Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN ĐỒNG THOẠI VÀ HAI NHÀ VĂN TÔ HOÀI, VÕ QUẢNG 1. Lí luận về thế giới nhân vật trong truyện đồng thoại 1. Khái niệm thế giới nhân vật Trong tất cả các tác phẩm văn học, đối tượng không thể thiếu chính là nhân vật, nhân vật được đặt trong vị trí trung tâm, mọi sự kiện, vấn đề của cuộc sống đều xoay quanh nhân vật. Tất cả những điều đó đều làm hiện lên sự phong phú, đa dạng của nhân vật văn học trong tác phẩm.
Theo Từ điển Tiếng Việt: “Nhân vật là đối tượng (thường là con người) được miêu tả, thể hiện trong tác phẩm văn học” [53]. Bên cạnh đó, các nhà nghiên cứu cũng đưa ra những định nghĩa về nhân vật. Trong Từ điển thuật ngữ văn học đã đưa ra khái niệm về nhân vật văn học: “Nhân vật văn học là con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học. Nhân vật văn học có thể có tên riêng (Tấm Cám, Chị Dậu, Anh Pha) cũng có thể không có tên riêng.
Khái niệm văn học có khi được sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào cả, mà chỉ một hiện tượng nổi bật nào đó trong tác phẩm. Nhân vật văn học là một đơn vị đầy tính ước lệ, không thể đồng nhất nó với con người trong cuộc sống” [8, tr. Nhân vật trong tác phẩm văn học rất đa dạng, nhân vật có thể lấy hình tượng từ người thật, việc thật nhưng cũng có thể là sự hư cấu, tưởng tượng của nhà văn như con vật, thần linh, ma quỷ và cũng có thể là đồ vật… nhân vật cũng có thể là các hiện tượng tự nhiên, các sự vật trong cuộc sống. Từ đó, chúng ta có thể thấy rằng nhân vật văn học được xuất hiện phong phú và mang nhiều màu sắc dưới ngòi bút sáng tạo của nhà văn.
14 Trong cuốn Lí luận văn học, Trần Đình Sử đã có một nhận định khái quát về nhân vật văn học: “Nhân vật văn học là khái niệm dùng để chỉ hình tượng các cá thể con người trong tác phẩm văn học - cái đã được nhà văn nhận thức, tái tạo, thể hiện bằng các phương tiện riêng của nghệ thuật ngôn từ” [36, tr. Nhân vật văn học chính là sản phẩm sáng tạo của các nhà văn, thông qua hình tượng nghệ thuật con người, nhà văn sáng tạo nên nhân vật văn học để thể hiện một tư tưởng cụ thể, một quan niệm thẩm mĩ mà nhà văn muốn phản ánh. Từ những khái niệm về nhân vật ở trên, có thể thấy khái niệm nhân vật văn học là một khái niệm rộng lớn, bao gồm nhiều yếu tố, nhiều cấp độ của cuộc sống. Trong các tác phẩm văn học, nhân vật không chỉ có một mà bao gồm một thế giới nhân vật rộng lớn, phong phú, đa dạng biến hóa theo sự sáng tạo của mỗi người cầm bút.
Mỗi tác phẩm văn học là một thế giới do mỗi một nhà văn sáng tạo ra, và các nhà văn đều coi nhân vật là quan trọng và giữ vị trí trung tâm trong tác phẩm của mình. Như quan niệm của Phương Lựu trong cuốn Lí luận văn học: “Có bao nhiêu nhà văn sẽ có bấy nhiêu thế giới nhân vật riêng biệt” [22]. Thế giới nhân vật trong tác phẩm văn học được các nhà văn xây dựng bởi hệ thống các nhân vật được khắc họa ở nhiều góc độ và có chức năng khác nhau, mỗi nhân vật đều đem lại một màu sắc riêng biệt và từ đó kiến tạo nên thế giới nhân vật. Trong luận văn Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng Ngàn của Nguyễn Xuân Khánh, Lê Thị Thúy Hậu đã định nghĩa về thế giới nhân vật: “Thế giới nhân vật là hệ thống các nhân vật được tổ chức tạo thành một chỉnh thể nghệ thuật, trong đó mỗi nhân vật là một yếu tố của chỉnh thể.
