Nghiên Cứu Về Bảo Hiểm Thất Nghiệp Tại Việt Nam

Bài viết phân tích ảnh hưởng của các nhân tố kinh tế vĩ mô đến thu chi quỹ bảo hiểm thất nghiệp tại Việt Nam trong điều kiện tự cân đối.

• Tác giả: Nguyễn Ái Đoàn
• Trường học: Đại Học Bách Khoa – Hà Nội
• Đề tài: Nghiên Cứu Về Bảo Hiểm Thất Nghiệp Tại Việt Nam: Phân Tích Ảnh Hưởng Của Các Nhân Tố Kinh Tế Vĩ Mô
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CÁM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH ẢNH
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Ý nghĩa khoa học của luận án
• 0.6. Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ BẢO HIỂM THẤT NGHIỆP
• 1.1. Khái quát chung
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ở trên thế giới
• 1.3. Hướng nghiên cứu về sự phù hợp của chính sách bảo hiểm thất nghiệp với thực trạng kinh tế xã hội
• 1.4. Hướng nghiên cứu về nhân tố ảnh hưởng đến sự cân đối thu, chi bảo hiểm thất nghiệp
• 1.5. Tổng quan về phương pháp đánh giá sự ảnh hưởng của các nhân tố tới sự cân đối thu chi bảo hiểm thất nghiệp và dự báo
• 1.6. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.7. Một số kết luận về tổng quan nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THU, CHI BẢO HIỂM THẤT NGHIỆP VÀ MÔ HÌNH ẢNH HƯỞNG CỦA CÁC NHÂN TỐ KINH TẾ VĨ MÔ
• 2.1. Một số khái niệm cơ bản về bảo hiểm thất nghiệp và quản lý quỹ bảo hiểm thất nghiệp
• 2.1.1. Thất nghiệp và bảo hiểm thất nghiệp
• 2.1.2. Khái niệm thất nghiệp
• 2.1.3. Khái niệm bảo hiểm thất nghiệp
• 2.1.4. Quỹ bảo hiểm thất nghiệp và quản lý quỹ bảo hiểm thất nghiệp
• 2.1.4.1. Quỹ bảo hiểm thất nghiệp
• 2.1.4.2. Bản chất quản lý quỹ bảo hiểm thất nghiệp ở Việt Nam
• 2.1.4.3. Mục tiêu hoạt động của quỹ bảo hiểm thất nghiệp
• 2.1.4.4. Nguyên tắc hoạt động của quỹ bảo hiểm thất nghiệp
• 2.2. Thu, chi bảo hiểm thất nghiệp và mô hình cân đối thu chi bảo hiểm thất nghiệp
• 2.2.1. Khái niệm về thu, chi bảo hiểm thất nghiệp
• 2.2.1.1. Khái niệm thu bảo hiểm thất nghiệp
• 2.2.1.2. Khái niệm chi bảo hiểm thất nghiệp
• 2.2.2. Mô hình cân đối thu chi bảo hiểm thất nghiệp
• 2.2.2.1. Mô hình cân bằng tĩnh quỹ BHTN
• 2.2.2.2. Mô hình cân bằng động quỹ BHTN
• 2.3. Mô hình ảnh hưởng của các nhân tố kinh tế vĩ mô tới thu chi bảo hiểm thất nghiệp
• 2.3.1. Khái quát chung về các nhân tố ảnh hưởng đến thất nghiệp và mô hình cân đối thu chi quỹ bảo hiểm thất nghiệp
• 2.3.2. Ảnh hưởng của các nhân tố kinh tế vĩ mô
• 2.3.3. Kết hợp sự ảnh hưởng của các nhân tố kinh tế vĩ mô và yếu tố hành vi cá nhân
• 2.3.4. Kết hợp sự ảnh hưởng của các nhân tố kinh tế vĩ mô và yếu tố biến động thiên nhiên - môi trường
• 2.3.5. Cơ sở lựa chọn nhân tố kinh tế vĩ mô trong mô hình cân đối thu chi bảo hiểm thất nghiệp
• 2.3.6. Sự tương tác giữa các nhân tố ảnh hưởng
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Phương pháp tiếp cận và khung phân tích
• 3.1.1. Phương pháp tiếp cận
• 3.1.1.1. Phương pháp tiếp cận trực tiếp
• 3.1.1.2. Phương pháp tiếp cận gián tiếp
• 3.1.2. Khung phân tích
• 3.2. Tổng hợp dữ liệu và phương pháp ước lượng kinh tế
• 3.2.1. Tổng hợp dữ liệu
• 3.2.1.1. Nguồn dữ liệu
• 3.2.1.2. Thu thập và điều chỉnh số liệu theo mục tiêu nghiên cứu
• 3.2.2. Phương pháp ước lượng kinh tế
• 3.2.2.1. Phương pháp ước lượng kinh tế trong nghiên cứu đánh giá về mối quan hệ giữa các nhân tố kinh tế vĩ mô
• 3.2.2.2. Phương pháp vectơ tự hồi quy và phương pháp vectơ hiệu chỉnh sai số
• 4. CHƯƠNG 4: NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN VỀ MÔ HÌNH ẢNH HƯỞNG CỦA CÁC NHÂN TỐ KINH TẾ VĨ MÔ TỚI THU CHI BẢO HIỂM THẤT NGHIỆP VIỆT NAM
• 4.1. Phân tích dữ liệu tổng quan
• 4.2. Phân tích thực trạng thu, chi bảo hiểm thất nghiệp ở Việt Nam
• 4.3. Phân tích thực trạng biến động GDP, CPI và tỷ giá ở Việt Nam
• 4.3.1. Biến động chỉ số GDP của Việt Nam
• 4.3.2. Biến động chỉ số CPI của Việt Nam
• 4.3.3. Biến động tỷ giá hối đoái VNĐ/USD
• 4.4. Kiểm định các điều kiện cho thực hiện phương pháp ước lượng kinh tế
• 4.4.1. Kiểm định độ trễ theo tiêu chuẩn AIC, HQ, SIC và LR
• 4.4.2. Kiểm định Augmented Dickey – Fuller
• 4.5. Kết quả đánh giá mô hình ảnh hưởng của nhân tố kinh tế vĩ mô tới thu chi bảo hiểm thất nghiệp
• 4.5.1. Kiểm định đồng tích hợp Johansen
• 4.5.2. Kiểm định Granger về mối quan hệ nhân quả
• 4.5.3. Hàm phản ứng và phân rã phương sai
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT QUẢ VÀ KIẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH
• 5.1. Những kết quả đạt được và vấn đề cần nghiên cứu tiếp
• 5.2. Đánh giá ảnh hưởng của GDP, CPI, tỷ giá đến thu, chi BHTN ở Việt Nam giai đoạn 2010 - 2019
• 5.3. Những vấn đề cần nghiên cứu tiếp
• 5.4. Một số kiến nghị tới cơ quan chức năng
• 5.4.1. Kiến nghị đối với cơ quan quản lý quỹ bảo hiểm thất nghiệp
• 5.4.2. Kiến nghị đối với chính phủ và cơ quan quản lý kinh tế
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Bảo Hiểm Thất Nghiệp Tại Việt Nam

Nghiên cứu về bảo hiểm thất nghiệp Việt Nam (BHTN) là vô cùng quan trọng trong bối cảnh thị trường lao động liên tục biến động. Người lao động đóng vai trò then chốt trong sự phát triển kinh tế, và việc mất việc làm có thể gây ra những hệ lụy nghiêm trọng cho cả cá nhân và xã hội. Chính sách bảo hiểm thất nghiệp ra đời nhằm giảm thiểu rủi ro này, hỗ trợ tài chính kịp thời cho người lao động mất việc, đồng thời góp phần ổn định an sinh xã hội. Nghiên cứu này tập trung phân tích ảnh hưởng của các nhân tố kinh tế vĩ mô đến hoạt động của BHTN, từ đó đưa ra các kiến nghị chính sách phù hợp. Theo tài liệu gốc, BHTN được xây dựng dựa trên sự tính toán dài hạn về thay đổi tỷ lệ thất nghiệp và quy mô lực lượng lao động, nhằm đảm bảo sự công bằng lợi ích giữa phần đóng góp và hưởng thụ của người lao động.

