÊy 8 *Nguån: theo Legenne S. et al (1997), The sun and the skin  70.

S¾c tè da (melanin) ®îc sinh tæng hîp trong mét bµo quan ®Æc biÖt gäi lµ melanosome, trong ®ã cã chøa nhiÒu enzym tæng hîp s¾c tè mµ quan träng nhÊt lµ tyosinase. Qu¸ tr×nh tæng hîp vµ gi¸ng ho¸ cña melanin trong tÕ bµo s¾c tè qua c¸c c¸c giai ®o¹n nh sau: - Tæng hîp tyrosinase: tyrosinase ®îc s¶n sinh bëi mµng polyribosome cña hÖ thèng líi néi bµo, lµ enzym xóc t¸c qu¸ tr×nh chuyÓn tyrosin thµnh dopaquinone. - Tæng hîp khu«n melanosome. - Sù vËn chuyÓn c¸c tyrosinase vµo c¸c khu«n melanosome h×nh thµnh c¸c bäc melanosome.

- Qu¸ tr×nh h×nh thµnh s¾c tè melanin trong c¸c bäc melanosome: s¾c tè melanin ®îc h×nh thµnh tõ tyrosin díi t¸c ®éng xóc t¸c cña tyrosinase. - Sù vËn chuyÓn c¸c bäc melanosome cã chøa s¾c tè melanin theo c¸c tua cña tÕ bµo s¾c tè tíi c¸c tÕ bµo sõng trong ®¬n vÞ melanin- thîng b×. - Sù tho¸i ho¸ cña c¸c bäc melanosome trong c¸c tÕ bµo sõng. - Melanin bÞ mÊt ®i cïng víi sù bong ra cña c¸c tÕ bµo sõng trong chu tr×nh ph¸t triÓn cña tÕ bµo sõng.

9 Cã ba lo¹i melanin ë ngêi lµ eumelanin (mµu n©u ®en) cã ë phÇn bÇu dôc melanosome t¹o mµu n©u ®en cho da, m¾t, tãc. Phaeomelanin (mµu vµng ®á) cã ë phÇn h×nh cÇu melanosome t¹o mµu vµng ®á cho tãc vµ neuromelanin lµ lo¹i pha trén h×nh thµnh bëi c¸c con ®êng kh¸c nhau trong qu¸ tr×nh tæng hîp eumelanin vµ phaeomelanin. TÕ bµo s¾c tè chØ s¶n xuÊt hai lo¹i s¾c tè melanin lµ eumelanin vµ phaeomelanin.1 tãm t¾t qu¸ tr×nh h×nh thµnh melanin tõ tyrosin trong tÕ bµo s¾c tè. 1 0 Tyrosin Tyrosinase Dopa d¹ng oxy hãa Tyrosinase Dopaquinone S¬ ®å 1.

Qóa tr×nh tæng hîp melanin trong tÕ bµo s¾c tè Polyme hãa d¹ng vßng +G¾n thªm cystin +Oxy hãa Eumelanin Melanin Phaeomelanin (t¹o s¾c tè n©u/®en, t¸c dông b¶o vÖ (t¹o rÊts¾c tèt) tè vµng/®á, t¸c dông b¶o vÖ thÊ *Nguån: theo Legenne S. et al (1997), The sun and the skin  70. 1 1 C¸c s¾c tè melanin ngoµi t¸c dông t¹o mµu s¾c da, tãc cßn cã t¸c dông ng¨n chÆn tia bøc x¹ do melanin lµ mét phøc hîp chuçi polymer cña idoles vµ quinones víi chøc n¨ng hÊp thô tia cùc tÝm. Phaeomelanin cã t¸c dông ng¨n chÆn tia bøc x¹ thÊp, cßn eumelanin cã t¸c dông ng¨n chÆn tia x¹ tèt h¬n.

Nh÷ng ng- êi da ®en kh«ng chøa nhiÒu tÕ bµo s¾c tè h¬n ngêi da tr¾ng. Sù kh¸c nhau trong b¶o vÖ ng¨n chÆn tia bøc x¹ dùa vµo sù ho¹t ®éng cña tÕ bµo s¾c tè vµ sù ph©n bè cña c¸c bäc s¾c tè (melanosome). Trong da cña ngêi da ®en nh÷ng bäc nµy réng vµ cã ë tÊt c¶ c¸c líp cña thîng b× bao gåm c¶ ë líp sõng. Cßn ë ngêi da tr¾ng, bäc s¾c tè nµy chØ thÊy ë líp s©u cña thîng b× [94].

