Chương 1. Những vấn đề chung Xác định những vấn đề cơ sở lý luận của đề tài, bao gồm mối quan hệ giữa văn học viết và văn hóa dân gian và hướng nghiên cứu văn học viết trong mối quan hệ với văn hóa dân gian, làm nền tảng lý luận cho những vấn đề cần nghiên cứu. --12-- Khảo sát cuộc đời, sự nghiệp sáng tác và về văn hóa dân gian trong tâm thức tác giả. Nội dung tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh trong quan hệ với văn hóa dân gian Ở chương này chúng tôi đi sâu nghiên cứu những nội dung tác phẩm của Nguyễn Xuân Khánh trong mối quan hệ với văn hóa dân gian.
Phân tích những biểu tượng văn hóa dân gian được chuyển hóa trong tác phẩm như những hình tượng nghệ thuật giàu ý nghĩa. Khai thác vai trò và ý nghĩa của những hình tượng đó trong việc chuyển tải nội dung và ý nghĩa tư tưởng của tác phẩm Nguyễn Xuân Khánh. Hình thức nghệ thuật tác phẩm Nguyễn Xuân Khánh trong quan hệ với văn hóa dân gian Trong chương này chúng tôi đi sâu tìm hiểu những hình thức nghệ thuật của tác phẩm Nguyễn Xuân Khánh trong quan hệ với văn hóa dân gian. Đi tìm những, ảnh hưởng, chuyển hóa của thi pháp văn học, văn hóa dân gian trong các sáng tác Nguyễn Xuân Khánh và vai trò của chúng trong việc xây dựng tác phẩm.
--13-- CHƢƠNG I: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1. Quan hệ giữa văn học viết và văn hóa dân gian 1.1 Khái niệm Văn hóa dân gian Theo Bonas Buleys thì “Folklore bao gồm những sáng tác truyền thống của dân tộc cả nguyên thủy và văn minh. Những dạng sáng tác này có được bằng cách sử dụng âm thanh và từ ngữ dưới dạng thơ và văn xuôi. Chúng bao gồm cả các tín ngưỡng dân gian hay mê tín, phong tục và hội diễn các điệu múa và các trò chơi ” [48, 30].
Trong khi đó, học giả người Mỹ George Herzey quan niệm “Folklore bao gồm những phương diện văn học và trí thức của văn hóa đươc giữ gìn vĩnh viễn chủ yếu bằng truyền thống truyền miệng: huyền thoại, truyện cổ dân gian và những hình thức khác của văn học truyền miệng truyền thống”[48, 32]. Những quan niệm này đã nêu lên những cách hiểu khác nhau về văn hóa dân gian. Trong đó, tác giả chưa đề cập đến bộ phận khác của văn hóa dân gian: lối sống, đạo đức, văn hóa vật thể, kiến trúc… làm nên đặc sắc của văn hóa dân gian các tộc người được hình thành và phát triển qua hàng ngàn năm lịch sử. Do vậy, một số nhà nghiên cứu đã đưa ra khái niệm tổng quát hơn về văn hóa dân gian.
Vegu-xep, một nhà nghiên cứu Folklore của Liên Xô trước đây đã khẳng định “Folklore tồn tại như một tổng thể, như một lĩnh vực văn hóa tư tưởng đối lập với những nét độc đáo riêng và có quy luật phát triển rộng. Và mặc dù mỗi yếu tố của Folklore đều có thể trở thành đối tượng nghiên cứu theo chuyên ngành riêng: yếu tố ngôn ngữ của ngành nghiên cứu văn học, yếu tố âm nhạc của ngành nghiên cứu âm nhạc…”[48, 32]. Archer Taylor, một học giả Phương Tây cũng chung ý kiến về khái niệm này. Ông cho rằng Folklore là tư liệu được truyền lại bằng lời nói hay phong tục tập quán.