1.1. Tính Cấp Thiết Của Nghiên Cứu BHTN Hiện Nay

Thất nghiệp là một hiện tượng khách quan trong nền kinh tế thị trường. Việc mất khả năng lao động khiến người lao động chuyển từ trạng thái đóng góp của cải xã hội sang trạng thái tiêu tốn của cải xã hội. Sự thay đổi đó sẽ khiến sự ổn định và cân bằng xã hội bị lung lay. Do đó, lường trước những rủi ro thất nghiệp và hỗ trợ tài chính kịp thời là một chính sách xã hội quan trọng. Nghiên cứu này nhằm đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả chính sách hỗ trợ thất nghiệp.

1.2. Mục Tiêu Và Phạm Vi Nghiên Cứu Về BHTN Việt Nam

Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích các nhân tố kinh tế vĩ mô ảnh hưởng đến thu và chi của quỹ bảo hiểm thất nghiệp. Phạm vi nghiên cứu bao gồm giai đoạn từ năm 2010 đến 2019, nhằm đánh giá tác động của các biến động kinh tế đến hoạt động của BHTN. Mục tiêu chính là xây dựng một mô hình dự báo chính xác hơn về thu chi BHTN, từ đó giúp các nhà hoạch định chính sách đưa ra các quyết định phù hợp.

II. Thách Thức Của Bảo Hiểm Thất Nghiệp Trong Bối Cảnh Mới

Mặc dù bảo hiểm thất nghiệp đã đạt được những thành tựu nhất định, nhưng vẫn còn tồn tại nhiều thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự chênh lệch giữa tốc độ tăng chi và tốc độ tăng thu của quỹ BHTN. Điều này làm giảm khả năng chi trả cho người thất nghiệp trong tương lai, đặc biệt khi xảy ra khủng hoảng kinh tế. Bên cạnh đó, công tác quản lý và vận hành quỹ BHTN còn nhiều hạn chế, như tình trạng doanh nghiệp trốn đóng bảo hiểm và chi phí quản lý tăng cao. Các điều kiện kinh tế - xã hội thay đổi cũng khiến biến động thu chi BHTN chệch khỏi quỹ đạo cân bằng ban đầu. Theo tài liệu gốc, các mô phỏng dự báo thu, chi BHTN và cân đối thu chi có sự chênh lệch lớn so với báo cáo thực tế.

2.1. Tốc Độ Tăng Chi BHTN Vượt Quá Tốc Độ Tăng Thu

Sự chênh lệch về tốc độ chi và thu BHTN ngày càng nới rộng làm giảm tích lũy quỹ BHTN và giảm cơ hội chi trả cho người thất nghiệp khi xảy ra khủng hoảng. Số lượng người tham gia đóng BHTN đang tăng chậm dần, trong khi số lượng người hưởng chi trả BHTN lại tăng nhanh. Thất nghiệp tự nguyện cũng là một nguyên nhân tiêu cực khiến tốc độ chi tăng nhanh hơn tốc độ thu BHTN.

2.2. Quản Lý Và Vận Hành Quỹ BHTN Còn Nhiều Hạn Chế

Tình trạng doanh nghiệp trốn tránh nghĩa vụ đóng bảo hiểm cho người lao động diễn ra không chỉ ở doanh nghiệp có vốn đầu tư trong nước, mà còn cả ở những doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Chi phí quản lý và điều hành quỹ cũng không ngừng tăng lên mà các hoạt động quản lý không thay đổi lớn. Chi phí đào tạo lại nghề và giới thiệu nghề cho người thất nghiệp không thu hút được người thất nghiệp tham gia.

2.3. Thay Đổi Kinh Tế Xã Hội Ảnh Hưởng Đến Cân Đối BHTN

Các điều kiện kinh tế - xã hội thay đổi khác biệt so với thời kỳ thiết kế - xây dựng quỹ BHTN, khiến biến động thu, chi BHTN chệch khỏi quỹ đạo cân bằng ban đầu. Các nghiên cứu về mối quan hệ giữa thu, chi BHTN và điều kiện kinh tế - xã hội thay đổi cho thấy vai trò quan trọng của dự phòng quỹ BHTN khi xảy ra khủng hoảng thất nghiệp – kinh tế xảy ra.

III. Phương Pháp Phân Tích Ảnh Hưởng Kinh Tế Vĩ Mô Đến BHTN

Để giải quyết những thách thức trên, nghiên cứu này sử dụng phương pháp phân tích ảnh hưởng của các nhân tố kinh tế vĩ mô đến thu chi bảo hiểm thất nghiệp. Phương pháp này giúp xác định các yếu tố kinh tế quan trọng có tác động lớn đến hoạt động của BHTN, từ đó xây dựng mô hình dự báo chính xác hơn. Nghiên cứu kết hợp cả phương pháp tiếp cận trực tiếp và gián tiếp, sử dụng dữ liệu thống kê và phương pháp ước lượng kinh tế để đánh giá mối quan hệ giữa các biến số. Theo tài liệu gốc, các nhà nghiên cứu trên thế giới đã và đang sử dụng mô hình ảnh hưởng của nhân tố kinh tế vĩ mô tới sự cân đối thu chi quỹ BHTN nhằm thay thế những khiếm khuyết của phương pháp tiếp cận trực tiếp.

3.1. Phương Pháp Tiếp Cận Trực Tiếp Và Gián Tiếp Trong Nghiên Cứu

Phương pháp tiếp cận trực tiếp tập trung vào các yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến thu và chi BHTN, như tỷ lệ thất nghiệp, mức lương và thời gian hưởng trợ cấp. Phương pháp tiếp cận gián tiếp xem xét các yếu tố kinh tế vĩ mô như GDP, lạm phát và tỷ giá hối đoái, và đánh giá tác động của chúng đến hoạt động của BHTN.

3.2. Sử Dụng Dữ Liệu Thống Kê Và Phương Pháp Ước Lượng

Nghiên cứu sử dụng dữ liệu thống kê về thu chi BHTN, GDP, lạm phát và tỷ giá hối đoái từ các nguồn chính thức. Phương pháp ước lượng kinh tế, bao gồm phương pháp vectơ tự hồi quy (VAR) và phương pháp vectơ hiệu chỉnh sai số (VECM), được sử dụng để đánh giá mối quan hệ giữa các biến số và xây dựng mô hình dự báo.

3.3. Xác Định Các Nhân Tố Kinh Tế Vĩ Mô Ảnh Hưởng Đến BHTN

Nghiên cứu tập trung vào việc xác định các nhân tố kinh tế vĩ mô quan trọng có tác động lớn đến thu và chi BHTN. Các nhân tố này có thể bao gồm GDP, lạm phát, tỷ giá hối đoái, đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và xuất nhập khẩu. Việc xác định các nhân tố này giúp xây dựng mô hình dự báo chính xác hơn và đưa ra các kiến nghị chính sách phù hợp.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Của GDP CPI Tỷ Giá

Kết quả nghiên cứu cho thấy GDP, CPI và tỷ giá hối đoái có ảnh hưởng đáng kể đến thu và chi bảo hiểm thất nghiệp tại Việt Nam trong giai đoạn 2010-2019. Tăng trưởng GDP có tác động tích cực đến thu BHTN, trong khi lạm phát và biến động tỷ giá có thể ảnh hưởng tiêu cực đến cả thu và chi. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng mối quan hệ giữa các biến số này là phức tạp và có tính trễ, đòi hỏi các nhà hoạch định chính sách phải có cái nhìn dài hạn và linh hoạt. Theo tài liệu gốc, các nghiên cứu về mối quan hệ giữa thu, chi BHTN và điều kiện kinh tế - xã hội thay đổi cho thấy vai trò quan trọng của dự phòng quỹ BHTN khi xảy ra khủng hoảng thất nghiệp – kinh tế xảy ra.

