Hoạt động của nhóm động từ ngữ vi trong việc thể hiện vị thế giao tiếp trong tiếng Việt

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ussh hoạt động của nhóm động từ ngữ vi trong việc thể hiện vị thế các vai giao tiếp trong diễn ngôn, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề

• Tác giả: Phan Thị Bích Hường
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Việt Thanh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Hoạt động của Nhóm Động Từ Ngữ Vi Trong Việc Thể Hiện Vị Thế Các Vai Giao Tiếp Trong Diễn Ngôn Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Cấu trúc Luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ THUYẾT
• 1.1. Một số vấn đề về “diễn ngôn” và “phân tích diễn ngôn”
• 1.1.1. Mối quan hệ giữa “diễn ngôn” và “văn bản”
• 1.2. Một số vấn đề về “phân tích diễn ngôn phê phán”
• 1.3. Một số vấn đề về “diễn ngôn hội thoại” và “phân tích diễn ngôn hội thoại”
• 1.3.1. Diễn ngôn hội thoại
• 1.3.2. Phân tích diễn ngôn hội thoại
• 1.4. Nhân vật giao tiếp
• 1.5. Nguyên lý giao tiếp
• 1.6. Vị thế xã hội và vị thế giao tiếp
• 1.7. Biểu hiện vị thế trong mối quan hệ giữa các vai giao tiếp
• 1.8. Một số vấn đề về hành vi ngôn ngữ
• 1.8.1. Ba loại hành vi ngôn ngữ
• 1.8.2. Điều kiện sử dụng các hành vi tại lời
• 1.8.3. Phân loại các hành vi tại lời
• 1.9. Động từ ngữ vi, biểu thức ngữ vi, phát ngôn ngữ vi
• 1.10. Một số phương thức biểu hiện vị thế trong diễn ngôn hội thoại
• 1.11. Hệ thống từ xưng hô
• 1.12. Hệ thống tiểu từ tình thái
• 1.13. Hệ thống động từ ngữ vi
• 1.14. Một số quan điểm về cách phân chia nhóm động từ ngữ vi
• 1.15. Khảo sát và phân loại động từ ngữ vi trong tiếng Việt dựa trên cứ liệu diễn ngôn hội thoại
• 1.16. Tiểu kết
• 2. CHƯƠNG 2: HOẠT ĐỘNG CỦA NHÓM ĐỘNG TỪ NGỮ VI TRONG VIỆC THỂ HIỆN VỊ THẾ CÁC VAI GIAO TIẾP MANG TÍNH CHUẨN MỰC
• 2.1. Khái niệm về giao tiếp mang tính chuẩn mực
• 2.2. Một số yếu tố quy định phương thức giao tiếp chuẩn mực
• 2.3. Hoạt động của nhóm động từ ngữ vi trong việc thể hiện vị thế các vai giao tiếp mang tính chuẩn mực
• 2.3.1. Trường hợp người nói có vị thế ngang hàng người nghe
• 2.3.2. Trường hợp người nói có vị thế cao hơn người nghe
• 2.3.3. Trường hợp người nói có vị thế thấp hơn người nghe
• 2.4. Tiểu kết
• 3. CHƯƠNG 3: HOẠT ĐỘNG CỦA NHÓM ĐỘNG TỪ NGỮ VI TRONG VIỆC THỂ HIỆN VỊ THẾ CÁC VAI GIAO TIẾP KHÔNG MANG TÍNH CHUẨN MỰC
• 3.1. Khái niệm về giao tiếp không mang tính chuẩn mực
• 3.2. Một số yếu tố ảnh hưởng đến việc thay đổi tính chuẩn mực trong giao tiếp
• 3.3. Mục đích giao tiếp
• 3.4. Chiến lược giao tiếp
• 3.5. Tình huống giao tiếp
• 3.6. Hoạt động của nhóm động từ ngữ vi trong việc thể hiện vị thế các vai giao tiếp không mang tính chuẩn mực
• 3.6.1. Trường hợp người nói có vị thế ngang hàng người nghe
• 3.6.2. Trường hợp người nói có vị thế cao hơn người nghe
• 3.6.3. Trường hợp người nói có vị thế thấp hơn người nghe
• 3.7. Tiểu kết
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về vai trò của động từ ngữ vi trong giao tiếp tiếng Việt

Động từ ngữ vi đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện hành vi ngôn ngữ trong giao tiếp tiếng Việt. Chúng không chỉ đơn thuần là từ ngữ mà còn là công cụ giúp người nói thể hiện ý định, cảm xúc và vị thế trong mối quan hệ giao tiếp. Việc nghiên cứu động từ ngữ vi giúp hiểu rõ hơn về cách thức mà ngôn ngữ được sử dụng để tạo ra ý nghĩa và ảnh hưởng đến các mối quan hệ xã hội.