C¸c bÖnh gi¶m s¾c tè da C¸c nguyªn nh©n gi¶m s¾c tè da cã thÓ do gi¶m hoÆc mÊt chøc n¨ng cña tÕ bµo s¾c tè trong khi sè lîng tÕ bµo s¾c tè vÉn b×nh thêng, sù thiÕu v¾ng tÕ bµo s¾c tè vµ gi¶m s¾c tè melamin. C¸c bÖnh gi¶m hoÆc mÊt s¾c tè da bao gåm [94]: - B¹ch biÕn (vitiligo). - Tr¾ng da ly t©m m¾c ph¶i Sutton (leukoderma centrifugum aquisitum Sutton). - MÊt s¾c tè quanh nèt ruåi (halo nevus).

- BÖnh phong thÓ bÊt ®Þnh. 1 2 - Gi¶m s¾c tè sau viªm (post-inflammatory hypomelanosis). - Gi¶m s¾c tè thÓ chÊm giät kh«ng râ nguyªn nh©n (idiopathic guttate hypomelanosis). - BÖnh loang tr¾ng (piebaldism).

- Tr¾ng da gi¶ giang mai (leukoderma pseudosyphiliticum). C¸c gi¶ thuyÕt vÒ c¬ chÕ bÖnh sinh cña bÖnh b¹ch biÕn Trong bÖnh b¹ch biÕn ngêi ta thÊy cã sù thiÕu v¾ng tÕ bµo s¾c tè ë líp ®¸y cña thîng b×. Sinh bÖnh häc bÖnh b¹ch biÕn vÉn cha s¸ng tá hoµn toµn. §Õn nay, cã mét sè gi¶ thuyÕt gi¶i thÝch v× sao tÕ bµo s¾c tè l¹i bÞ tæn th¬ng vµ bÞ ph¸ huû trong bÖnh b¹ch biÕn vµ ®a sè t¸c gi¶ cho bÖnh b¹ch biÕn lµ mét bÖnh tù miÔn dÞch víi nhiÒu biÕn ®æi miÔn dÞch t¹i chç vµ toµn th©n, ®Æc biÖt ®· ph¸t hiÖn ®îc kh¸ng thÓ chèng tÕ bµo melanocyt trong m¸u bÖnh nh©n b¹ch biÕn.

Nång ®é kh¸ng thÓ chèng tÕ bµo melanocyt t¬ng quan víi møc ®é cña bÖnh b¹ch biÕn. Gi¶ thuyÕt vÒ c¬ ®Þa di truyÒn Khi nghiªn cøu dÞch tÔ häc bÖnh b¹ch biÕn, c¸c t¸c gi¶ thÊy 30% bÖnh nh©n trong gia ®×nh cã ngêi bÞ bÖnh b¹ch biÕn trong cïng mét m«i trêng gièng nhau. Trong nh÷ng nghiªn cøu dÞch tÔ cña c¸c t¸c gi¶ kh¸c nhau thÊy sù di truyÒn tõ cha mÑ cho con dao ®éng tõ 3% - 7%. Nghiªn cøu 1 3 më réng trong hä hµng bao gåm thÕ hÖ 1, 2, 3 thÊy bÖnh cã xu híng tËp trung trong sè Ýt nh÷ng ngêi trong hä hµng.

Nh÷ng t liÖu nµy gîi ý vÒ tÝnh ®a gen, sù ®ét biÕn c¸c gen kh¸c nhau liªn quan ®Õn tÇn suÊt cao m¾c bÖnh b¹ch biÕn vµ h×nh nh kh«ng di truyÒn theo qui luËt Mendel [54], [103], [114], [119]. Nghiªn cøu HLA líp II trªn hai thÓ b¹ch biÕn lµ thÓ lan to¶ vµ thÓ quanh nèt ruåi (halo nevus) thÊy trong b¹ch biÕn thÓ lan to¶ cã liªn quan thuËn víi HLA-DR4, DR53 vµ liªn quan nghÞch víi HLA-DR cßn trong thÓ quanh nèt ruåi (halo nevus) kh«ng cã sù liªn quan nh trªn nhng cã dÊu hiÖu liªn quan nghÞch víi HLA-DR11.