4.1. Tác Động Của GDP Đến Thu Và Chi BHTN Tại Việt Nam

Tăng trưởng GDP tạo ra nhiều việc làm hơn và tăng thu nhập cho người lao động, từ đó làm tăng thu BHTN. Tuy nhiên, suy thoái kinh tế có thể dẫn đến thất nghiệp gia tăng và giảm thu BHTN. Nghiên cứu đánh giá mức độ ảnh hưởng của GDP đến thu và chi BHTN trong các giai đoạn khác nhau của chu kỳ kinh tế.

4.2. Ảnh Hưởng Của Lạm Phát CPI Đến Quỹ BHTN

Lạm phát làm giảm giá trị thực của tiền lương và trợ cấp thất nghiệp, ảnh hưởng đến cả thu và chi BHTN. Nghiên cứu xem xét tác động của lạm phát đến khả năng chi trả của quỹ BHTN và đề xuất các biện pháp điều chỉnh chính sách để bảo vệ quyền lợi của người lao động.

4.3. Tỷ Giá Hối Đoái Và Tác Động Đến BHTN Việt Nam

Biến động tỷ giá hối đoái có thể ảnh hưởng đến hoạt động xuất nhập khẩu và đầu tư nước ngoài, từ đó tác động đến thị trường lao động và thu nhập của người lao động. Nghiên cứu đánh giá mức độ ảnh hưởng của tỷ giá hối đoái đến thu và chi BHTN, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam là một nền kinh tế mở.

V. Kiến Nghị Chính Sách Nâng Cao Hiệu Quả BHTN Việt Nam

Dựa trên kết quả nghiên cứu, một số kiến nghị chính sách được đưa ra nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của bảo hiểm thất nghiệp tại Việt Nam. Các kiến nghị này tập trung vào việc tăng cường quản lý quỹ BHTN, điều chỉnh mức đóng và hưởng trợ cấp, và xây dựng các chương trình hỗ trợ việc làm hiệu quả hơn. Ngoài ra, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước và các tổ chức xã hội để đảm bảo quyền lợi của người lao động. Theo tài liệu gốc, cần phải xem xét lại mô hình cân đối thu – chi BHTN để nhằm mục tiêu cho ra kết quả dự báo có độ sai lệch thấp.

5.1. Tăng Cường Quản Lý Quỹ Bảo Hiểm Thất Nghiệp

Cần có các biện pháp kiểm soát chặt chẽ hơn để ngăn chặn tình trạng doanh nghiệp trốn đóng bảo hiểm và đảm bảo tính minh bạch trong quản lý quỹ BHTN. Đồng thời, cần nâng cao hiệu quả đầu tư quỹ BHTN để tăng nguồn thu và đảm bảo khả năng chi trả trong tương lai.

5.2. Điều Chỉnh Mức Đóng Và Hưởng Trợ Cấp BHTN

Cần xem xét điều chỉnh mức đóng và hưởng trợ cấp BHTN để phù hợp với tình hình kinh tế - xã hội và đảm bảo tính bền vững của quỹ. Mức trợ cấp cần đủ để đáp ứng nhu cầu cơ bản của người lao động trong thời gian thất nghiệp, đồng thời khuyến khích họ tích cực tìm kiếm việc làm mới.

5.3. Xây Dựng Chương Trình Hỗ Trợ Việc Làm Hiệu Quả

Cần xây dựng các chương trình đào tạo lại nghề và tư vấn việc làm hiệu quả để giúp người lao động nâng cao kỹ năng và tìm kiếm việc làm mới. Các chương trình này cần được thiết kế phù hợp với nhu cầu của thị trường lao động và có sự tham gia của các doanh nghiệp.

VI. Tương Lai Của Bảo Hiểm Thất Nghiệp Trong Bối Cảnh Mới

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu hóa và cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, bảo hiểm thất nghiệp cần phải tiếp tục đổi mới và thích ứng để đáp ứng những thách thức mới. Nghiên cứu này là một đóng góp quan trọng vào việc nâng cao hiệu quả hoạt động của BHTN tại Việt Nam, góp phần bảo vệ quyền lợi của người lao động và ổn định an sinh xã hội. Cần tiếp tục nghiên cứu và đánh giá tác động của các nhân tố kinh tế vĩ mô đến BHTN để có những điều chỉnh chính sách kịp thời và phù hợp. Theo tài liệu gốc, công tác thiết kế và dự báo tài chính quỹ BHTN là một vấn đề hệ trọng trong hoạt động tương lai của quỹ BHTN.

6.1. Đổi Mới BHTN Để Thích Ứng Với Thay Đổi Kinh Tế

BHTN cần phải đổi mới để thích ứng với những thay đổi trong thị trường lao động, như sự gia tăng của lao động phi chính thức và sự phát triển của các ngành công nghiệp mới. Cần có các chính sách linh hoạt hơn để bảo vệ quyền lợi của người lao động trong các hình thức việc làm khác nhau.

6.2. Nghiên Cứu Tác Động Của Các Nhân Tố Kinh Tế Vĩ Mô

Cần tiếp tục nghiên cứu và đánh giá tác động của các nhân tố kinh tế vĩ mô đến BHTN để có những điều chỉnh chính sách kịp thời và phù hợp. Các nghiên cứu này cần tập trung vào việc dự báo biến động thu chi BHTN và đánh giá rủi ro tài chính của quỹ.

6.3. Hợp Tác Giữa Các Cơ Quan Quản Lý Và Tổ Chức Xã Hội

Cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức xã hội và các doanh nghiệp để đảm bảo quyền lợi của người lao động và nâng cao hiệu quả hoạt động của BHTN. Sự hợp tác này cần tập trung vào việc xây dựng các chương trình hỗ trợ việc làm hiệu quả và tạo điều kiện cho người lao động tiếp cận thông tin về BHTN.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh chuyển dịch sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam đặt hệ thống an sinh xã hội trước những thử thách chưa từng có tiền lệ. Quỹ Bảo hiểm thất nghiệp (BHTN), chính thức vận hành từ năm 2009 theo Luật Bảo hiểm xã hội, đóng vai trò là cơ chế phòng ngừa và bù đắp rủi ro thu nhập cho người lao động khi bị mất việc làm. Tuy nhiên, sau một thập kỷ triển khai, nguyên tắc tự cân đối tài chính dài hạn (pay-as-you-go) của quỹ BHTN đối mặt với nguy cơ thâm hụt nghiêm trọng khi tốc độ tăng trưởng chi trả bình quân luôn vượt xa tốc độ tăng thu. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản lý kinh tế tại Trường Đại học Bách Khoa Hà Nội (hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Ái Đoàn) là công trình học thuật tiên phong tiếp cận vấn đề cân đối thu - chi quỹ BHTN dưới lăng kính của kinh tế học lượng lượng tử vĩ mô hiện đại.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định: Các mô hình dự báo và cân đối quỹ BHTN truyền thống tại Việt Nam (tiêu biểu bởi Đỗ Văn Sinh và cộng sự, 2011; Phạm Đình Thành, 2012, 2015) chủ yếu dựa trên phương pháp tiếp cận cấu thành trực tiếp (direct accounting approach), giả định tỷ lệ thất nghiệp dao động cố định $\pm 4%$ và chuỗi biến động tĩnh từ quỹ BHXH. Phương pháp này bỏ qua tính nhạy cảm chu kỳ kinh tế và phản ứng lan truyền của các cú sốc vĩ mô, dẫn đến sai lệch dự báo lũy kế ngày càng lớn so với thực tế chi trả.

Luận án thiết lập 03 câu hỏi nghiên cứu và 03 giả thuyết tương ứng:

• Câu hỏi 1 (RQ1): Trong điều kiện cố định định mức đóng góp và chi trả theo tỷ lệ phần trăm tiền lương, những nhân tố kinh tế vĩ mô nào chi phối động thái thu và chi của quỹ BHTN tại Việt Nam?
• Câu hỏi 2 (RQ2): Mức độ tác động, độ trễ thời gian và quan hệ nhân quả giữa tăng trưởng kinh tế (GDP), chỉ số giá tiêu dùng (CPI), tỷ giá hối đoái (VNĐ/USD) tới thu - chi quỹ BHTN diễn ra như thế nào?
• Câu hỏi 3 (RQ3): Khung chính sách vĩ mô và công cụ quản trị quỹ nào cần được thiết lập để bảo đảm an toàn tài chính dài hạn cho quỹ BHTN?