Mỗi thế giới nhân vật được quy định bởi cách tổ chức, sắp xếp theo ý đồ nghệ thuật, sự sáng tạo của nhà văn làm sao cho các nhân vật trong tác phẩm liên kết, tác động lẫn nhau, soi sáng nhau để cùng phản ánh đời sống, thể hiện tư tưởng tác giả và những điều nhà văn muốn nói cùng bạn đọc” [10, tr. 15 Từ định nghĩa trên, có thể nhận thấy thế giới nhân vật là một mối quan hệ thống nhất được tạo nên từ các nhân vật riêng lẻ, có màu sắc, có tính cách, có ngoại hình… khác biệt nhưng lại có mối liên quan chặt chẽ với nhau nhằm làm nổi bật chủ đề, tư tưởng mà tác giả truyền đạt trong tác phẩm. Thế giới nhân vật đem lại cho bạn đọc những cảm nhận riêng biệt về mỗi nhân vật thuộc thế giới ấy, hình thành ở mỗi người đọc một suy nghĩ, cảm nhận về nhân vật khác nhau. Thế giới nhân vật trong tác phẩm văn học sẽ được mỗi nhà văn thể hiện, sáng tác theo một phong cách riêng nên thế giới nhân vật rất phong phú, đa dạng và độc đáo.
Thế giới nhân vật được thể hiện rất rõ ở hai phương diện nội dung và nghệ thuật, vì vậy việc tìm hiểu về thế giới nhân vật chính là con đường giúp người đọc hiểu được giá trị nội dung và tư tưởng nghệ thuật mà nhà văn truyền đạt trong tác phẩm. Những tư tưởng đó sẽ bao trùm toàn bộ các tác phẩm văn học của nhà văn, chi phối cách viết và thế giới nghệ thuật của nhà văn đó. Trong quá trình xây dựng thế giới nghệ thuật, mỗi nhà văn đều tạo dựng nên một thế giới nhân vật riêng theo cách viết riêng của mình. Vì vậy, với sự sáng tạo, say mê và tình yêu trẻ nhỏ mà hai nhà văn Tô Hoài và Võ Quảng đã có những cảm hứng mãnh liệt với đề tài thiếu nhi, trong đó là mảng truyện đồng thoại.
Thế giới nhân vật trong mảng truyện đồng thoại của hai nhà văn rất phong phú, đa dạng và thu hút người đọc, không chỉ vậy thế giới nhân vật ấy còn phù hợp với nội dung và truyền tải tư tưởng nghệ thuật của nhà văn đến thế hệ trẻ, khơi gợi cảm hứng, sự say mê ở các em nhỏ qua hệ thống nhân vật gần gũi với thế giới trẻ thơ. Khái niệm truyện đồng thoại Thuật ngữ “truyện đồng thoại” có nguồn gốc từ Trung Quốc và xuất hiện ở nước ta vào những năm 60 của thế kỉ XX. Vào thời điểm đó, nền văn học Việt Nam đang có những sự đổi mới nên chú ý đặc biệt tới độc giả thiếu nhi. Để làm được điều đó, nhà xuất bản Văn học đã thực hiện dịch, đưa các tài liệu nước ngoài về lí luận và kinh nghiệm sáng tác cho các em nhỏ để có thể hiểu rõ hơn, 16 sâu hơn về cách sáng tác mảng đề tài này.
Trong số các tài liệu đó cũng có một số bàn luận về sáng tác truyện đồng thoại ở Trung Quốc. Khi tìm hiểu thuật ngữ này trong nền văn học Trung Quốc sẽ thấy có nhiều điểm khác biệt so với cách hiểu của nền văn học Việt Nam. Tài liệu Tinh hoa tri thức văn hóa Trung Quốc [14] đã chỉ ra thuật ngữ “đồng thoại” được Nhật Bản du nhập vào Trung Quốc từ cuối đời nhà Thanh. Đồng thoại ngay từ những ngày đầu được hiểu nôm na là những tác phẩm kể chuyện cho trẻ em.