1.1. Định nghĩa và phân loại động từ ngữ vi

Động từ ngữ vi được định nghĩa là những từ chỉ hành động mà khi phát ngôn, người nói thực hiện hành động đó. Chúng có thể được phân loại thành nhiều nhóm khác nhau như hỏi, mời, chào, và chúc. Mỗi nhóm động từ này có chức năng và cách sử dụng riêng trong giao tiếp.

1.2. Tác động của động từ ngữ vi đến vị thế giao tiếp

Động từ ngữ vi không chỉ thể hiện hành động mà còn xác định vị thế của người nói trong mối quan hệ giao tiếp. Chúng giúp người nói khẳng định quyền lực, sự tôn trọng hoặc sự thân mật trong giao tiếp, từ đó ảnh hưởng đến cách mà người nghe tiếp nhận thông điệp.

II. Thách thức trong việc sử dụng động từ ngữ vi trong giao tiếp

Mặc dù động từ ngữ vi có vai trò quan trọng, nhưng việc sử dụng chúng trong giao tiếp không phải lúc nào cũng dễ dàng. Có nhiều thách thức mà người nói phải đối mặt, bao gồm sự khác biệt về văn hóa, ngữ cảnh và mục đích giao tiếp. Những yếu tố này có thể dẫn đến hiểu lầm hoặc xung đột trong giao tiếp.

2.1. Sự khác biệt văn hóa trong việc sử dụng động từ ngữ vi

Mỗi nền văn hóa có cách sử dụng động từ ngữ vi khác nhau. Điều này có thể dẫn đến sự hiểu lầm khi người nói và người nghe đến từ các nền văn hóa khác nhau. Việc nắm rõ các quy tắc văn hóa sẽ giúp cải thiện khả năng giao tiếp.

2.2. Ngữ cảnh và ảnh hưởng đến việc sử dụng động từ ngữ vi

Ngữ cảnh giao tiếp có thể ảnh hưởng lớn đến cách mà động từ ngữ vi được sử dụng. Trong một số tình huống, việc sử dụng động từ ngữ vi không phù hợp có thể dẫn đến sự khó chịu hoặc phản ứng tiêu cực từ người nghe.

III. Phương pháp nghiên cứu động từ ngữ vi trong giao tiếp tiếng Việt

Để nghiên cứu vai trò của động từ ngữ vi, cần áp dụng các phương pháp phân tích ngữ nghĩa và ngữ cảnh. Việc thu thập dữ liệu từ các cuộc hội thoại thực tế sẽ giúp làm rõ cách mà động từ ngữ vi được sử dụng trong các tình huống giao tiếp khác nhau.

3.1. Phân tích ngữ nghĩa của động từ ngữ vi

Phân tích ngữ nghĩa giúp xác định chức năng và ý nghĩa của từng động từ ngữ vi trong ngữ cảnh cụ thể. Điều này giúp hiểu rõ hơn về cách mà người nói sử dụng chúng để thể hiện ý định và cảm xúc.

3.2. Phân tích ngữ cảnh giao tiếp

Phân tích ngữ cảnh giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến việc sử dụng động từ ngữ vi. Các yếu tố như bối cảnh xã hội, mối quan hệ giữa người nói và người nghe sẽ được xem xét để hiểu rõ hơn về cách thức giao tiếp.

IV. Ứng dụng thực tiễn của động từ ngữ vi trong giao tiếp

Động từ ngữ vi không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong giao tiếp hàng ngày. Chúng giúp cải thiện khả năng giao tiếp và xây dựng mối quan hệ tốt hơn giữa các cá nhân trong xã hội.

4.1. Cải thiện kỹ năng giao tiếp qua việc sử dụng động từ ngữ vi

Việc nắm vững cách sử dụng động từ ngữ vi sẽ giúp người nói giao tiếp hiệu quả hơn. Điều này không chỉ giúp truyền đạt thông điệp rõ ràng mà còn thể hiện sự tôn trọng và hiểu biết về văn hóa giao tiếp.

4.2. Vai trò của động từ ngữ vi trong văn hóa giao tiếp

Động từ ngữ vi đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện văn hóa giao tiếp của một cộng đồng. Chúng phản ánh các giá trị, quy tắc và chuẩn mực xã hội, từ đó giúp duy trì sự hòa hợp trong giao tiếp.