Hệ thống giả thuyết kiểm định bao gồm:

• H1: Tăng trưởng tổng sản phẩm nội địa (GDP) có mối quan hệ đồng liên kết dài hạn và tác động ngược chiều tới chi trợ cấp BHTN, đồng thời tác động cùng chiều tới nguồn thu quỹ.
• H2: Chỉ số giá tiêu dùng (CPI) có tác động thúc đẩy gia tăng chi trả BHTN thông qua áp lực điều chỉnh chi phí sinh hoạt và tỷ lệ thất nghiệp chu kỳ.
• H3: Tỷ giá hối đoái VNĐ/USD tác động gián tiếp đến thu - chi BHTN thông qua kênh xuất nhập khẩu và quy mô việc làm tại các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI).

Khung lý thuyết của luận án tích hợp mô hình cân bằng thị trường lao động của Michael Burda, định luật Arthur Melvin Okun (1962), đường cong Alban William Phillips (1958) và lý thuyết quỹ tín thác (Trust fund). Luận án khai thác bộ dữ liệu chuỗi thời gian 40 quý (Giai đoạn Quý 1/2010 – Quý 4/2019), tạo ra bước đột phá định lượng giúp giảm thiểu phương sai sai số dự báo tài chính BHTN xuống dưới 5% so với phương pháp tính toán truyền thống.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế ghi nhận hai trường phái đối nghịch trong việc thiết kế và đánh giá tính bền vững của các chương trình an sinh thất nghiệp. Trường phái bảo hiểm Bismarck (CHLB Đức, Pháp) nhấn mạnh nguyên tắc tương hỗ nghề nghiệp với nguồn đóng góp dựa trên tiền lương của người lao động và người sử dụng lao động, quản lý độc lập ngoài ngân sách. Ngược lại, trường phái an sinh Beveridge (Anh, Hoa Kỳ) dựa trên nguồn thuế phổ quát toàn dân để bảo đảm mức sàn an sinh tối thiểu (UA - Unemployment Assistance). Dù khác biệt về cấu trúc, cả hai hệ thống đều đối mặt với rủi ro mất cân đối tài chính dưới tác động của chu kỳ kinh tế (World Bank, 1994).

Tranh luận học thuật quốc tế tập trung vào phương pháp xác định nhân tố chi phối thu - chi BHTN:

• Nhóm tiếp cận cấu thành trực tiếp (Direct approach): Các nhà quản lý quỹ và tác giả truyền thống (Murray Rubin, 1983; Yehuda Kahane) dựa vào các biến số nội sinh như quy mô lực lượng lao động (LLLĐ), mức lương đóng góp bình quân và tỷ lệ thất nghiệp tự nhiên. Tuy nhiên, Martin Mühleisen và cộng sự (2005) khi khảo sát mô hình quỹ BHTN tại Canada, các nước OECD và Mỹ đã chứng minh rằng phương pháp cấu thành trực tiếp tạo ra sai số dự báo lớn nhất do không tính toán được tính bất định của chu kỳ kinh tế.
• Nhóm tiếp cận kinh tế vĩ mô gián tiếp (Macroeconomic model): Ronald Lee và cộng sự (1998, 2003) xây dựng mô hình L-T chứng minh chi trả an sinh chịu áp lực trực tiếp từ lãi suất, năng suất lao động và cơ cấu tuổi. Dek Terrell và cộng sự (2015) khi phân tích dữ liệu BHTN tại Mỹ đã tích hợp các cú sốc ngoại sinh như thiên tai (bão Katrina, Gustav), chỉ số sản xuất công nghiệp (IPI) và giá dầu vào mô hình hồi quy để giải thích sự gia tăng đột biến của hồ sơ xin trợ cấp. Anwar Hasan Abdullah Othman và cộng sự (2015) tại Malaysia cũng xác lập quan hệ nhân quả Granger giữa các chỉ số vĩ mô và cân đối quỹ BHTN.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Phan Văn Dũng (2003), Lê Thị Hoài Thu (2005), Đỗ Văn Sinh (2011) và Phạm Đình Thành (2012, 2015) đã đặt nền móng quản lý nhà nước đối với quỹ BHTN nhưng chỉ dừng lại ở mô hình hạch toán tĩnh hoặc hồi quy tuyến tính đơn lẻ với biến CPI. Nguyễn Ái Đoàn và cộng sự (2016, 2017) bước đầu kiểm định tác động của GDP và các đặc điểm nhân khẩu học cá nhân tại Hà Nội bằng phương pháp bình phương tối thiểu OLS.

Luận án này định vị chính xác khoảng trống học thuật: Là công trình đầu tiên tại Việt Nam thiết lập khung phân tích động lực học vĩ mô đa biến, chuyển đổi toàn diện từ phương pháp dự báo hạch toán tĩnh sang mô hình kinh tế lượng Vector tự hồi quy (VAR) và Vector hiệu chỉnh sai số (VECM), tương thích hoàn toàn với các nghiên cứu quốc tế chuẩn mực tại Hoa Kỳ, Canada và Malaysia.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết kinh tế học kinh điển trong bối cảnh thị trường lao động của một quốc gia đang phát triển có nền kinh tế chuyển đổi:

• Kiểm chứng Định luật Okun và Đường cong Phillips: Khẳng định mối quan hệ nghịch biến giữa tăng trưởng sản lượng thực tế (GDP) với tỷ lệ thất nghiệp và quy mô chi trả trợ cấp, đồng thời xác lập tác động trễ của lạm phát (CPI) lên quyết định hưởng trợ cấp và hành vi trục lợi bảo hiểm của người lao động.
• Phát triển Lý thuyết Cân bằng Quỹ Tín thác Độc lập: Hệ thống hóa mô hình cân bằng động của quỹ BHTN theo công thức tổng quát:

$$UIF_t = UIF_{t-1}(1 + r) + \sum W_t \cdot \alpha_3 + G_t - [B_t + SS_t + A_t + T_t]$$

Trong đó, quỹ BHTN vận hành như một pháp nhân tài chính xã hội đặc biệt: "quỹ BHTN nắm giữ và thu hút tài chính (dưới dạng các tài sản) của người lao động đang làm việc, nhằm phục vụ cho lợi ích của những người bị thất nghiệp không mong muốn."

• Chuyển dịch Paradigm nghiên cứu: Chuyển đổi từ mô hình cân bằng kế toán tĩnh dựa trên giả định trung tâm sang mô hình cân bằng kinh tế lượng ngẫu nhiên (Stochastic dynamic framework), xác nhận rằng tính bền vững của quỹ an sinh không thể tách rời trạng thái vĩ mô của nền kinh tế.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        MÔ HÌNH KHUNG PHÂN TÍCH TỔNG QUÁT                          |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                          |
          +-------------------------------+-------------------------------+
          |                               |                               |
          v                               v                               v
+-------------------+           +-------------------+           +-------------------+
|     GDP THỰC      |           |      CPI QUÝ      |           | TỶ GIÁ VNĐ/USD    |
| (Năng lực SX &    |           | (Áp lực lạm phát  |           | (Thương mại quốc  |
|  Tạo việc làm)    |           |  & Chi phí sống)  |           |  tế & FDI)        |
+-------------------+           +-------------------+           +-------------------+
          \                               |                               /
           \                              |                              /
            +-----------------------------+-----------------------------+
                                          |
                                          v
                +---------------------------------------------------+
                |   MÔ HÌNH VECTOR HIỆU CHỈNH SAI SỐ (VECM / VAR)   |
                |   (Kiểm định Johansen, Granger, IRF, Phân rã PS)  |
                +---------------------------------------------------+
                                          |
                                          v
                +---------------------------------------------------+
                |        CÂN ĐỐI ĐỘNG THU - CHI QUỸ BHTN VN         |
                |  - Dòng thu: Tiền lương cơ sở & Số người tham gia |
                |  - Dòng chi: Chi trợ cấp (B) + Đào tạo nghề (T)   |
                |              + BHYT (SS) + Quản lý quỹ (A)        |
                +---------------------------------------------------+

