Luận án tiến sĩ nghiên cứu nhiễm giun sán đường tiêu hóa bệnh sán dây do moniezia spp gây ra trên dê tại tỉnh bắc giang và biện pháp phòng trị

Luận án tiến sĩ nghiên cứu nhiễm giun sán đường tiêu hóa và bệnh sán dây do Moniezia spp gây ra trên dê tại Bắc Giang, đề xuất biện pháp phòng trị hiệu quả.

• Tác giả: Trần Thị Tâm
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Thị Kim Lan
• Trường học: Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Ký sinh trùng và Vi sinh vật học Thú y
• Đề tài: Nghiên cứu nhiễm giun sán đường tiêu hóa, bệnh sán dây do Moniezia spp. gây ra trên dê tại tỉnh Bắc Giang và biện pháp phòng trị
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 1.2. Giun, sán ký sinh ở đường tiêu hóa dê
• 1.3. Bệnh sán dây ở dê
• 1.4. Điều kiện tự nhiên, điều kiện kinh tế - xã hội và tình hình chăn nuôi dê của tỉnh Bắc Giang
• 1.5. Tổng quan các nghiên cứu trong và ngoài nước về giun, sán đường tiêu hóa dê và bệnh sán dây Moniezia
• 1.5.1. Nghiên cứu trên thế giới
• 1.5.2. Nghiên cứu ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.2. Vật liệu nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.3.1. Nghiên cứu nhiễm giun, sán đường tiêu hóa ở dê tại tỉnh Bắc Giang
• 2.3.2. Nghiên cứu bệnh do sán dây Moniezia spp. gây ra ở dê tại tỉnh Bắc Giang
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp nghiên cứu nhiễm giun, sán đường tiêu hóa của dê tại tỉnh Bắc Giang
• 2.4.2. Phương pháp nghiên cứu bệnh sán dây ở dê
• 2.4.3. Bố trí thử nghiệm thuốc tẩy sán dây cho dê
• 2.4.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Nghiên cứu nhiễm giun, sán đường tiêu hóa ở dê tại tỉnh Bắc Giang
• 3.2. Điều tra thực trạng công tác phòng chống bệnh giun, sán cho dê tại Bắc Giang
• 3.3. Tỷ lệ và cường độ nhiễm giun, sán đường tiêu hóa dê
• 3.4. Nghiên cứu bệnh do sán dây Moniezia spp. gây ra ở dê tại tỉnh Bắc Giang
• 3.4.1. Định danh loài sán dây gây bệnh ở dê
• 3.4.2. Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh sán dây ở dê tại tỉnh Bắc Giang
• 3.4.3. Nghiên cứu đặc điểm bệnh lý và lâm sàng bệnh sán dây trên dê gây nhiễm và dê nhiễm tự nhiên ngoài thực địa
• 3.4.4. Nghiên cứu và đề xuất biện pháp phòng trị bệnh sán dây cho dê
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Nghiên cứu nhiễm giun sán đường tiêu hóa trên dê tại Bắc Giang

Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định thành phần loài và tình trạng nhiễm giun sán đường tiêu hóa trên dê tại Bắc Giang. Kết quả cho thấy, tỷ lệ nhiễm giun sán cao, đặc biệt là các loài Moniezia spp., gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và năng suất của đàn dê. Nghiên cứu sử dụng phương pháp mổ khám và xét nghiệm phân để đánh giá tỷ lệ và cường độ nhiễm. Các yếu tố như tuổi, giống dê, phương thức chăn nuôi và mùa vụ cũng được phân tích để hiểu rõ hơn về dịch tễ học của bệnh.

1.1. Thành phần loài giun sán đường tiêu hóa

Nghiên cứu đã xác định được nhiều loài giun sán ký sinh trong đường tiêu hóa của dê, bao gồm Moniezia expansa, Moniezia benedeni, và các loài giun tròn như Haemonchus contortus. Các loài này gây ra các triệu chứng như tiêu chảy, giảm cân và suy yếu sức khỏe của dê. Việc định danh loài được thực hiện thông qua kỹ thuật PCR, giúp xác định chính xác loài sán dây gây bệnh.

