CHƯƠNG 1: NHỮNG VAN DE CHUNG 1.1 Khái lược về văn hóa và hướng tiếp cận văn hoc từ góc nhìn văn hóa 1.1 Định nghĩa về văn hóa và mối liên hệ giữa văn học và văn hóa Văn hóa là một khái niệm rộng lớn, bao trùm toàn bộ đời sông của con người và có tính nội hàm cao. Có rất nhiều quan điểm của các học giả về văn hóa, nhà nghiên cứu E.Taylor đã trình bảy khái niệm về văn hóa trong công trình Văn hóa nguyên thủy như sau: “Văn hóa là một chỉnh thé phức tạp bao gom có tri thức, tin ngưỡng. nghệ thuật, đạo đức. pháp luật, tập quán, bat kì năng lực và thói quen khác được con người chiếm lĩnh với tu cách một thành viên của xã hội.
Theo quan điểm của nhà nghiên cứu E.Taylor cho rằng văn hóa là những giá trị do. ` a: -£ ` x về tinh than ma con người chiêm lĩnh, từ đó đưa vào đời sông của con người. Chúng tôi nhận thấy khi nhắc đến khái niệm văn hóa có hai quan điểm lớn, đầu tiên là việc xác lập văn hóa gồm có văn hóa vật chất và văn hóa tỉnh thần của con người được hình thành trong quá trình tương tác với xã hội, tiêu biêu trong công trình Tir điển triết học định nghĩa: “Van hóa la toàn bộ giá trị vật chất và tỉnh thân do con người sảng tạo ra trong quả trinh thực tiền xã hội — lịch sử và tiêu biểu cho trình độ đạt được trong lịch sử phát triển phụ thuộc vào sự thay đổi theo các hình thái kinh tế - xã hội. Còn theo quan điểm của nhà nghiên cứu Tran Ngọc Thêm trong công trình Vhững van dé văn hóa học ly luận và ứng dung ông định nghĩa: “Văn hóa là một hệ thống giá trị mang tính biểu tượng do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tién trong sự tương tác với môi trường tự nhiên và xã hội của minh.
Hai công trình trên đã nhắn mạnh vào việc văn hóa được hình thành trong cuộc sống con người vả từ đó văn hóa tạo nên một hệ thông giá trị riêng biệt của mình. Điều này đã làm rõ được đặc trưng của văn hóa bởi dé được công nhận thì những van đề đó phải có giá trị cho cộng đồng và được cộng đồng tiếp nhận, lưu truyền từ thé hệ này sang thé hệ khác. II Quan điểm thứ hai của các nhà nghiên cứu khi định nghĩa về văn hóa là việc nhắn mạnh vào bản sắc văn hóa của cộng đồng, đặc trưng riêng biệt của một đân tộc. Tô chức UNESCO cũng đưa ra định nghĩa về văn hóa như sau: “Mot phức thể - tong thể các đặc trưng, điện mao về tinh than, vật chất, trí tuệ và tình cảm.
khắc họa nên bản sắc của một cộng đông. gia đình, làng xóm, vùng, miễn, quốc gia, dan tộc. Van hóa gầm các giả trị để đánh gia một sự việc, một hiện tượng (đẹp hay xấu, dao đức hay vô luân, phải hay trải, đúng hay sai) theo công dong ấy. ” Định nghĩa trên cho thay văn hóa đã kiến tạo nên bản sắc của cộng đồng và trở thành thước đo chuẩn mực đề đánh giá đời sông được con người dùng đề định vị mình trong hệ thông giá trị ay.
Đồng quan điểm với tô chức UNESCO nhà nghiên cứu Phan Ngọc trong công trình Văn hóa Việt Nam và cách tiếp cận mới, ông đã định nghĩa: “Van hóa khong phải là kĩ thuật cũng không phải là bản thân sản xuất. không phải hoạt động tỉnh thân ở tự thân nó, không phải là hoạt động xã hội, chính trị. cũng không phải là phong tục. Văn hóa là các dau ấn của một thé cộng dong này từ tín ngưỡng, phong tục cho đến cả sản phẩm công nghệ bán ra thị trường.20) Quan điểm trên đã cho thay văn hóa là những dau ấn riêng biệt tạo nên bản sắc của một cộng đồng, điều này làm nên sự khác biệt giữa các cộng đồng với nhau.