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích độc lập của luận án tích hợp ba trụ cột lý thuyết: (1) Mô hình tìm kiếm - khớp nối việc làm (Search and Matching) của Mortensen-Pissarides; (2) Lý thuyết chu kỳ kinh tế thực (Real Business Cycle); và (3) Lý thuyết quản trị rủi ro công cộng. Mô hình xác lập phương trình hàm tổng quát:

$$\log[X_n] = \alpha_{n0} + \sum_{k=1}^{p} \alpha_{n1} \log[Y(TF){t-k}] + \sum{k=1}^{p} \alpha_{n2} \log[\text{GDP}{t-k}] + \sum{k=1}^{p} \alpha_{n3} \log[\text{CPI}{t-k}] + \sum{k=1}^{p} \alpha_{n4} \log[\text{EX}{t-k}] + \varepsilon{nt}$$

Điều kiện biên (Boundary conditions): Mô hình áp dụng cho hệ thống BHTN bắt buộc, tự cân đối tài chính độc lập ngoài ngân sách nhà nước, với mức đóng góp cố định theo luật định (1% NLĐ, 1% NSDLĐ, 1% Nhà nước hỗ trợ) trong điều kiện thị trường lao động mở cửa và hội nhập kinh tế sâu rộng.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu tuân thủ chặt chẽ triết lý thực chứng (Positivism), sử dụng phương pháp định lượng kinh tế lượng chuỗi thời gian làm chủ đạo, kết hợp với phương pháp tổng hợp phân tích thể chế định tính. Thiết kế nghiên cứu đa tầng bao gồm việc xử lý đồng thời mối quan hệ nội sinh giữa các biến số vĩ mô và biến số thu - chi quỹ.

Dữ liệu nghiên cứu bao gồm 40 quan sát quý liên tục từ Quý 1/2010 đến Quý 4/2019 (giai đoạn 10 năm hoàn chỉnh trước khi chịu tác động dị biệt của đại dịch COVID-19), đảm bảo tính đại diện cho quy luật vận động thị trường của nền kinh tế Việt Nam. Các biến số được chuẩn hóa logarit tự nhiên bao gồm:

• $\log(\text{THU})$: Tổng thu BHTN theo quý (tỷ đồng).
• $\log(\text{CHI})$: Tổng chi trả BHTN theo quý (tỷ đồng).
• $\log(\text{GDP})$: Tổng sản phẩm nội địa theo giá so sánh (tỷ đồng).
• $\text{CPI}$: Chỉ số giá tiêu dùng biến động so với quý trước (%).
• $\log(\text{EX})$: Tỷ giá hối đoái danh nghĩa bình quân VNĐ/USD.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình xử lý dữ liệu và ước lượng được tiến hành qua các bước kiểm định kinh tế lượng chuẩn mực bằng phần mềm chuyên dụng EViews 9:

1. Kiểm định tính dừng (Stationarity Test): Sử dụng kiểm định nghiệm đơn vị Augmented Dickey-Fuller (ADF) và kiểm tra đồ thị phân bố nghiệm AR (AR roots graph) để đảm bảo chuỗi dữ liệu không xảy ra hiện tượng hồi quy giả mạo (spurious regression). Hầu hết các chuỗi biến số đều dừng ở sai phân bậc 1, ký hiệu $I(1)$.
2. Xác định độ trễ tối ưu: Lựa chọn bậc trễ phù hợp cho mô hình thông qua 05 tiêu chuẩn kiểm định thông tin: Tiêu chuẩn Akaike (AIC), Schwarz (SIC), Hannan-Quinn (HQ), Final Prediction Error (FPE) và tỷ số hợp lý tuần tự hiệu chỉnh (LR). Bậc trễ tối ưu được xác lập là trễ 1 đến 2 quý ($k=2$).
3. Kiểm định đồng tích hợp Johansen (Johansen Cointegration Test): Kiểm tra sự tồn tại của mối quan hệ cân bằng bền vững dài hạn giữa các biến số thu, chi và các chỉ số GDP, CPI, Tỷ giá.
4. Kiểm định quan hệ nhân quả Granger (Granger Causality Test): Phân tích hướng tác động nhân quả hai chiều giữa các biến kinh tế vĩ mô và thu - chi BHTN.
5. Ước lượng VECM, Hàm phản ứng đẩy Cholesky (Impulse Response Function - IRF) và Phân rã phương sai (Variance Decomposition): Đánh giá cường độ phản ứng động và mức độ đóng góp của từng cú sốc vĩ mô đối với sự biến thiên của thu - chi BHTN qua các khoảng thời gian dự báo (10 quý).

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        QUY TRÌNH PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU                           |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| 1. THU THẬP & CHUẨN HÓA DỮ LIỆU                                                   |
|    - 40 quý (Q1/2010 - Q4/2019) từ Tổng cục Thống kê, NHNN, Cục Việc làm          |
|    - Logarit hóa các biến chuỗi thời gian: Log(THU), Log(CHI), Log(GDP), Log(EX)  |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| 2. KIỂM ĐỊNH TÍNH DỪNG & ĐỘ TRỄ TỐI ƯU                                            |
|    - Kiểm định Augmented Dickey - Fuller (ADF) -> Xác lập bậc tích hợp I(1)       |
|    - Lựa chọn độ trễ tối ưu qua hệ tiêu chí thống kê: AIC, HQ, SIC, LR, FPE       |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| 3. MÔ HÌNH HÓA KINH TẾ LƯỢNG CAO CẤP                                              |
|    - Kiểm định đồng tích hợp Johansen (Xác định liên kết dài hạn r >= 1)          |
|    - Mô hình Vector hiệu chỉnh sai số (VECM) & Vector tự hồi quy (VAR)            |
|    - Kiểm định mối quan hệ nhân quả Granger (Granger Causality)                   |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| 4. PHÂN TÍCH ĐỘNG HỌC & DỰ BÁO TÀI CHÍNH                                          |
|    - Hàm phản ứng Cholesky (Impulse Response Functions - IRF)                     |
|    - Phân rã phương sai sai số dự báo (Variance Decomposition)                    |
|    - So sánh phương sai & độ lệch chuẩn sai số với phương pháp trực tiếp          |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Data và phân tích

Dữ liệu thứ cấp thu thập từ Tổng cục Thống kê, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và Cục Việc làm (Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội) phản ánh bức tranh thực tiễn:

• Tổng số người tham gia BHTN tăng dần từ gần 6 triệu người (2010) lên hơn 13 triệu người (2019).
• Tuy nhiên, quy mô chi trả trợ cấp thất nghiệp tăng phi mã: Số lượng người nộp hồ sơ và nhận trợ cấp thất nghiệp hàng quý tăng gấp hơn 4 lần trong giai đoạn 2010 - 2019. Báo cáo thực hiện chỉ rõ: chi trả trực tiếp cho người lao động chiếm tỷ trọng áp đảo (>85% tổng chi), trong khi chi hỗ trợ học nghề và đào tạo lại việc làm chỉ chiếm chưa đầy 5%.
• Kết quả kiểm định tính ổn định hệ thống qua ma trận nghịch đảo nghiệm đa thức đặc trưng AR (Roots of Characteristic Polynomial) cho thấy tất cả các điểm nghiệm đều nằm trong vòng tròn đơn vị ($|\text{Modulus}| < 1$), khẳng định mô hình VAR/VECM hoàn toàn đạt độ tin cậy và vững chắc về mặt toán kinh tế.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả ước lượng thực nghiệm từ mô hình VAR/VECM mang lại 04 phát hiện có tính đột phá:

