CHƯƠNG 1: TIỂU THUYET VIET VE NÔNG THÔN TRONG VAN XUOI THOI KI DOI MOI 1. Khái quát về thé loại tiểu thuyết và những đối mới trong quan niệm về hiện thực và con người 1. Khái niệm và đặc trưng thể loại 1. Khái niệm và nguồn gốc: Tiểu thuyết là một thé loại thuộc phương thức tự sự va được coi là thể loại giữ vị trí “thống soái” trong đời sống văn học.
Nó “ là sản phẩm tinh thần tiêu biểu nhất cho thời đại mới của lịch sử loài người, là thành quả rực rỡ, có giá trị như một bước nhảy vọt thực sự vĩ đại của hàng ngàn năm văn chương thế giới” [61]. Với ưu thế “ biết tổng hợp vào bản thân mình những đối tượng và biện pháp miêu tả của nhiều loại hình nghệ thuật khác nhau ”[ 20; tr.535], tiêu thuyết đã mang lại các giá trị tông hợp và dấu ấn thời đại vào trong văn học mà không thể loại nào có thé thay thế được. Tuy nhiên, tiểu thuyết cũng là một thể loại văn chương duy nhất, là “ nhân vật chính” bên cạnh các thé loại chị em khác ( Thơ và Kịch), vẫn còn “đang biến chuyền”, “chưa định hình” và “ chưa hề rắn lại”. Nó “ trẻ hơn chữ viết và sách, chỉ một minh nó thích ứng hữu cơ với cách thức tiếp thu im lặng tức là đọc”.
Nó “ là một sinh linh thuộc giống nòi khác. Nó khó sống chung với các thé loại kia. Nó dau tranh giành lấy vị trí thống trị trong văn chương, và nơi nào nó ưu thắng ở day những thé loại khác, thé loại cũ, bị phân hoá”. [61] Tiểu thuyết luôn là thể loại “nóng” lôi cuốn sự quan tâm và kích thích cảm hứng “đối thoại” của cả giới sáng tác, lý luận, phê bình và công chúng.
Có lẽ chính vì lý do ấy mà hiện nay tiêu thuyết đã trở thành tâm điểm của các 15 nhà nghiên cứu nhưng vẫn chưa có được một khái niệm chung nhất về thé loại. Mỗi nhà nghiên cứu đưa ra một khái niệm, một cách nhìn riêng về thé loại theo cách tiếp cận của mình. Những khái niệm ấy sẽ góp phần làm nỗi rõ những đặc điểm từ những đóng góp của tiểu thuyết đối với nền văn học nhân loại. Nhà nghiên cứu N.T Rymar trong bai viết “ Tư duy tiểu thuyết và văn hoá thế ki XX” do Song Mộc dịch, định nghĩa tiểu thuyết “ là một hình thức của tư duy sử thi muốn giải quyết theo cách của sử thi những vấn đề vừa mới đặt ra trước con người mà sự xuất hiện của chúng được chế định bởi quá trình tách biệt cá nhân qua hàng chục thé ky.
Vi thế tiểu thuyết cũng còn là một “thé loại không có quy phạm”, nhiệm vụ của nó là thiết lập mối tiếp xúc với “ hiện thực chưa hoàn thành”. Nhưng day mới chi là một mặt của vấn dé; còn phương diện khác của van đề nằm ở chỗ “tính chưa đoàn kết” đó của thé loại không có nghĩa cấu trúc thể loại của nó không hoàn toàn định dạng: tiểu thuyết không chỉ mang tính biến dị khác thường mà còn có tính bền vững đáng kinh ngạc”. Lý Hoài Thu định nghĩa tiêu thuyết: “ Là một hình thức tự sự cỡ lớn, tiểu thuyết có những khả năng riêng trong việc tái hiện với một quy mô lớn những bức tranh hiện thực đời sống, trong đó chứa đựng nhiều van dé sâu sắc của đời song xã hội, của số phận con người, của lịch sử, của đạo đức, của phong tục.Nghĩa là, tiểu thuyết có năng lực phản ánh hiện thực một cách bao quát và sinh động theo hướng tiếp cận trên cả bề rộng và chiều sâu của nó”.184] Như vậy, tiêu thuyết có nguồn gốc từ rất sớm, hình thành trong một quá trình lâu dài và phát triển mạnh mẽ trong những điều kiện kinh tế, xã hội, văn hoá, văn minh thích hợp. Về mặt khái niệm, nhìn một cách khái quát: Tiểu thuyết là một thé loại lớn nằm trong phương thức tự sự có khả năng phản ánh 16 hiện thực đời sống một cách bao quát ở mọi giới hạn không gian và thời gian, khả năng khám phá một cách sâu sắc những van dé thuộc về thân phận con người thông qua những tính cách đa dạng, phức tạp và khả năng tái hiện những bức tranh mang tính tông thể rộng lớn về đời sống xã hội.