Đó có thể là bài hát dân gian, truyện kể dân gian, tục ngữ hay những tư liệu khác được lưu giữ bằng lời nói, là những công cụ và --14-- vật thể cổ truyền như như tấm hàng rào hay cái nút buộc, cái búi tóc trên đầu hoặc những quả trứng trong lễ phục sinh…tất cả đó đều là Folklore Mặc dù còn nhiều ý kiến trái chiều nhau về cách định nghĩa văn hóa dân gian nhưng nhìn chung ở Việt Nam hiện nay đa số các nhà nghiên cứu đều quan niệm văn hóa dân gian (Folklore) theo cách hiểu rộng. Nó bao gồm tất cả những yếu tố vật chất và tinh thần được hình thành bởi quần chúng nhân dân, vì nhân dân và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Văn hóa dân gian ảnh hưởng lớn đến đời sống con người và là nét đặc trưng độc đáo của mỗi tộc người trong tiến trình phát triển và hòa nhập với cộng đồng thế giới. Đồng thời nó còn là nền tảng cho sự phát triển văn hóa của một dân tộc trong quá trình đi đến cái Chân- Thiện- Mỹ của dân tộc mình.
Giáo sư Đinh Gia Khánh, một trong những chuyên gia hàng đầu, người có công khai mở ngành văn hóa dân gian ở Việt Nam cũng đã quan niệm “Khi nói đến Folklore, người ta nghĩ ngay đến các tác phẩm văn học nghệ thuật như tục ngữ,ca dao dân ca, dân nhạc, dân vũ, trò diễn dân gian…nhưng Folklore còn bao gồm các sinh hoạt văn hóa dân gian thường gắn với phong tục tập quán nhất định ”. Đặc biệt ông còn nhấn mạnh “Hội lễ dân gian là loại sinh hoạt văn hóa dân gian quan trọng nhất, trong hội lễ có thể thấy tất cả các yếu tố của Folklore, từ tập quán, phong tục…Các sinh hoạt nghi lễ và vui chơi giải trí cho đến điều kiện môi trường cần thiết cho việc sáng tạo và biểu diễn các tác phẩm văn học và nghệ thuật dân gian” [48, 35]. Nhà nghiên cứu Ngô Đức Thịnh cũng từng cho rằng: Từ thập kỉ 70-80 trở về trước, sưu tầm, nghiên cứu văn hóa dân gian ở nước ta chủ yếu bó hẹp trong văn học dân gian, hướng tiếp cận chủ yếu là ngữ văn học thì nay văn hóa dân gian được quan niệm rộng hơn, bao gồm ngữ văn dân gian, nghệ thuật dân gian, trí thức dân gian, tín ngưỡng phong tục và lễ hội. Từ điển văn hóa dân gian cũng khẳng định “Theo đúng nghĩa, văn hóa dân gian là nền văn hóa của dân chúng.
Văn hóa này bao gồm cả văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần….Nội hàm của nó có vấn đề phương thức sản xuất ra của cải, có phong tục tập quán, sinh hoạt tinh thần, tri thức tự nhiên và xã hội, quan niệm đạo --15-- đức, nhận thức và tình cảm về thế giới và nhân sinh ”[77, 621]. Đây cũng là quan niệm về văn hóa dân gian mà chúng tôi sử dụng khi thực hiện luận văn.2 Quan hệ giữa văn học viết và văn hóa dân gian Nền văn học viết Việt Nam hình thành trong điều kiện lịch sử đặc biệt. Một dân tộc chưa có điều kiện sáng lập chữ viết riêng, phải mượn Hán tự, các thể loại văn học cũng có sự mô phỏng thì yếu tố làm nên bản sắc của nền văn học dân tộc đó phải là những nét văn hóa dân gian lâu đời tích lũy trong lòng đời sống dân tộc, trong mỗi con người với tư cách chủ thể sáng tạo văn chương. Trong hoàn cảnh đó, mối quan hệ giữa văn hóa dân gian và văn học viết hình thành và gắn bó mật thiết.