1. Tác động mạnh mẽ và nghịch chiều của tăng trưởng GDP tới chi BHTN ($p < 0.01$): GDP là nhân tố vĩ mô có ảnh hưởng chi phối lớn nhất đến sự biến thiên của dòng chi BHTN. Khi tốc độ tăng trưởng GDP tăng 1%, chi trả BHTN có xu hướng giảm tương ứng sau độ trễ 1-2 quý. Ngược lại, khi GDP suy giảm, làn sóng sa thải diễn ra khiến hồ sơ hưởng BHTN bùng nổ ngay lập tức.
2. Áp lực lạm phát (CPI) tác động hai chiều phức tạp: CPI có tác động thúc đẩy chi BHTN trong ngắn hạn. Khi giá cả sinh hoạt leo thang, người lao động có mức lương thấp trong khu vực chính thức có xu hướng chấp nhận thôi việc để rút trợ cấp thất nghiệp một lần kết hợp làm việc phi chính thức nhằm bù đắp chi phí ngắn hạn (hiện tượng thất nghiệp tự nguyện vì động cơ trợ cấp).
3. Ảnh hưởng đáng kể của Tỷ giá hối đoái VNĐ/USD: Biến động tỷ giá tác động trực tiếp đến nhóm doanh nghiệp định hướng xuất khẩu (dệt may, da giày, điện tử). Khi tỷ giá biến động mạnh gây khó khăn cho chuỗi cung ứng, quy mô sa thải tại khối FDI gia tăng, tạo áp lực tức thì lên quỹ BHTN.
4. Phân rã phương sai khẳng định ưu thế tuyệt đối của mô hình vĩ mô: Kết quả phân rã phương sai (Variance decomposition) ở bước dự báo thứ 10 chỉ ra rằng: Các cú sốc từ GDP, CPI và Tỷ giá giải thích hơn 42% sự biến động của tổng chi trả BHTN, phần còn lại do quán tính của chính chuỗi chi trả quá khứ. Điều này bác bỏ hoàn toàn giả định cho rằng chi BHTN chỉ phụ thuộc đơn thuần vào quy mô lực lượng lao động nội bộ.

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Luận án mở rộng trường phái kinh tế lượng ứng dụng trong an sinh xã hội, chứng minh tính ưu việt của phương pháp tiếp cận vĩ mô gián tiếp so với phương pháp kế toán hạch toán cơ học tại các nền kinh tế đang phát triển.
• Về mặt quản lý quỹ an sinh: Cơ quan Bảo hiểm xã hội Việt Nam cần loại bỏ các mô hình dự báo tĩnh, thay thế bằng bộ công cụ cảnh báo sớm thâm hụt quỹ BHTN tích hợp các biến số vĩ mô (GDP, CPI, Tỷ giá). Khi các dấu hiệu suy giảm kinh tế xuất hiện, quỹ phải chủ động tái phân bổ danh mục đầu tư bảo toàn vốn và nâng cao mức dự phòng thanh khoản.
• Về mặt chính sách kinh tế vĩ mô: Cần thiết lập cơ chế điều phối liên ngành giữa chính sách tài khóa, chính sách tiền tệ và chính sách an sinh xã hội. Luận án đề xuất giải pháp kép:
  • Chính sách điều chỉnh cầu lao động: Hỗ trợ tín dụng thuế và ưu đãi tài chính cho các doanh nghiệp duy trì việc làm trong thời kỳ suy thoái.
  • Chính sách điều chỉnh cung lao động: Tái cấu trúc cơ cấu chi quỹ BHTN, nâng mạnh tỷ trọng chi đào tạo nghề, phát triển kỹ năng chuyển đổi nghề nghiệp thay vì chỉ tập trung vào chi trả trợ cấp bằng tiền mặt đơn thuần.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ rõ 03 giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn chuỗi dữ liệu: Dữ liệu nghiên cứu dừng lại ở Quý 4/2019 nhằm bảo đảm tính đồng nhất của chuỗi số liệu kinh tế vĩ mô thông thường, chưa bao hàm các cú sốc phi kinh tế dị biệt như đại dịch toàn cầu COVID-19 hay biến động địa chính trị phức tạp giai đoạn 2020-2022.
• Biến số môi trường và thiên tai: Mặc dù đã tổng thuật các mô hình tích hợp biến thiên tai (như Dek Terrell tại Mỹ), luận án chưa thể lượng hóa biến số biến đổi khí hậu/mùa vụ nông nghiệp vào mô hình VECM do hạn chế về tần suất dữ liệu thống kê đồng bộ tại Việt Nam.
• Phân rã theo vùng kinh tế: Mô hình tiếp cận ở cấp độ vĩ mô toàn quốc, chưa phân tách sâu sắc theo 04 vùng kinh tế trọng điểm hoặc các nhóm ngành nghề chịu rủi ro cao.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future research agenda):

• Ứng dụng mô hình ARDL phi tuyến tính (NARDL) và mô hình chuỗi thời gian chuyển trạng thái Markov (Markov-switching model) để kiểm tra tính bất đối xứng của các cú sốc vĩ mô lên quỹ BHTN trong các chu kỳ suy thoái sâu và phục hồi nhanh.
• Tích hợp biến số số hóa, trí tuệ nhân tạo (AI) và tỷ lệ việc làm nền tảng (Gig economy) vào phương trình cân đối quỹ an sinh.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án mang lại giá trị học thuật và thực tiễn sâu rộng:

• Tác động học thuật: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các chương trình đào tạo tiến sĩ, thạc sĩ chuyên ngành Quản lý kinh tế, Kinh tế phát triển và Tài chính công tại Việt Nam; mở ra hướng nghiên cứu liên ngành giữa kinh tế lượng vĩ mô và chính sách công.
• Chuyển giao cho cơ quan hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Ủy ban Xã hội của Quốc hội, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Bảo hiểm Xã hội Việt Nam trong quá trình sửa đổi Luật Việc làm và Luật Bảo hiểm xã hội.
• Lợi ích xã hội: Giúp bảo toàn và phát triển quỹ BHTN quốc gia, bảo vệ quyền lợi an sinh hợp pháp của hàng chục triệu người lao động Việt Nam, ngăn ngừa nguy cơ khủng hoảng kép kinh tế - an sinh khi xảy ra các cú sốc vĩ mô bất lợi.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận một khung phương pháp luận định lượng mẫu mực (VAR/VECM) trong phân tích an sinh xã hội, giải quyết triệt để vấn đề nội sinh và tự tương quan chuỗi thời gian.
• Nhà hoạch định chính sách & Cơ quan quản lý quỹ: Sở hữu mô hình dự báo tài chính có độ chính xác cao với sai số kiểm định thực nghiệm thấp, hỗ trợ xây dựng kịch bản ứng phó rủi ro ngân sách an sinh theo từng quý.
• Cộng đồng doanh nghiệp & Người lao động: Hưởng lợi từ một hệ thống an sinh xã hội bền vững, minh bạch, bảo đảm nguồn lực tài chính luôn sẵn sàng hỗ trợ kịp thời khi người lao động mất việc làm hoặc có nhu cầu đào tạo lại nghề.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc mở rộng Lý thuyết Cân bằng Quỹ Tín thác An sinh (Trust Fund Equilibrium Theory) kết hợp với Định luật Okun trong điều kiện nền kinh tế thị trường chuyển đổi. Luận án đã bác bỏ giả định cân bằng tĩnh của các mô hình kế toán truyền thống, chứng minh rằng trạng thái bền vững của quỹ BHTN là một hàm động lượng phụ thuộc hữu cơ vào chu kỳ kinh tế vĩ mô thông qua hệ phương trình cân đối liên kết đa biến.

2. Đột phá về mặt phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam?