1.2. Tỷ lệ và cường độ nhiễm

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm giun sán đường tiêu hóa ở dê tại Bắc Giang dao động từ 60-80%, với cường độ nhiễm cao ở các huyện có điều kiện chăn nuôi tự nhiên. Phương thức chăn thả tự do và vệ sinh kém là yếu tố chính làm tăng nguy cơ nhiễm bệnh. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng dê non và dê già có tỷ lệ nhiễm cao hơn so với dê trưởng thành.

II. Phòng trị nhiễm giun sán đường tiêu hóa do Moniezia spp

Nghiên cứu đề xuất các biện pháp phòng trị hiệu quả để kiểm soát nhiễm giun sán đường tiêu hóa do Moniezia spp. gây ra trên dê. Các biện pháp bao gồm sử dụng thuốc tẩy giun sán định kỳ, cải thiện điều kiện vệ sinh chuồng trại và quản lý chăn nuôi hợp lý. Nghiên cứu cũng đánh giá hiệu quả của các phác đồ điều trị, giúp giảm tỷ lệ nhiễm và cải thiện sức khỏe đàn dê.

2.1. Biện pháp phòng bệnh

Các biện pháp phòng bệnh được đề xuất bao gồm tẩy giun sán định kỳ, quản lý chăn thả hợp lý và cải thiện vệ sinh chuồng trại. Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giáo dục người chăn nuôi về các biện pháp phòng ngừa để giảm thiểu nguy cơ nhiễm bệnh.

2.2. Điều trị giun sán

Nghiên cứu đã thử nghiệm và đánh giá hiệu quả của các loại thuốc tẩy giun sán như Albendazole và Praziquantel. Kết quả cho thấy các loại thuốc này có hiệu quả cao trong việc giảm tỷ lệ nhiễm và cường độ nhiễm Moniezia spp. trên dê. Phác đồ điều trị được đề xuất dựa trên kết quả nghiên cứu, giúp người chăn nuôi áp dụng hiệu quả.

III. Ý nghĩa và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu này có ý nghĩa khoa học và thực tiễn lớn trong việc kiểm soát bệnh ký sinh trên dê tại Bắc Giang. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu quan trọng về dịch tễ học của bệnh, giúp xây dựng các biện pháp phòng trị hiệu quả. Nghiên cứu cũng góp phần nâng cao năng suất chăn nuôi dê, giảm thiểu thiệt hại kinh tế do bệnh giun sán gây ra.

3.1. Ý nghĩa khoa học

Nghiên cứu cung cấp thông tin chi tiết về thành phần loài, đặc điểm dịch tễ và bệnh lý của giun sán đường tiêu hóa trên dê. Đây là cơ sở quan trọng để phát triển các biện pháp phòng trị hiệu quả, góp phần vào sự phát triển bền vững của ngành chăn nuôi dê.

3.2. Ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu được áp dụng trực tiếp vào thực tiễn chăn nuôi dê tại Bắc Giang, giúp giảm tỷ lệ nhiễm bệnh và cải thiện sức khỏe đàn dê. Các biện pháp phòng trị được đề xuất có thể áp dụng rộng rãi tại các địa phương khác, góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế của ngành chăn nuôi.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Chăn nuôi gia súc nhai lại nhỏ, đặc biệt là dê (Capra hircus), đóng vai trò chiến lược trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp và sinh kế bền vững tại các vùng trung du, miền núi Việt Nam. Tại tỉnh Bắc Giang—địa bàn có 72% diện tích đồi núi với tổng đàn dê đạt trên 26.000 con—mô hình chăn thả tự nhiên và bán chăn thả tạo điều kiện thuận lợi cho sự sinh sôi của các quần thể ký sinh trùng đường tiêu hóa. Ký sinh trùng đường ruột, đặc biệt là sán dây thuộc giống Moniezia, là nguyên nhân hàng đầu gây tổn thất kinh tế nghiêm trọng trong chăn nuôi. Đánh giá về quy mô tác động quốc tế, các nghiên cứu dịch tễ học đã ghi nhận: "Ở Ethiopia, hàng năm ước tính có khoảng 5 - 7 triệu con dê và cừu chết vì những bệnh này, làm thất thoát khoảng 90 triệu USD/năm, làm giảm tới 30 - 50% tổng giá trị sản phẩm chăn nuôi hàng năm".