Đó là mối quan hệ biện chứng, hai chiều có sự tương tác mạnh mẽ với nhau, qua đó mỗi khía cạnh tự làm giàu thêm cho mình đồng thời làm phong phú đời sống văn hóa tinh thần dân tộc. Về vấn đề này, nhà nghiên cứu Đỗ Thị Minh Thuý, trong công trình “Mối quan hệ giữa văn hoá và văn học” đã nhận xét rất thích đáng “Nói đến vị trí của văn học trong văn hoá là nói đến hai mặt của một vấn đề. Thứ nhất nó chịu sự chi phối mang tính quyết định của văn hoá. Thứ hai là nói đến tính đại diện cho văn hoá của văn học, sự tác động tích cực trở lại của văn học đối với văn hoá” [72, 40] Cụ thể, văn hóa dân gian với tư cách là môi trường của văn học viết đã tác động sâu sắc đến chủ đề , đề tài, kết cấu, nhân vật, ngôn ngữ …cho đến các biện pháp nghệ thuật cấu thành nên tác phẩm.
Nó còn ảnh hưởng đến tác giả và quá trình tiếp nhận tác phẩm văn học viết. Đây là quá trình văn học biểu hiện văn hóa dân gian qua tác phẩm hay nói cách khác đây là quá trình văn hóa dân gian ảnh hưởng đến văn học. Với trường ảnh hưởng rộng lớn, văn hóa dân gian là nguồn tư liệu khổng lồ của văn học, cung cấp đề tài, chủ đề và là đối tượng phản ánh của văn học viết. Về mặt thi pháp, văn học cũng chịu ảnh hưởng của văn hóa dân gian trong cách xây dựng hình tượng nhân vật, kết cấu, hệ thống không thời gian…Trong đó sự dung --16-- hợp về thể loại là phương pháp các tác giả thường sử dụng, nhằm tạo sự đa dạng và tạo độ mở trong các thể hiện thông qua liên văn bản, nhất là các tác phẩm văn xuôi hiện đại của Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Minh Châu, Võ Thị Hảo… Hơn thế, văn hóa dân gian còn ảnh hưởng đến tác giả, thậm chí đến cả người đọc và quá trình tiếp nhận tác phẩm.
Tác giả, vốn được xem là chủ thể sáng tạo trong văn học, cũng là một sản phẩm văn hóa. Bởi con người ngay từ khi sinh ra dù ý thức hay vô thức, bị ảnh hưởng của môi trường văn hóa. Riêng với người Việt, ai lớn lên mà không cảm nhận được những lời ru êm dịu của mẹ, của bà, không một lần hòa mình với nhịp điệu của những lễ hội văn hóa, tham gia đám rước đèn dịp trung thu…tất cả những điều đó đã in sâu trong tâm thức con người. Đến khi đảm nhận chức năng cao quý của một người cầm bút, dù ý thức hay vô thức, qua một quá trình chiêm nghiệm, suy ngẫm tác giả đã đưa chúng vào trong tác phẩm.
Điều này thể hiện rõ không chỉ trong thể loại tiểu thuyết hay truyện ngắn mà còn biểu hiện rất đậm nét trong thể loại hồi kí văn học, tiêu biểu như hồi kí “Thời thơ ấu” của Nguyên Hồng hay như trong một số tác phẩm của Nguyễn Tuân trong tập “Vang bóng một thời”. Ở một số tác giả, văn hóa dân gian thậm chí tham gia vào quá trình định hình phong cách cá nhân. Khi con người có sự gắn kết mạnh mẽ với những giá trị văn hóa truyền thống thì ngay trong lúc hình thành ý thức sáng tác đã chịu sự quy định của văn hóa, tạo thành thế giới quan trong sáng tạo văn học. Trong sáng tác văn học, thế giới quan có vai trò to lớn đến việc hình thành tác phẩm.
Nó quy định điểm nhìn của tác giả, chi phối nội dung tư tưởng, ý nghĩa chủ đề mà tác phẩm muốn nói với người đọc.