Thể loại truyện đồng thoại có sức hút với trẻ nhỏ bởi nó chứa đựng sức tưởng tượng bay bổng diệu kì. Về sau, có sự kế thừa và học tập mà thuật ngữ truyện đồng thoại có sự thay đổi. Vì vậy, trong nền văn học Trung Quốc, thuật ngữ truyện đồng thoại có bao gồm đồng thoại dân gian và đồng thoại hiện đại. Ở Việt Nam, thuật ngữ truyện đồng thoại có cách hiểu khác nhau, theo cả nghĩa rộng và nghĩa hẹp.
Theo Từ điển Tiếng Việt do Văn Tân chủ biên (bản 1994) đã định nghĩa đồng thoại là: “Truyện chép cho trẻ con xem” [38]. Cuốn Từ điển Tiếng Việt (bản 2001) của Viện Ngôn ngữ học lại có cách hiểu khác: “Đồng thoại: thể truyện cho trẻ em, trong đó loài vật và các vật vô tri được nhân cách hóa tạo nên một thế giới thần kì thích hợp với trẻ em” [31, tr. Bên cạnh các thuật ngữ trong từ điển, một số nhà phê bình văn học hay một số nhà văn trong những bài viết của mình cũng đưa ra ý kiến của bản thân về thuật ngữ đồng thoại. Khi nói về thuật ngữ đồng thoại thì không thể không nói đến ý kiến sáng rõ, nhất quán của Võ Quảng về thuật ngữ này.
Theo ông, đồng thoại là một thể loại văn học dành cho trẻ em, thế giới nhân vật không chỉ có mỗi con người mà còn có cả các loài vật, truyện đồng thoại là thế giới muôn sắc của sự tưởng tượng, phản ánh cuộc sống theo quy luật và có mối quan hệ gần gũi với truyện cổ tích và truyện ngụ ngôn. 17 Trong bài Về sức tưởng tượng của đồng thoại, tác giả Nguyễn Kiên có đưa ra nhận định: “Theo tôi hiểu thì đồng thoại, như ta gọi một cách quy ước với nhau như vậy, là một thể tài hiện đại nảy sinh trên cơ sở kế thừa và phát triển trực tiếp từ một số thể loại văn học dân gian như truyện cổ tích, ngụ ngôn, truyền thuyết…” [16]. Trong bài viết Tìm hiểu đặc điểm của đồng thoại, nhà phê bình Vân Thanh đã chỉ ra: “Đồng thoại là một thể loại đặc biệt của văn học, có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa hiện thực và mơ tưởng. Ở đây, các tác giả thường dùng nhân vật chính là động vật, thực vật và những vật vô tri, lồng cho chúng những tình cảm của con người (cũng có khi nhân vật là người).
Qua thế giới không thực mà lại thực đó, tác giả lồng cho chúng những tình cảm và cuộc sống của con người. Tính chất mơ tưởng và khoa trương là những yếu tố không thể thiếu được trong đồng thoại” [41]. Cao Đức Tiến, Dương Thị Hương trong chuyên đề Văn học cũng đưa ra định nghĩa về truyện đồng thoại: “Truyện đồng thoại: là sáng tác của các nhà văn hiện đại, sử dụng nghệ thuật nhân hóa loài vật để kể chuyện về con người, đặc biệt là trẻ em, vì vậy nhân vật chủ yếu là loài vật” [47]. Có thể thấy rõ sự khác nhau trong cách hiểu về thể loại truyện đồng thoại của các nhà văn, nhà phê bình nhưng sự khác nhau ấy đều thống nhất ở hai điểm chung: Thứ nhất, truyện đồng thoại là những sáng tác hiện đại trong nền văn học Việt Nam; Thứ hai, thể loại truyện đồng thoại là loại truyện kể dành cho trẻ em, có hình thức đặc thù là nhân cách hóa loài vật.