Tiểu thuyết là một khái niệm thé loại, một tên gọi chung nhằm phân biệt với các thê loại khác nhau như thơ, kịch. Tuy nhiên, đây là một thể loại lớn có diện mạo đặc biệt phong phú nên sự phân loại trong tiểu thuyết thường dựa trên những cơ sở và tiêu chí khác nhau. Nếu phân chia theo khuynh hướng, trào lưu sáng tác thì có tiểu thuyết cô dién, tiểu thuyết lang mạn, tiểu thuyết hiện thực.Nếu căn cứ vào đề tài thì có thể có tiểu thuyết lịch sử, tiểu thuyết đời tư thé sự, tiêu thuyết chiến tranh, tiêu thuyết viết về nông thôn, tiêu thuyết khoa học viễn tưởng, tiểu thuyết trinh tham.Trudc đây, hoc giả Pham Quỳnh phân chia tiểu thuyết thành 3 loại: tiểu thuyết ngôn tình, tiêu thuyết tả thực và tiêu thuyết truyền kỳ. Nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan đã phân loại tiêu thuyết thành 10 loại: tiểu thuyết phong tục, tiêu thuyết luận đề, tiêu thuyết luân lý, tiểu thuyết truyền kỳ, tiêu thuyết phóng sự, tiểu thuyết hoạt kê, tiểu thuyết tả chân, tiểu thuyết xã hội, tiêu thuyết tình cảm và tiêu thuyết trinh thám.Có thể nói, mọi sự phân chia ở trên đều mang tính tương đối bởi quá trình tồn tại và phát triển của thể loại tiêu thuyết luôn diễn ra hiện tượng giao thoa và sự thâm nhập lẫn nhau giữa các yêu tố nội dung cũng như hình thức.
Những đặc trưng cơ ban của tiểu thuyết: Trong tương quan với các thé loại khác, tiểu thuyết nổi bật lên ở khả năng phản ánh một cách “ toàn vẹn và sinh động” bức tranh mang tính tổng thê của hiện thực đời sống. Đây là một trong những đặc trưng cơ bản, là ưu thé lớn tạo nên tầm vóc, quy mô hiện thực cho tác phẩm tiêu thuyết. Pham chất này của tiêu thuyết gắn chặt với nguồn gốc và sự ra đời của thé loại. Từ những câu chuyện “ phiêu lưu mạo hiểm” trong văn học phương Tây đến 17 những câu chuyện “ thần tiên ma quái” trong văn học phương Đông, tiểu thuyết đi đến sự định hình về thê loại ở tính chất tiếp cận đời sống một cách gần gũi, ở khả năng nhận thức và phản ánh hiện thực một cách sâu sắc.
Là một thé loại tiêu biểu cho phương thức tự sự, tiêu thuyết có khả năng bao quát lớn về chiều rộng của không gian cũng như chiều dài của thời gian, luôn luôn “ vượt qua những đường ranh về tri thức cũng như về phong thổ”. Sự phá vỡ giới hạn này là một ưu thế đặc biệt tạo tiền dé dé các nhà tiểu thuyết mở rộng đến tối đa tam vóc hiện thực trong tác phâm của mình. Nếu nói rang văn hoc là tam gương phản chiếu một cách chân thực và day đủ bức tranh đời sống muôn màu, nhà văn là người thư ký trung thành của thời đại thì điều đó có lẽ thích hợp nhất với tiêu thuyết. Giá trị hiện thực to lớn của tiểu thuyết được tạo nên bởi một thế giới nghệ thuật “ siêu hiện thực” mà ở đó nhà văn không hề chịu một giới han nao về số lượng nhân vật, khối lượng các sự kiện, biến có, chỉ tiết về không gian, thời gian, môi trường, hoàn cảnh.