V. Kết luận về vai trò của động từ ngữ vi trong giao tiếp tiếng Việt

Nghiên cứu về động từ ngữ vi cho thấy chúng có vai trò thiết yếu trong việc thể hiện hành vi ngôn ngữ và vị thế giao tiếp. Việc hiểu rõ về động từ ngữ vi không chỉ giúp cải thiện kỹ năng giao tiếp mà còn góp phần vào việc xây dựng mối quan hệ xã hội tốt đẹp hơn.

5.1. Tương lai của nghiên cứu động từ ngữ vi

Nghiên cứu về động từ ngữ vi vẫn còn nhiều tiềm năng phát triển. Các nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng ra các ngữ cảnh giao tiếp khác nhau và áp dụng các phương pháp nghiên cứu mới để làm rõ hơn vai trò của chúng.

5.2. Đề xuất cho nghiên cứu tiếp theo

Cần có thêm nhiều nghiên cứu thực nghiệm để khảo sát cách mà động từ ngữ vi được sử dụng trong các tình huống giao tiếp cụ thể. Điều này sẽ giúp làm phong phú thêm lý thuyết và ứng dụng thực tiễn của động từ ngữ vi trong tiếng Việt.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh giao tiếp tiếng Việt, việc thể hiện vị thế các vai giao tiếp thông qua ngôn ngữ đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì và điều chỉnh các mối quan hệ xã hội. Theo ước tính, nhóm động từ ngữ vi trong tiếng Việt có khoảng 30 động từ phổ biến, được sử dụng trong hơn 50 tác phẩm văn học và các tình huống giao tiếp đời thường. Vấn đề nghiên cứu tập trung vào hoạt động của nhóm động từ ngữ vi trong việc thể hiện vị thế các vai giao tiếp trong diễn ngôn tiếng Việt, nhằm làm rõ cơ chế sử dụng và vai trò của nhóm động từ này trong các bối cảnh giao tiếp khác nhau.

Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu là khảo sát, phân loại và phân tích hoạt động của nhóm động từ ngữ vi trong việc xác lập vị thế giao tiếp, đồng thời phân biệt sự khác biệt trong giao tiếp mang tính chuẩn mực và không mang tính chuẩn mực. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các đoạn hội thoại trong tác phẩm văn học và giao tiếp đời sống tại Việt Nam, tập trung vào các cuộc hội thoại song thoại với các vai giao tiếp khác nhau. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao hiểu biết về chức năng ngôn ngữ trong giao tiếp xã hội, góp phần phát triển lý thuyết phân tích diễn ngôn phê phán và ứng dụng trong giảng dạy, nghiên cứu ngôn ngữ học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên lý thuyết hành vi ngôn ngữ của J.L. Austin và J. Searle, trong đó động từ ngữ vi được xem là biểu hiện trực tiếp của hành vi tại lời, tức hành vi được thực hiện ngay khi phát ngôn. Lý thuyết phân tích diễn ngôn phê phán (Critical Discourse Analysis - CDA) của Van Dijk và Fairclough được vận dụng để phân tích vai trò của ngôn ngữ trong việc tạo lập và duy trì quyền thế xã hội qua các vai giao tiếp. Ngoài ra, lý thuyết ngữ pháp chức năng của Halliday giúp phân tích cấu trúc và chức năng của các động từ ngữ vi trong diễn ngôn hội thoại.

Ba khái niệm chính được sử dụng gồm:

• Diễn ngôn hội thoại: quá trình giao tiếp bằng lời nói giữa các vai giao tiếp với nguyên tắc luân phiên lượt lời và liên kết.
• Vị thế giao tiếp: địa vị, tư thế của người tham gia giao tiếp trong bối cảnh cụ thể, có thể khác hoặc trùng với vị thế xã hội.
• Hành vi tại lời: hành vi ngôn ngữ được thực hiện ngay khi phát ngôn, biểu hiện qua các động từ ngữ vi như hỏi, mời, chào, khuyên, ra lệnh.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích miêu tả, phân tích ngữ nghĩa và phân tích ngữ cảnh để khảo sát hoạt động của nhóm động từ ngữ vi trong các đoạn hội thoại. Nguồn dữ liệu gồm hơn 50 tác phẩm văn học và các đoạn hội thoại đời thường tại Việt Nam, với cỡ mẫu khoảng vài trăm lượt lời chứa động từ ngữ vi. Phương pháp chọn mẫu là chọn lọc ngẫu nhiên các đoạn thoại có chứa động từ ngữ vi trong các bối cảnh giao tiếp đa dạng nhằm đảm bảo tính đại diện và phong phú của dữ liệu.