Trong công trình Đại cương lịch sử văn hóa Trung Quốc các nhà nghiên cứu Ngô Vinh Chính và Vương Miện Quý đã trình bày quan niệm vẻ văn hóa một cách cụ thé hơn như sau: “Khái niệm văn hóa mà chúng ta thường dùng trong nghiên cứu, lý luận lại chỉ những thứ có quan hệ đến văn minh tinh than như triết học, sử học, văn học, my học, âm nhạc và cả tôn giáo. Có một khái niệm rộng hơn về văn hóa, đó là tất cả những gì loài người sáng tạo ra, là tổng hòa của văn minh vật chất và văn minh tinh than, bao gầm các chế độ điền chương trong đời sống chính trị, sự trao đổi sản xuất trong đời song kinh tế, việc ăn mặc ở trong đời sống xã hội. Nghia là tat cả những gì con người bằng lao động thé xác và lao động trí não tạo nên. Lại còn có cai gọi là văn hóa tang sâu, chỉ kết tinh của tinh than dan tộc được hình thành trong những điều kiện tự nhiên và điều kiện lịch sử nhất định, cũng có nghĩa là đặc trưng văn hóa và bộ mặt tinh than của một dan tộc.16) Thông qua quan niệm về văn hóa của các nhà nghiên cứu, chúng tôi dé xuất định nghĩa văn hóa được sử dụng trong công trình như sau: Văn hóa là toàn bộ những giá trị vật chat lẫn tinh than, thê hiện sự sáng tạo của con người được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Văn hóa được kiến tạo trong quá trình tương tác giữa con người với tự nhiên và xã hội từ đó tạo nên dau ấn riêng, bản sắc riêng của dan tộc khi nhìn vào những giá trị văn hóa được thé hiện chúng ta sẽ nhận diện, gọi tên được dân tộc hoặc cộng đồng đó.2 Tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa Văn học có khả năng lưu giữ và sáng tạo những giá trị văn hóa trong tác phẩm. Mối liên hệ chặt chẽ giữa văn học và văn hóa đã cho thấy những khả năng tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa, những giá trị văn hóa trong tác phẩm văn học sẽ giúp cho người đọc giải mã được tính thần, bản sắc của một dân tộc. Do nội ham từ “van hóa" rộng lớn, bao trùm mọi mặt đời sống của con người, vì thé khi ứng dụng nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa cần phải xác lập những tiêu chí cụ thé. Trong công trình Tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa nhà nghiên cứu Lê Nguyên Can đã trình bày về tính văn hóa trong tác phâm văn học như sau: “Tinh văn hóa trong tác phẩm văn học, vi gan liên với văn hóa nên sẽ rae! ae š ae P + ae Ÿ ows E được xem xét ở các góc độ: văn hóa nhận thức tức the giới quan; văn hóa tô chức nhân sinh quan và văn hóa ứng xứ tức quan hệ nhân thể” (Lê Nguyên Cân, 2019 tr.16) Nhận định của nhà nghiên cứu Lê Nguyên Cân đã khái quát các góc độ văn hóa trong tác phẩm văn học.
khi xây dung nhân vật trong tác phẩm của minh, nha văn đã đặt nhân vật trong các môi quan hệ với môi trường xã hội, môi trường tự nhiên va trong mỗi quan hệ với chính mình đề từ đó nhân vật bộc lộ cách ứng xử. Do đó khi tiếp cận tác phẩm văn học từ góc nhìn văn hóa, chúng ta cần cách ứng xử của nhân vật trong các môi quan hệ này, vì qua đó thê hiện được nét văn hóa của xã hội hoặc văn hóa của thời đại. Trong các mối quan hệ, nhân vật sẽ thê hiện mẫu người văn hóa mà nhà văn đang xây dựng, đang hướng đến. Mẫu người văn hóa là tắm gương thực 13 hành văn hóa, kiểu người định vị được bản thân, thé hiện được quan niệm về cuộc đời như lẽ sống, lý tưởng sông, mục đích sóng.
Qua việc tìm hiểu mẫu người văn hóa, người đọc thấy được triết lý nhân sinh của đân tộc thông qua cách ứng xử của nhân vật, vì nhân vật là thành viên của cộng đồng, chịu ảnh hưởng sâu sắc vẻ thé giới quan của cộng đồng văn hóa đó. Đặc biệt là quan hệ nhân thể giữa nhân vật với những người khác cũng thé hiện nên nét tinh cach, tư duy va lỗi sông của cộng đông. Vì thế, ba góc độ văn hóa ứng xử gắn liền với nhân vật văn học là một đặc trưng dé người đọc giải mã văn hóa trong tác phẩm. Nếu các góc độ văn hóa trong tác pham thé hiện mẫu người văn hóa thông qua nhân vật mà nhà văn xây dựng thì việc tìm kiếm mối quan hệ giữa cau trúc văn bản với cau trúc lí tưởng mà nha văn hướng đến là cách dé người đọc giải mã được những van dé văn hóa được gửi gắm trong tác phẩm.
Nhà nghiên cứu Lê Nguyên Can từng nhận định: *Cách thức tiếp cận văn hóa học — lich sử giải quyết mỗi quan hệ giữa cau trúc văn bản và cầu trúc li trởng mà văn bản hướng tới, chỉ ra tính đa chiều của cầu trúc văn ban trên các bình điện kết cấu, tổ chức cốt truyện, không gian — thời gian, cách tạo hình nhân vat. Bởi lẽ, tác phẩm văn học gắn liên với những đặc trưng của một nên văn hóa, với cách nói, lôi nói, cách biểu cảm, cách tao dựng lập luận. của một cộng đồng văn hóa nhất định; tác phẩm văn học không tác rời văn hóa của cộng dong mà tác giả của nó vốn là một thành viên "(Lê Nguyên Cần, 2019, tr.61) Mỗi quan hệ giữa cau trúc văn bản và cầu trúc lý tưởng là mỗi quan hệ gắn bó mật thiết với nhau, không thé tach rời bởi cau trúc văn ban được xây dựng như đường hướng dẫn người đọc đến với cấu trúc lý tưởng mà nhà văn tạo ra bằng chất liệu văn hóa. Đối với cau trúc văn bản được thé hiện thông qua các phương điện như kết cau, cốt truyện, không gian - thời gian.
Có thê thấy, cách tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa cũng có đôi nét tương đồng với cách tiếp cận của thi pháp học, sự khác biệt 14 giữa chúng là tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa đòi hỏi người đọc phải vận dụng tri thức văn hóa dé phân tích các yếu tô thi pháp trong tác phẩm, lí giải được dau an van hóa mà nha văn gửi gam, đặt tác phẩm trong bối cảnh rộng lớn của không gian văn hóa dé truy nguyên về giá trị văn hóa của dân tộc, cộng đồng hoặc thời đại. Đối với cách thức tiếp cận văn hóa này chúng tôi nhận thay tầm quan trọng của không gian và thời gian được nha văn xây đựng trong tác phẩm.