Tiểu thuyết có ưu thế đặc biệt ở khả năng thâu tóm, dồn ép nhân vật, sự kiện vào trong một khoảng không gian ngắn, thời gian hep.dé tạo nên những bức tranh hiện thực có quy mô vừa và nhỏ. Trên nền của những bức tranh đời sống đã bị thu hẹp đó, nhà văn thuận lợi hơn khi đi sâu vào những cảnh ngộ riêng của số ít nhân vật hoặc khai thác những quan hệ mang tính chất gia đình với điều kiện là sự lựa chọn đó phải đạt đến ý nghĩa điển hình, chang hạn như: Ơgiơni Grăngđê ( Banzac), Manh dat lắm người nhiều ma ( Nguyễn Khắc Trường), Bến không chồng ( Dương Hướng). Bên cạnh khả năng tạo dựng bức tranh hiện thực với quy mô “ hoành tráng”, khả năng khắc hoạ chân dung nhân vật thông qua sự khám phá những van đề của số phận cá nhân va thân phận con người cũng là một đặc trưng quan trọng của tiêu thuyết. Những niềm vui, nỗi buồn, sự sung sướng hay đau khổ, hạnh phúc hay bat hanh.ctia đời sống con người từ lâu đã trở thành chất 18 liệu không thé thiếu trong hành trang sáng tao của các nhà tiêu thuyết.
Sức hap dẫn của tác phẩm sẽ được tăng lên rất nhiều nếu nhà văn biết xoáy sâu vào những vấn đề của đời sống cá nhân. Những nhà tiểu thuyết lớn xưa nay đều bộc lộ tài năng và phong cách của mình rõ rệt nhất trong lĩnh vực sáng tạo nhân vat: đó là Đônkihôtê của Xécvăngtéc, Pie, Natasa của L. Tônxtôi, Tào Tháo, Trương Phi, Không Minh của La Quán Trung.Thông qua những nhân vật ấy, độc giả không chỉ nhìn thấy bộ mặt của xã hội đương thời, những biến chuyên của thời đại mà sâu xa hơn là còn đọc được những vấn đề muôn thuở về thân phận con người. Nét đặc biệt nữa làm cho tiểu thuyết khác với các thể loại khác như truyện thơ, trường ca, thơ trường thiên và anh hùng ca là việc tái hiện cuộc sống như một cái thực thé đang vận động.
Tiểu thuyết hấp thụ vào bản thân nó mọi yếu tố ngồn ngang, bề bộn của cuộc đời bao gồm cái cao cả lẫn cái tầm thường, nghiêm túc và buồn cười, cái bi và cái hài, cái lớn lẫn cái nhỏ. Có thể diễn ra trong một không gian rộng ( hay hẹp) với một khối lượng nhân vật không hạn chế. Cuối cùng, tiêu thuyết là một thé loại mang bản chat tổng hợp. Từ trong tiềm năng thé loại, tiêu thuyết có khả năng tong hợp những phong cách nghệ thuật của các thể loại văn học khác như thơ, kịch, ký.và khả năng tổng hợp những thủ pháp nghệ thuật của các loại hình lân cận như điện ảnh, hội hoạ, điêu khắc, âm nhạc.
“Tiểu thuyết là một thể loại sinh sau đẻ muộn, vì vậy, nó tiếp thu những cái tốt đẹp của các thể loại đã có ( anh hùng ca, thơ, kịch.), sáng tạo thêm những yếu tô mới.Như một “ đứa con lai”, nó đẹp, nó khoẻ, nó đầy sức sống” [61]. Trong nhiều trường đoạn khác nhau, người viết có thé vận dụng một cách linh hoạt và sáng tạo nhiều phương thức: tự sự, trữ tình, kịch.