So với nghiên cứu của Đỗ Văn Sinh (2011) và Phạm Đình Thành (2015) vốn chỉ sử dụng phương pháp hạch toán cơ học dựa trên chuỗi BHXH hoặc hồi quy OLS đơn lẻ, luận án đã đột phá ứng dụng trọn bộ kỹ thuật Vector tự hồi quy (VAR) và Vector hiệu chỉnh sai số (VECM) với kiểm định đồng tích hợp Johansen và phân tích hàm phản ứng đẩy Cholesky. Phương pháp này xử lý triệt để hiện tượng tự tương quan, tính dừng của chuỗi thời gian và phản ánh trung thực mối quan hệ tác động qua lại hai chiều giữa các biến nội sinh.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ kết quả phân tích định lượng là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là tác động thúc đẩy chi trả của lạm phát (CPI) trong ngắn hạn. Trong bối cảnh kinh tế Việt Nam, khi CPI tăng cao, không chỉ chi phí sinh hoạt gia tăng làm giảm giá trị thực của trợ cấp, mà còn xuất hiện làn sóng người lao động có thu nhập thấp chủ động rời bỏ thị trường lao động chính thức để nhận trợ cấp BHTN một lần như một giải pháp ứng phó thanh khoản trước mắt, tạo nên hiện tượng thất nghiệp tự nguyện mang tính chu kỳ.

4. Luận án có cung cấp giao thức tái lập nghiên cứu (Replication protocol) không?

Có. Luận án mô tả chi tiết nguồn dữ liệu thứ cấp chuẩn mực (Tổng cục Thống kê, NHNN, Cục Việc làm), quy chuẩn mã hóa biến số theo logarit tự nhiên, bảng kết quả kiểm định nghiệm đơn vị ADF, ma trận lựa chọn độ trễ AIC/SIC, và toàn bộ cú pháp ước lượng kinh tế lượng trên phần mềm EViews 9, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập và kiểm chứng kết quả hoàn toàn.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được vạch ra như thế nào?

Luận án vạch ra lộ trình 10 năm nghiên cứu tập trung vào: (1) Mô hình hóa tác động của các cú sốc phi truyền thống (dịch bệnh, chuyển đổi xanh, suy thoái toàn cầu) lên quỹ an sinh bằng mô hình TVP-VAR (Time-Varying Parameter VAR); (2) Đánh giá tác động của kinh tế số và trí tuệ nhân tạo đến sự dịch chuyển lao động và cơ chế đóng - hưởng BHTN linh hoạt (Flexicurity).

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Ảnh hưởng của các nhân tố kinh tế vĩ mô tới thu-chi quỹ bảo hiểm thất nghiệp trong điều kiện tự cân đối ở Việt Nam" đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 05 đóng góp mang tính nền tảng:

1. Xác lập hệ thống cơ sở khoa học toàn diện về nguyên tắc tự cân đối tài chính độc lập (pay-as-you-go) của quỹ BHTN dưới sự chi phối của các quy luật kinh tế vĩ mô.
2. Chứng minh thực nghiệm bằng phương pháp kinh tế lượng cao cấp (VAR/VECM) về mối quan hệ đồng tích hợp dài hạn và tác động ngắn hạn của GDP, CPI và Tỷ giá VNĐ/USD tới thu - chi BHTN giai đoạn 2010 - 2019.
3. Đập tan khoảng trống phương pháp luận, thay thế thành công mô hình dự báo hạch toán tĩnh nhiều sai lệch bằng mô hình động lực học vĩ mô chuẩn xác.
4. Cung cấp bộ chỉ số cảnh báo sớm phục vụ trực tiếp cho công tác quản trị rủi ro thanh khoản và điều hành quỹ BHTN của Bảo hiểm Xã hội Việt Nam.
5. Đề xuất hệ thống chính sách đồng bộ kết hợp giữa điều chỉnh cầu - cung việc làm và hoàn thiện khung khổ pháp lý, bảo đảm an sinh xã hội bền vững cho người lao động Việt Nam trong kỷ nguyên hội nhập quốc tế toàn diện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Ngƣời lao động luôn là chủ thể quan trọng trong duy trì sự phát triển và phát triển bền vững của xã hội. Ngƣời lao động cống hiến sức lao động để tạo ra của cải vật chất cho xã hội, đồng thời cũng là ngƣời hƣởng thụ phần lớn thành quả của sản xuất. Việc mất khả năng lao động (hoặc không có việc làm) khiến ngƣời lao động chuyển đổi từ trạng thái đóng góp của cải xã hội sang trạng thái tiêu tốn của cải xã hội.

Sự thay đổi đó sẽ khiến sự ổn định và cân bằng xã hội bị lung lay. Thất nghiệp là một hiện tƣợng khách quan và tồn tại trong nền kinh tế thị trƣờng. Theo tính chất thất nghiệp thì thất nghiệp đƣợc chia thành 2 loại: thất nghiệp tự nguyện và thất nghiệp không tự nguyện. Trong đó: thất nghiệp tự nguyện phát sinh do ngƣời lao động không chấp nhận những công việc hiện thời với mức lƣơng tƣơng ứng.

Còn thất nghiệp không tự nguyện xảy ra khi một bộ phận ngƣời lao động không tiếp cận đƣợc việc làm phù hợp với khả năng bản thân họ, mặc dù họ đã cố gắng tìm kiếm và chấp nhận mức thu nhập mang tính thịnh hành. Lƣờng trƣớc những rủi ro thất nghiệp có thể xảy ra đối với ngƣời lao động và hỗ trợ tài chính kịp thời cho ngƣời thất nghiệp là một chính sách xã hội quan trọng của quốc gia. "…Những nhà quản lý nhà nước ở các nước phát triển như: Hoa Kỳ, Đức, Pháp. xây dựng chính sách bảo hiểm thất nghiệp đối với người lao động trong độ tuổi lao động nhằm đảm bảo sự phát triển ổn định, lâu dài và thịnh vượng cho các thế hệ lao động trong tương lai …" (theo tài liệu [1] ).

Nền tảng của việc xây dựng chính sách BHTN ban đầu đƣợc dựa trên sự tính toán dài hạn về thay đổi tỷ lệ thất nghiệp và quy mô lực lƣợng lao động, nhằm đảm bảo sự công bằng lợi ích giữa phần đóng góp và hƣởng thụ của ngƣời lao động. Ngoài ra, một đặc trƣng quan trọng của quỹ BHTN là mục đích bảo vệ thu nhập chung của tất cả ngƣời lao động trong xã hội và liên tục qua nhiều thế hệ (theo tài liệu [2]). Ở nhiều quốc gia trên thế giới, nhà nƣớc thực hiện kiểm soát quản lý hoạt động của quỹ BHTN, nhƣng không can thiệp vào tổ chức tài chính của quỹ BHTN. Nói cách khác là hoạt động tài chính của quỹ BHTN là độc lập.Nguyên tắc tự cân 1 đối tài chính quỹ BHTN (pay as you go) cho phép quỹ BHTN tự xác định mức đóng góp và mức chi trả nhằm duy trì sự bền vững tài chính lâu dài của quỹ BHTN.

Ở Việt Nam, bảo vệ lợi ích của ngƣời lao động đƣợc bảo vệ qua hệ thống bảo hiểm xã hội. Chính sách bảo hiểm xã hội (gồm cả BHXH, BHYT và BHTN) của cơ quan quản lý nhà nƣớc đã đạt đƣợc nhiều thành tựu quan trọng. Sự chênh lệch kinh tế giàu nghèo, vùng miền, giới tính… đã đƣợc điều chỉnh tích cực nhằm giảm bớt sự bất bình đẳng trong xã hội. Mô hình tổ chức tài chính quỹ BHTN ở Việt Nam cũng tuân thủ với nguyên tắc tài chính độc lập.

Nguyên tắc độc lập tài chính của quỹ BHTN của Việt Nam ràng buộc quản lý tài chính quỹ BHTN trong mối quan hệ thu, chi. Theo đó, mức thu đƣợc xác định để làm cơ sở chi và ngƣợc lại. Nhà hoạch định chính sách đƣa ra tính toán dài hạn để xác định mức thu và mức chi cố định nhằm đảm bảo quyền lợi giữa việc đóng góp và hƣởng thụ (chính sách BHTN ở Việt Nam quy định mức thu và mức chi đƣợc cố định theo tỷ lệ phần trăm tiền lƣơng). Mô hình thu chi BHTN dựa trên việc tự chủ tài chính hay tự quyết định mức thu, mức chi BHTN còn đƣợc gọi là mô hình thu chi BHTN trong điều kiện tự cân đối.

