Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ VĂN XUÔI NINH BÌNH SAU 1975 1. Diện mạo văn học Ninh Bình sau 1975 1. Sự vận động của lịch sử, xã hội Năm 1975 đánh dấu mốc sự kiện lịch sử quan trọng mang tính bước ngoặt trong cuộc đấu tranh anh hùng của dân tộc Việt Nam, đất nước thống nhất, đời sống dân tộc có nhiều đổi thay to lớn trên mọi phương diện từ kinh tế, chính trị, xã hội đến văn hóa nghệ thuật. Mọi hoạt động được chuyển từ thời chiến sang thời bình, nhân dân Ninh Bình cùng nhân dân cả nước vượt qua khó khăn tích cực lao động, cống hiến xây dựng quê hương, đất nước.
Năm 1986, đất nước tiến hành đổi mới toàn diện, dần dần chấm dứt được khủng hoảng và bước sang giai đoạn phát triển. Xu hướng dân chủ hóa tạo điều kiện thuận lợi để các nhà văn được bộc lộ tư tưởng riêng, cá tính và tài năng của mình. Ý thức nghệ thuật của nhiều nhà văn đã có sự đổi mới. Tỉnh Ninh Bình có thay đổi về địa giới hành chính.
Quốc hội khóa V (12/1975) đã thông qua nghị quyết hợp nhất hai tỉnh Nam Hà và Ninh Bình thành tỉnh Hà Nam Ninh. Trong những năm hợp nhất tỉnh, nhân dân Ninh Bình cùng nhân dân cả nước tiến hành khôi phục kinh tế, hàn gắn vết thương chiến tranh, góp phần quan trọng cùng cả tỉnh giành nhiều thắng lợi trên các lĩnh vực kinh tế, xã hội, văn hóa, quốc phòng an ninh,… vượt qua giai đoạn khó khăn thử thách, tạo ra những động lực cơ bản thúc đẩy xã hội phát triển, đời sống nhân dân ngày càng được cải thiện và nâng cao. Trước yêu cầu đổi mới của thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, Quốc hội khóa VIII họp ngày 26/12/1991 đã ra nghị quyết phân định lại địa giới hành chính tỉnh Hà Nam Ninh. Năm 1992, tỉnh Ninh Bình được tái lập.
Ninh Bình được hình thành từ vùng đất phù sa cổ, con người cư trú từ sớm cách nay khoảng ba vạn năm, một vùng mang đậm dấu tích lịch sử chống ngoại 11 c xâm, bảo vệ, phát triển đất nước. Lịch sử sản sinh cho vùng đất Ninh Bình nhiều danh nhân gắn liền với lịch sử dựng nước và giữ nước như: Đinh Tiên Hoàng, Trương Hán Siêu, Nguyễn Minh Không, Ninh Tốn, Vũ Duy Thanh, Phạm Thận Duật,… Chặng đường lịch sử hơn 30 năm chiến tranh, dân tộc Việt Nam nói chung, nhân dân Ninh Bình nói riêng phải đối mặt với rất nhiều khó khăn sau chiến tranh. Những ngày đầu trên con đường độc lập, tự do nhân dân bắt đầu đối mặt với muôn vàn thách thức, hậu quả nặng nề của chiến tranh: mất mát, hy sinh, tổn thất về vật chất và tinh thần; nền kinh tế nghèo nàn, lạc hậu lại bị chiến tranh tàn phá nặng nề, kìm hãm, đời sống nhân dân sa sút đã làm cho tỉnh Ninh Bình bộc lộ nhiều bất cập, trì trệ. Đặc biệt là từ khi tái lập tỉnh, kế thừa và phát huy truyền thống lịch sử vẻ vang của quê hương, quân và dân Ninh Bình luôn nêu cao tinh thần đoàn kết, chủ động, sáng tạo, khai thác tốt các tiềm năng sẵn có và không ngừng khôi phục, phát triển kinh tế; tích cực xây dựng cơ sở vật chất kĩ thuật phục vụ đời sống và sản xuất, tăng cường lực lượng quốc phòng an ninh, góp phần cùng cả nước đập tan âm mưu phá hoại của các thế lực thù địch, đưa quê hương, đất nước vượt ra khỏi khủng hoảng kinh tế xã hội.