Quá trình phân tích bao gồm thống kê tần suất xuất hiện, phân loại nhóm động từ theo nét nghĩa cơ bản, so sánh hoạt động của các nhóm trong giao tiếp mang tính chuẩn mực và không chuẩn mực. Timeline nghiên cứu kéo dài khoảng 12 tháng, từ thu thập dữ liệu, phân tích đến tổng hợp kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phân loại nhóm động từ ngữ vi: Qua khảo sát, 30 động từ ngữ vi được phân thành 7 nhóm chính:

   • Nhóm cầu khiến (16 động từ) như ra lệnh, cấm, yêu cầu, đề nghị, khuyên, nhờ, mời, chúc, xin, hỏi.
   • Nhóm cam kết (4 động từ): cam đoan, đảm bảo, thề, hứa.
   • Nhóm thông báo (4 động từ): báo, bảo, báo cáo, tuyên bố.
   • Nhóm chê (3 động từ): phê bình, cảnh cáo, khiển trách.
   • Nhóm chào (1 động từ): chào.
   • Nhóm cảm ơn (1 động từ): cảm ơn.
   • Nhóm xin lỗi (1 động từ): xin lỗi.

2. Tần suất và vai trò trong giao tiếp chuẩn mực: Trong giao tiếp mang tính chuẩn mực, nhóm động từ cầu khiến chiếm khoảng 60% tổng số động từ ngữ vi xuất hiện, thể hiện vai trò chủ đạo trong việc xác lập vị thế cao thấp giữa các vai giao tiếp. Nhóm cam kết và thông báo chiếm khoảng 25%, thường do người có vị thế cao sử dụng để khẳng định quyền lực và trách nhiệm. Nhóm chê, cảm ơn, chào, xin lỗi chiếm khoảng 15%, đóng vai trò điều chỉnh quan hệ xã hội, duy trì thể diện.

3. Hoạt động trong giao tiếp không chuẩn mực: Trong các tình huống giao tiếp không chuẩn mực, nhóm động từ cầu khiến có xu hướng giảm tần suất xuống còn khoảng 45%, trong khi nhóm chê và xin lỗi tăng lên khoảng 20%, phản ánh sự thay đổi chiến lược giao tiếp nhằm điều chỉnh khoảng cách vị thế hoặc thể hiện sự phản kháng, bất đồng. Nhóm cam kết và thông báo giảm nhẹ, thể hiện sự mất cân bằng quyền lực.

4. Mối quan hệ vị thế xã hội và vị thế giao tiếp: Kết quả cho thấy vị thế xã hội không hoàn toàn quyết định vị thế giao tiếp. Khoảng 30% trường hợp vị thế giao tiếp không trùng với vị thế xã hội, đặc biệt trong các tình huống giao tiếp không chuẩn mực, người có vị thế xã hội thấp có thể nâng cao vị thế giao tiếp thông qua việc sử dụng linh hoạt các động từ ngữ vi.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của các phát hiện trên xuất phát từ bản chất đa chiều của giao tiếp tiếng Việt, nơi mà yếu tố văn hóa, xã hội và chiến lược cá nhân cùng tác động đến việc lựa chọn động từ ngữ vi. So sánh với các nghiên cứu trước đây, kết quả này mở rộng hiểu biết về vai trò của động từ ngữ vi không chỉ trong việc biểu thị hành vi ngôn ngữ mà còn trong việc kiến tạo quyền thế xã hội qua giao tiếp.

Việc sử dụng biểu đồ tần suất xuất hiện các nhóm động từ trong hai loại giao tiếp chuẩn mực và không chuẩn mực sẽ minh họa rõ nét sự khác biệt về chiến lược ngôn ngữ. Bảng so sánh mối quan hệ vị thế xã hội và vị thế giao tiếp cũng giúp làm rõ tính linh hoạt và phức tạp của các vai giao tiếp trong diễn ngôn tiếng Việt.

Ý nghĩa của nghiên cứu nằm ở chỗ cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc giảng dạy ngôn ngữ, phát triển kỹ năng giao tiếp hiệu quả, đồng thời góp phần hoàn thiện lý thuyết phân tích diễn ngôn phê phán trong ngôn ngữ học Việt Nam.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo kỹ năng sử dụng động từ ngữ vi trong giao tiếp: Các cơ sở giáo dục và đào tạo nên xây dựng chương trình giảng dạy tập trung vào việc nhận diện và vận dụng nhóm động từ ngữ vi phù hợp với vị thế giao tiếp nhằm nâng cao hiệu quả giao tiếp và duy trì thể diện cá nhân. Thời gian thực hiện: 6-12 tháng.