Để đảm bảo tính bền vững và lâu dài cho hoạt động tài chính quỹ BHTN, thì cần phải tính toán đƣợc xu hƣớng biến động thu, chi và sự cân bằng của mô hình thu chi BHTN. Sự cân đối tài chính của mô hình thu – chi BHTN đƣợc xác định dựa trên phần chênh lệch giữa thu và chi BHTN. Các nhà hoạch định chính sách BHTN ở Việt Nam xây dựng mô hình phản ánh sự cân đối tài chính quỹ BHTN theo hƣớng xác định riêng biệt giá trị khoản thu và giá trị khoản chi BHTN. Trong đó, mô hình thu chi BHTN trong điều kiện tự cân đối ở Việt Nam trong giai đoạn mới thành lập, đều dựa trên những giả định kinh tế về tỷ lệ thất nghiệp ở mức giao động +/- 4% và xu hƣớng biến động thu, chi BHXH trong quá khứ (theo các tài liệu [3],[4],[5]).

Tuy nhiên, từ khi đi vào có hiệu lực từ năm 2009, có sự khác biệt và chênh lệch trong giả định trong dự báo chính sách và thực tế biến động thu, chi. Sự khác biệt này làm cho mô hình thu chi BHTN biến động ngoài dự kiến và làm nảy sinh một vài vấn đề liên quan đến cân đối tài chính của quỹ BHTN ở Việt Nam. Những nguy cơ đƣợc những nhà nghiên cứu trong và ngoài nƣớc đã chỉ ra gồm: 2 Thứ nhất, tốc độ tăng chi lớn hơn tốc độ tăng thu quỹ BHTN. Sự chênh lệch về tốc độ chi và thu BHTN ngày càng nới rộng trong thời gian gần đây đã làm giảm tích lũy quỹ BHTN (thời gian tích lũy quỹ BHTN ngắn lại) và làm giảm cơ hội chi trả cho ngƣời thất nghiệp khi xảy ra khủng hoảng thất nghiệp với quy mô lớn và thời gian kéo dài.

Trong khi số lƣợng ngƣời tham gia đóng BHTN đang tăng chậm dần, thì số lƣợng ngƣời hƣởng chi trả BHTN lại tăng nhanh (theo các tài liệu [6], [7]). Bên cạnh nguyên nhân khách quan nhƣ: yếu tố khoa học kỹ thuật mới làm giảm số lƣợng việc làm và tăng số lƣợng ngƣời thất nghiệp, hoặc hội nhập kinh tế quốc tế khiến ngành nghề thiếu sức cạnh tranh bị xóa xổ (tăng tỷ lệ thất nghiệp) và một số ngành nghề mới đƣợc tạo ra (tạo thêm việc làm), thì cũng có nguyên nhân chủ quan đến từ chính bản thân ngƣời lao động. Thất nghiệp tự nguyện để nhằm hƣởng chi trả thất nghiệp cũng là một nguyên nhân tiêu cực khiến tốc độ chi tăng nhanh hơn tốc độ thu BHTN. Tất cả những hiện tƣợng này khiến "mục tiêu đảm bảo khả năng hỗ trợ tài chính cho ngƣời thất nghiệp trong tƣơng lai của quỹ BHTN ở Việt Nam" trở nên mong manh hơn (ít sức chịu đựng hơn)".

Thứ hai, quản lý và vận hành quỹ BHTN còn nhiều khiếm khuyết. Tình trạng doanh nghiệp trốn tránh nghĩa vụ đóng bảo hiểm cho ngƣời lao động diễn ra không chỉ ở doanh nghiệp có vốn đầu tƣ trong nƣớc, mà còn cả ở những doanh nghiệp có vốn đầu tƣ nƣớc ngoài. Trong khi đó, chi phí quản lý và điều hành quỹ cũng không ngừng tăng lên mà các hoạt động quản lý (hiệu suất) không thay đổi lớn. Chẳng hạn nhƣ: chi phí đào tạo lại nghề và giới thiệu nghề cho ngƣời thất nghiệp không thu hút đƣợc ngƣời thất nghiệp tham gia.

Các con số báo cáo quản lý chi BHTN chƣa thực sự thuyết phục ngƣời lao động và ngƣời sử dụng lao động tin tƣởng vào chính sách BHTN (theo các tài liệu [8], [9], [10], [11]). Cuối cùng, các điều kiện kinh tế - xã hội thay đổi khác biệt so với thời kỳ thiết kế - xây dựng quỹ BHTN, khiến biến động thu, chi BHTN chệch khỏi quỹ đạo cân bằng ban đầu. Các nghiên cứu về mối quan hệ giữa thu, chi BHTN và điều kiện kinh tế - xã hội thay đổi cho thấy vai trò quan trọng của dự phòng quỹ BHTN khi xảy ra khủng hoảng thất nghiệp – kinh tế xảy ra (theo các tài liệu [12], [13], [14]). Với sự thay đổi điều kiện kinh tế - xã hội (mức lƣơng cơ sở tăng, biến động lạm phát, chu kỳ thất nghiệp ngày càng ngắn và mức độ khủng hoảng thất nghiệp ngày 3 càng lớn.), thì khả năng tăng chi từ quỹ BHTN tăng lên nhằm khắc phục khủng hoảng xảy ra.

Điều này cũng khiến mục tiêu tích lũy và cân bằng quỹ BHTN dƣờng nhƣ chệch khỏi quỹ đạo dự kiến ban đầu. Các mô phỏng dự báo thu, chi BHTN và cân đối thu chi có sự chênh lệch lớn so với báo cáo thực tế (theo các tài liệu [3],[4],[5]). Do vậy, công tác thiết kế và dự báo tài chính quỹ BHTN là một vấn đề hệ trọng trong hoạt động tƣơng lai của quỹ BHTN. Những vấn đề thực tiễn ở trên đặt ra những thách thức nhƣ: + Cần phải xem xét lại mô hình cân đối thu – chi BHTN để nhằm mục tiêu cho ra kết quả dự báo có độ sai lệch thấp.

Mô hình dự báo thu chi BHTN hiện nay ở Việt Nam phải thể hiện đƣợc vai trò quan trọng nhằm làm tăng mức độ thuyết phục ngƣời tham gia vào quỹ và ngƣời quản lý quỹ BHTN vào niềm tin về hiệu quả hoạt động quỹ BHTN. Tuy nhiên, kết quả của những công trình nghiên cứu mô hình cân đối thu chi quỹ BHTN hiện nay cho ra kết quả có sự sai lệch đáng kể. Do đó, cần thiết phải xem xét, lựa chọn và tính toán lại các thông tin về xu hƣớng biến động thu chi quỹ BHTN. + Kế thừa và vận dụng những cơ sở khoa học hiện đại trong nghiên cứu các vấn đề kinh tế - xã hội ở trên thế giới vào thực hiện kiểm chứng ở Việt Nam? Mô hình dự báo và cân đối quỹ BHTN ở Việt Nam đầu tiên đƣợc đƣa ra vào năm 2011 và đƣợc chỉnh sửa, bổ sung vào năm 2015.

Trong khi các nhà nghiên cứu và quản lý quỹ BHTN ở Việt Nam vẫn theo đuổi lựa chọn phƣơng pháp tiếp cận trực tiếp, thì các nhà nghiên cứu trên thế giới đã và đang sử dụng mô hình ảnh hƣởng của nhân tố kinh tế vĩ mô tới sự cân đối thu chi quỹ BHTN nhằm thay thế những khiếm khuyết của phƣơng pháp tiếp cận trực tiếp. Mô hình này đã gắn kết giữa nhân tố khách quan của nền kinh tế thị trƣờng với sự thay đổi cấu trúc xã hội. Từ đó nhằm hƣớng tới xây dựng chính sách xã hội về an sinh cho ngƣời thất nghiệp phù hợp với nền kinh tế thị trƣờng.