Lối sống và tác phong công nghiệp, khoa học, văn minh được khẳng định góp phần tăng cường nề nếp kỷ cương cho xã hội. Các loại hình văn hóa nghệ thuật truyền thống vẫn tiếp tục được quan tâm, bảo tồn và phát triển. Các lĩnh vực như dịch vụ thương mại, ngân hàng, giao thông vận tải, bưu chính viễn thông,… cơ bản đáp ứng nhu cầu sản xuất và đời sống. Văn hóa xã hội có bước phát triển, đóng góp tích cực vào thành tựu của công cuộc đổi mới, xây dựng và phát triển đất nước.
Dân chủ xã hội chủ nghĩa được phát huy và ngày càng mở rộng. Đây là niềm tin, động lực to lớn, là cơ sở vững chắc để Ninh Bình tiếp tục vững bước trên con đường đổi mới, phát triển nhanh và bền vững hơn trong những năm tiếp theo. Từ khi thực hiện đường lối đổi mới, kinh tế Ninh Bình thoát khỏi trì trệ, dần chấm dứt được khủng hoảng, phát triển liên tục đồng đều với tốc độ nhanh. 12 c Bộ mặt kinh tế, xã hội nhất là khu vực nông thôn thay đổi rõ rệt.
Đời sống nhân dân không ngừng được cải thiện và nâng cao cả về vật chất và tinh thần. Cuộc sống văn minh xã hội chủ nghĩa đang từng bước trở thành hiện thực trên quê hương Ninh Bình. Ninh Bình được thiên nhiên ban tặng cho nhiều thắng cảnh đẹp, đa dạng như: Vườn Quốc gia Cúc Phương, khu danh thắng Tam Cốc - Bích Động, khu du lịch sinh thái ngập nước Vân Long,… cùng với các tài nguyên nhân văn như: Cố đô Hoa Lư, quần thể Nhà thờ đá Phát Diệm, núi chùa Non Nước, chùa Bái Đính,… Đặc biệt, Quần thể danh thắng Tràng An đã được UNESCO ghi danh Di sản văn hóa và Thiên nhiên thế giới. Nhân dân Ninh Bình đời sau nối tiếp đời trước đã sáng tạo nên một không gian văn hóa đặc sắc với những thành tựu rực rỡ về kiến trúc, điêu khắc; những áng thơ văn, hát chèo, ca trù, hát xẩm,… những làng nghề thủ công truyền thống; những phong tục, tập quán, lễ hội dân gian,… Những giá trị văn hóa đó còn được giữ gìn và phát triển đến ngày nay.
Những giá trị đạo đức tốt đẹp của dân tộc như yêu nước, cần cù, sáng tạo, nhân ái, thủy chung, khoan dung,… vẫn được người Ninh Bình tiếp tục giữ gìn và phát huy. Tình yêu đó được thể hiện sinh động bằng những nỗ lực lao động, cống hiến xây dựng quê hương, đất nước của các văn nghệ sĩ Ninh Bình trong thời gian qua. Như vậy, tất cả những hiện thực sinh động của đời sống kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa đó đã tác động trực tiếp, sâu sắc đến đời sống văn học, nghệ thuật Ninh Bình. Đây là niềm tin, là cơ sở vững chắc để Ninh Bình tiếp tục vững bước trên con đường đổi mới, phát triển nhanh và bền vững trong những năm tiếp theo.
Sự vận động của văn học Theo các nhà nghiên cứu của văn học Việt Nam hiện đại, tiến trình văn học Việt Nam từ đầu thế kỉ XX đến nay có ba xu hướng vận động chính tương ứng với ba giai đoạn phát triển. Từ đầu thế kỉ XX đến 1945, văn học vận động theo hướng hiện đại hóa; từ 1945 đến 1975, xu hướng vận động cơ bản của nền 13 c văn học cách mạng là đại chúng hóa và cách mạng hóa. Từ sau 1975, nhất là từ nửa cuối những năm 80, dân chủ hóa là xu hướng vận động bao trùm của nền văn học đất nước. Cùng với văn học Việt Nam hiện đại, văn học hiện đại Ninh Bình cũng có lịch sử phát triển qua các thời kì: thời kì từ đầu thế kỉ XX đến Cách mạng tháng Tám năm 1945; thời kì từ Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến 1975 và thời kì từ 1975 đến nay.