2. Phát triển tài liệu tham khảo và công cụ phân tích ngôn ngữ: Cần biên soạn các tài liệu chuyên sâu về nhóm động từ ngữ vi và xây dựng phần mềm hỗ trợ phân tích diễn ngôn nhằm phục vụ nghiên cứu và ứng dụng trong thực tế. Chủ thể thực hiện: các viện nghiên cứu ngôn ngữ, trường đại học. Timeline: 12-18 tháng.

3. Khuyến khích nghiên cứu sâu về giao tiếp không chuẩn mực: Các nhà nghiên cứu nên tập trung khảo sát các tình huống giao tiếp không chuẩn mực để hiểu rõ hơn về chiến lược sử dụng động từ ngữ vi trong bối cảnh đa dạng, từ đó đề xuất các giải pháp giao tiếp phù hợp. Thời gian: liên tục.

4. Tăng cường nhận thức về vị thế giao tiếp trong xã hội: Các tổ chức, doanh nghiệp và cá nhân cần nâng cao nhận thức về vai trò của vị thế giao tiếp và cách sử dụng ngôn ngữ phù hợp để xây dựng môi trường giao tiếp văn minh, hiệu quả. Chủ thể thực hiện: các tổ chức xã hội, doanh nghiệp. Timeline: 6 tháng đến 1 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu ngôn ngữ học và phân tích diễn ngôn: Luận văn cung cấp cơ sở lý thuyết và dữ liệu thực tiễn phong phú về động từ ngữ vi và vị thế giao tiếp, hỗ trợ phát triển các nghiên cứu chuyên sâu về ngôn ngữ và xã hội.

2. Giảng viên và sinh viên ngành Ngôn ngữ học, Ngữ văn: Tài liệu giúp hiểu rõ hơn về chức năng ngôn ngữ trong giao tiếp, đặc biệt là trong việc thể hiện quyền thế và mối quan hệ xã hội qua ngôn ngữ.

3. Chuyên gia đào tạo kỹ năng giao tiếp và phát triển nhân sự: Luận văn cung cấp kiến thức thực tiễn về cách sử dụng ngôn ngữ phù hợp với vị thế giao tiếp, giúp xây dựng chương trình đào tạo giao tiếp hiệu quả trong môi trường làm việc.

4. Nhà quản lý, lãnh đạo và nhân viên trong các tổ chức, doanh nghiệp: Hiểu biết về vị thế giao tiếp và cách sử dụng động từ ngữ vi giúp cải thiện kỹ năng giao tiếp nội bộ, nâng cao hiệu quả quản lý và xây dựng văn hóa tổ chức.

Câu hỏi thường gặp

1. Động từ ngữ vi là gì và tại sao nó quan trọng trong giao tiếp tiếng Việt?
   Động từ ngữ vi là những động từ biểu thị hành vi ngôn ngữ được thực hiện ngay khi phát ngôn, như hỏi, mời, chào, khuyên, ra lệnh. Chúng quan trọng vì giúp xác lập và điều chỉnh vị thế các vai giao tiếp, ảnh hưởng đến hiệu quả và thể diện trong giao tiếp.

2. Phân biệt vị thế xã hội và vị thế giao tiếp như thế nào?
   Vị thế xã hội là địa vị của cá nhân trong xã hội dựa trên nghề nghiệp, tuổi tác, chức vụ; còn vị thế giao tiếp là địa vị trong bối cảnh giao tiếp cụ thể, có thể thay đổi theo chiến lược và mục đích giao tiếp. Ví dụ, người có vị thế xã hội thấp có thể nâng cao vị thế giao tiếp qua cách sử dụng ngôn ngữ.

3. Nhóm động từ ngữ vi nào được sử dụng phổ biến nhất trong giao tiếp chuẩn mực?
   Nhóm động từ ngữ vi biểu thị hành vi cầu khiến như ra lệnh, yêu cầu, đề nghị chiếm khoảng 60% tần suất sử dụng trong giao tiếp chuẩn mực, thể hiện vai trò chủ đạo trong việc xác lập vị thế và quyền lực.

4. Làm thế nào để sử dụng động từ ngữ vi phù hợp trong giao tiếp hàng ngày?
   Người nói cần nhận biết vị thế của mình và đối phương, lựa chọn động từ ngữ vi phù hợp với bối cảnh và mục đích giao tiếp, đồng thời tuân thủ nguyên tắc lịch sự và cộng tác để duy trì thể diện và hiệu quả giao tiếp.

5. Tại sao nghiên cứu về giao tiếp không chuẩn mực lại cần thiết?
   Giao tiếp không chuẩn mực phản ánh sự đa dạng và phức tạp trong thực tế xã hội, giúp hiểu rõ hơn về chiến lược ngôn ngữ trong các tình huống bất đồng, phản kháng hoặc thay đổi vị thế, từ đó đề xuất giải pháp giao tiếp linh hoạt và hiệu quả hơn.

Kết luận

• Luận văn đã phân loại và phân tích 30 động từ ngữ vi thành 7 nhóm chính, làm rõ vai trò của chúng trong việc thể hiện vị thế các vai giao tiếp trong diễn ngôn tiếng Việt.
• Kết quả nghiên cứu cho thấy vị thế giao tiếp có thể khác biệt với vị thế xã hội, đặc biệt trong các tình huống giao tiếp không chuẩn mực.
• Nhóm động từ cầu khiến chiếm ưu thế trong giao tiếp chuẩn mực, trong khi nhóm chê và xin lỗi tăng lên trong giao tiếp không chuẩn mực.
• Nghiên cứu góp phần phát triển lý thuyết phân tích diễn ngôn phê phán và cung cấp cơ sở thực tiễn cho ứng dụng trong đào tạo và giao tiếp xã hội.
• Các bước tiếp theo bao gồm phát triển tài liệu đào tạo, công cụ phân tích ngôn ngữ và mở rộng nghiên cứu về giao tiếp không chuẩn mực.

Hành động ngay hôm nay: Khuyến khích các nhà nghiên cứu, giảng viên và chuyên gia giao tiếp áp dụng kết quả nghiên cứu để nâng cao hiệu quả giao tiếp và phát triển kỹ năng ngôn ngữ trong thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu hay kết thúc cuộc thoại. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phân tích diễn ngôn hội thoại 1. Ngữ cảnh Ngữ cảnh là một trong những khái niệm quan trọng trong phân tích diễn ngôn, đặc biệt là phân tích diễn ngôn hội thoại.

Cho đến nay vẫn tồn tại nhiều quan điểm về ngữ cảnh. Theo tác giả David Nunan, ngữ cảnh có nhiệm vụ quy chiếu tình huống gây ra diễn ngôn và tình huống trong đó diễn ngôn được gắn vào. Có hai loại ngữ cảnh khác nhau, một là ngữ cảnh ngôn ngữ, tức là gồm tất cả các yếu tố ngôn ngữ bao quanh hoặc đi kèm với sản phẩm diễn ngôn đang được phân tích, và hai là ngữ cảnh phi ngôn ngữ hoặc ngữ cảnh thuộc về kinh nghiệm mà trong đó diễn ngôn xảy ra. Loại ngữ cảnh thứ hai bao gồm tất cả các yếu tố ngoài ngôn ngữ như kiểu loại của sự kiện giao tiếp, mục đích sự kiện, bối cảnh, người tham dự giao tiếp.

và cả những hiểu biết cơ sở, những giả định làm cơ sở cho sự kiện giao tiếp. Một số nhà ngôn ngữ học khác thì cho rằng ngữ cảnh bao gồm hai loại là ngữ cảnh tình huống (context of situation) và ngữ cảnh văn hóa (context of culture), trong đó ngữ cảnh tình huống được hiểu là ngữ cảnh của một hiện tượng ngôn ngữ, của một văn bản, của một trường hợp cụ thể của ngôn ngữ. Nó có thể bao gồm sự hiểu biểu của những người tham gia giao tiếp, sự hiểu biết về không gian, thời gian, sự hiểu biết về phép xã giao trong xã hội., thậm chí nó còn bao gồm cả sự chấp nhận ngầm của người nói và người nghe về tất cả những quy ước, tiền đề được coi là đương nhiên trong cộng đồng của cả người nói lẫn người nghe. Trái lại, ngữ cảnh văn hóa được hiểu là ngữ cảnh của ngôn ngữ với tư cách là một hệ thống.

Nó bao gồm hàng loạt các nhân tố văn hóa như phong tục, tập quán, chuẩn tắc hành vi, quan niệm giá trị, sự kiện lịch sử, tri thức về tự nhiên và xã hội, về chính trị và kinh tế, tức toàn bộ các yếu tố cấu thành nên nền văn hóa của một cộng đồng dân tộc. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nhân vật giao tiếp Nhân vật giao tiếp là những người tham gia vào một cuộc giao tiếp bằng ngôn ngữ, dùng ngôn ngữ để tạo ra các lời nói, diễn ngôn của cuộc thoại. Các nhân vật giao tiếp bị chi phối bởi nhiều yếu tố và nhiều mối quan hệ, trong đó mối quan hệ đóng vai trò quyết định là quan hệ liên cá nhân.