Mỗi giai đoạn văn học đều có diện mạo với quy luật và đặc điểm riêng. Thời kì từ đầu thế kỉ XX đến Cách mạng tháng Tám năm 1945, cùng với sự ra đời của Đảng cộng sản Việt Nam và sự phát triển của cách mạng, văn học Ninh Bình đã xuất hiện những tác giả, tác phẩm nhưng chưa nhiều. Tuy chưa trở thành phong trào phát triển sâu rộng, còn nặng tính tự phát nhưng những sáng tác ở giai đoạn này có tác dụng tích cực trong việc tuyên truyền cách mạng, khích lệ tinh thần yêu nước, chống Pháp của nhân dân. Một số tác giả tiêu biểu: Phạm Tăng, Nguyễn Lương Ngọc, Tạ Hữu Yên,… Thời kì từ cách mạng tháng Tám năm 1945 đến 1975, văn học Ninh Bình nói riêng và văn học dân tộc nói chung là nền văn học của chế độ mới - nền văn học mang lí tưởng độc lập tự do và chủ nghĩa xã hội.
So với lực lượng sáng tác ở giai đoạn trước, đội ngũ văn nghệ sĩ từng bước được tập hợp, khích lệ và có định hướng nội dung sáng tác cụ thể cho từng chủ điểm. Phong trào sáng tác thơ văn địa phương ngày càng mở rộng. Các tác phẩm đều được viết theo khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn. Vẻ đẹp của người Ninh Bình hiện lên trong các tác phẩm với những phẩm chất cao quý, nổi bật là tinh thần chiến đấu, hy sinh vì Tổ quốc, đặt lợi ích của tập thể, của dân tộc lên trên lợi ích cá nhân.
Nhiều cây bút sáng tác thơ văn xuất hiện, trình độ tri thức của họ đã được nâng cao hơn và đã dần hình thành nên những cây bút chuyên sáng tác theo từng thể loại: văn xuôi, thơ, kịch,… Ở giai đoạn này thơ ca vẫn tiếp tục phát triển và giữ vai trò chính. Một số tác giả đã có tập thơ in riêng dần trở nên quen thuộc với công chúng địa phương như Tạ Hữu Yên, Mai Ngọc Uyển,… Văn 14 c xuôi giai đoạn này chưa thực sự phát triển. Số lượng tác giả còn ít. Cùng với thơ, văn xuôi, kịch cũng bắt đầu phát triển, chủ yếu là kịch ngắn.
Nổi bật là các tác giả: An Viết Đàm, Đăng Thanh,… Nhìn chung, văn học Ninh Bình thời kì này gắn với từng bước đi của cách mạng địa phương. Thời kì từ 1975 đến nay, nhân dân ta đã hoàn thành cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước. Lịch sử nước nhà mở ra một trang mới, văn học nước nhà cũng bước sang một giai đoạn mới. Giai đoạn này văn học Ninh Bình phát triển tương đối toàn diện cả về số lượng và chất lượng.
Với đội ngũ tác giả khá đông đảo và từng bước đã có những tác phẩm đạt chất lượng cao, văn học Ninh Bình đang có những bước tiến xa hơn trong sự giao lưu, hòa nhập với dòng chảy văn học của cả nước thời kì hiện đại. Về nội dung, bên cạnh việc chuyển đổi trong quan niệm về hiện thực từ việc ca ngợi vẻ đẹp của quê hương và con người Ninh Bình trong xây dựng cuộc sống mới, các cây bút đã chú ý hơn đến những số phận riêng của con người, đưa văn học vượt qua tình trạng lệ thuộc vào đề tài, mở ra sự phong phú trong khám phá hiện thực đời sống trong tính muôn mặt muôn vẻ của nó.