Mối quan hệ này có thể được xem xét dựa trên hai trục quan hệ là trục ngang (trục thân sơ) và trục dọc (trục vị thế xã hội, còn gọi là trục quyền lực hay quyền uy). Dễ có thể nhận thấy mối quan hệ tương thích giữa hai trục quyền uy và thân sơ bởi khoảng cách địa vị càng lớn, sẽ càng khó gần gũi nhau hơn. Đó cũng là lý do mà trong những cuộc thoại được tạo lập với người chưa từng quen biết, chúng ta sẽ thường phải dựa vào nhiều yếu tố bên ngoài (hành vi, cử chỉ, cách ăn mặc, cách chuyện trò …) để thăm dò vị thế xã hội của họ. Nguyên lý giao tiếp Muốn cho một cuộc hội thoại thành công, mỗi bên tham gia hội thoại cần tuân thủ những nguyên lý nhất định trong hội thoại, đó là nguyên lý cộng tác và nguyên lý lịch sự.

Những nguyên lý này chi phối, tác động mạnh mẽ tới quá trình hội thoại, cho phép giải thích những hàm ý ở mỗi lượt lời, những hình thức ngôn từ và cấu trúc của phát ngôn trong những tình huống giao tiếp cụ thể. * Nguyên lý cộng tác Nói đến nguyên lý cộng tác không thể không nhắc tới H. Grice, người lần đầu tiên đề xướng khái niệm này vào năm 1967, và về sau tiếp tục được ông phát triển, bổ sung trong các công trình nghiên cứu sâu hơn. Nội dung nguyên lý được tóm gọn trong một phát biểu bao trùm kèm thêm bốn tiểu nguyên lý còn được gọi là bốn phương châm: 1- Phương châm lượng: hãy làm cho phần đóng góp của mình có lượng thông tin đúng như nó được đòi hỏi cho mục đích của cuộc thoại; 2 - Phương châm chất: đừng nói điều mà mình tin là sai, đừng nói điều mà mình không có bằng chứng chính xác; 3 - Phương châm quan hệ: hãy đóng góp những LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] điều có liên quan; 4 - Phương châm cách thức: hãy nói cho rõ ràng, đặc biệt tránh tối nghĩa, mơ hồ, và đảm bảo ngắn gọn, mạch lạc [6, tr.

Để cuộc thoại được diễn ra suôn sẻ và đạt đích cuối cùng, người tham gia giao tiếp cần tuân thủ các phương châm cơ bản nêu trên. Tuy nhiên, trong thực tế xuất hiện không ít những trường hợp vi phạm một trong những phương châm cơ bản khiến cuộc thoại có thể bị phá hủy hoặc bị làm chệch hướng. Điều quan trọng là người tham gia giao tiếp cần tỉnh táo nhận ra sự vi phạm ấy là vô tình hay cố ý để tiếp nhận và xử lý thông tin cho chuẩn xác. Trong rất nhiều trường hợp, vì tôn trọng phương châm này mà người đối thoại buộc phải vi phạm phương châm khác.

Trái lại, trong nhiều trường hợp, để nhằm đạt được mục đích giao tiếp của mình, người tham gia cuộc thoại đã cố tình vi phạm một trong các phương châm hội thoại. Thông qua việc sử dụng công cụ ngôn ngữ tạo hàm ý, họ muốn tác động tới đối tượng tiếp nhận hoặc gây hiện tượng mơ hồ nhằm thăm dò chủ ý của đối phương hoặc khai thác thêm thông tin hoặc biến chuyển cuộc thoại theo định hướng của mình. Sự vi phạm có chủ đích này được xem là chiến thuật của người tham gia giao tiếp và đôi khi nó mang lại hiệu quả khá cao. * Nguyên lý lịch sự Bên cạnh việc tuân thủ nguyên lý cộng tác thì nguyên lý lịch sự cũng là một trong những yêu cầu quan trọng giúp người tham gia giao tiếp kiến tạo nên thành công cho mỗi cuộc thoại.

Tuy nhiên, trong khi nguyên lý cộng tác quan tâm chủ yếu tới mục đích tìm kiếm hiệu quả tối ưu của việc trao đổi thông tin thì nguyên lý lịch sự lại đặc biệt chú ý tới mối quan hệ liên cá nhân giữa những người tham gia giao tiếp. Tính tế nhị, lịch sự trong giao tiếp sẽ có tác động tới toàn bộ các hiện tượng, quy luật và cấu trúc ngôn ngữ, đặc biệt nó ảnh hưởng rất mạnh tới các phát ngôn trong quá trình giao tiếp. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Dẫn theo công trình nghiên cứu “Lịch sự trong giao tiếp tiếng Việt” của tác giả Tạ Thị Thanh Tâm, một trong những cái tên được xướng danh đầu tiên khi đề cập đến nguyên lý lịch sự là R. Lakoff, nữ tác giả đi đầu trong việc nghiên cứu lịch sự dưới cái nhìn ngôn ngữ học.

Lakoff đánh giá rất cao quan điểm nguyên lý cộng tác của Grice, tuy nhiên khác với Grice, bà mở rộng một số khái niệm gắn liền với ngữ cảnh trong giao tiếp, trong đó có lịch sự. Theo Lakoff, lịch sự là tôn trọng nhau, nó là biện pháp được sử dụng để giảm bớt trở ngại trong tương tác giữa các cá thể. Với quan điểm như vậy, Lakoff đã đề ra ba quy tắc lịch sự. Một là quy tắc lịch sự quy thức, tức không được áp đặt.

Quy tắc này có tính phi cá nhân (chủ yếu dùng trong lễ nghi, ngoại giao), thích hợp với những hội thoại mà người tham gia giao tiếp có những khác biệt nhất định về quyền lực, cương vị, tức vị thế giao tiếp. Quy tắc thứ hai là để ngỏ sự lựa chọn, được áp dụng trong giao tiếp thông thường, trong đó các bên tham gia hội thoại có cương vị xã hội và quyền lực gần như tương đương nhau nhưng không gần gũi về mối quan hệ xã hội (người mua hàng và bán hàng, người không quen biết. Khuyến khích tình cảm bạn bè là nội dung quy tắc thứ ba, và quy tắc này thường được áp dụng trong những trường hợp người tham gia giao tiếp có mối quan hệ gần gũi, thân mật. Bên cạnh Lakoff, G.

Leech cũng là một cái tên không thể thiếu khi nhắc tới quan điểm lịch sự. Dựa trên hai khái niệm “tổn thất” (cost) và “lợi ích” (benefit), tác giả cho rằng, có những hành động mang bản chất cố hữu là không lịch sự (như ra lệnh chẳng hạn), và có những hành động mang bản chất lại là lịch sự (như khen, tặng), vì thế mục đích của mọi ứng xử ngôn ngữ cần “tối thiểu hóa những lối nói bất lịch sự và tối đa hóa những lối nói lịch sự”. Goffman thì lại có cái nhìn khác, ông cho rằng, điều quan trọng nhất khi nghiên cứu về lịch sự là vấn đề thể diện bởi thể diện của mỗi một con người có liên quan đến sự tồn tại về phương diện xã hội – tâm lý của một cá nhân trong giao tiếp. Do đó, trong giao tiếp, mỗi cá nhân cần thực hiện những điều cần thiết để các LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hành động của mình giữ được thể diện cho mọi người và cho chính mình.

Quan điểm này về sau tiếp tục được hai tác giả P.Levinson bổ sung, phát triển. Theo Brown và Levinson, để đạt được mục đích lịch sự, bên cạnh những quy ước chung, mỗi cộng đồng thường tạo dựng cho mình những quy ước, chuẩn mực riêng, sao cho các hành động ngôn từ tự thân khi sử dụng không làm tổn thương đến thể diện âm tính – được hiểu là sự mong muốn về việc hành động của mình không bị người khác cản trở, mong muốn được tự do hành động, và thể diện dương tính – được hiểu là sự mong muốn hình ảnh cái tôi của mình được người khác khẳng định, tôn trọng. Vị thế xã hội và vị thế giao tiếp Trong thực tế, vị thế xã hội của mỗi một người được quy định bởi các yếu tố như địa vị xã hội, tuổi tác, nghề nghiệp, giới tính., trong đó hai yếu tố đóng vai trò quan trọng là yếu tố tuổi tác và địa vị xã hội. Đôi khi, các yếu tố này xuất hiện đồng thời trên cùng một trục, quy định việc sử dụng và tạo lập ngôn ngữ của các nhân vật tham gia giao tiếp.

Do đó, cần sắp xếp theo thứ tự ưu tiên nhằm đạt hiệu quả giao tiếp cao. Việc sắp xếp này không chỉ dựa vào cảm quan của người tham gia giao tiếp mà còn phụ thuộc nhiều vào những định chế văn hóa và quy tắc ứng xử của cộng đồng sử dụng ngôn ngữ đó.