Mặc dù có mức độ nguy hại cao, các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chủ yếu tiếp cận dịch tễ học mô tả kinh điển, thiếu hụt các phân tích sinh học phân tử chuẩn xác để phân định các loài đồng hình (sibling species) giữa Moniezia expansa và Moniezia benedeni, chưa xác định cấu trúc thành phần loài của vật chủ trung gian nhện đất thuộc họ Oribatidae, cũng như thiếu các phác đồ điều trị thảo dược có khả năng hạn chế tồn dư hóa chất trong thực phẩm.

Công trình luận án tiến sĩ thú y của Nghiên cứu sinh Trần Thị Tâm (2022) tại Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Nguyễn Thị Kim Lan và TS. Phan Thị Hồng Phúc, đã giải quyết triệt để các khoảng trống học thuật này thông qua hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học:

• RQ1: Thành phần loài và cấu trúc dịch tễ của quần thể giun sán đường tiêu hóa ký sinh trên đàn dê tại 5 huyện trọng điểm tỉnh Bắc Giang biến động như thế nào theo tuổi, giống, mùa vụ và phương thức chăn nuôi?
• RQ2: Loài sán dây nào thuộc giống Moniezia là căn nguyên chủ yếu gây bệnh trên dê Bắc Giang, và đặc điểm phát sinh loài phân tử, vật chủ trung gian cùng vòng đời sinh học của chúng diễn ra như thế nào?
• RQ3: Mức độ biến đổi bệnh lý học (huyết học, vi thể, đại thể) trên dê nhiễm sán dây diễn ra ra sao, và phác đồ can thiệp nào (kết hợp hóa dược hoặc thảo dược bản địa) đạt hiệu lực điều trị tối ưu?
• H1: Quần thể sán dây ký sinh trên dê tại Bắc Giang có tính đặc hiệu ký chủ tuyệt đối với loài Moniezia expansa, phân biệt rõ rệt về mặt phân tử so với loài Moniezia benedeni trên bò.
• H2: Tỷ lệ nhiễm và cường độ nhiễm sán dây tương quan nghịch với lứa tuổi của dê và chịu sự chi phối trực tiếp từ mật độ phân bố của nhện đất Oribatidae ngoài tự nhiên.
• H3: Phác đồ sử dụng dịch chiết thảo dược từ vỏ thân cây thạch lựu (Punica granatum) kết hợp muối tẩy mang lại hiệu quả tẩy sán tương đương các hóa dược chuẩn như Praziquantel hay Niclosamide.

Khung lý thuyết của nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng dịch tễ học thú y thực chứng (Positivist Veterinary Epidemiology), tích hợp phân loại học hình thái cổ điển (Classical Morphotaxonomy) với di truyền học phân tử (Molecular Phylogenetics). Quy mô nghiên cứu bao quát một dung lượng mẫu thực địa lớn: 1.977 mẫu phân dê được thu thập theo phương pháp lấy mẫu chùm nhiều bậc, 200 ca mổ khám toàn diện cơ quan tiêu hóa, 100 mẫu sán dây thu thập từ dê và bò để giải trình tự gen, cùng 17 dê thực nghiệm gây nhiễm và can thiệp điều trị tại 5 huyện: Yên Thế, Lạng Giang, Lục Nam, Lục Ngạn và Sơn Động trong giai đoạn 2017–2020.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu ký sinh trùng đường tiêu hóa ở gia súc nhai lại nhỏ trên thế giới ghi nhận sự đa dạng sinh học cao của các nhóm sán lá (Trematoda), sán dây (Cestoda) và giun tròn (Nematoda). Các khảo sát dịch tễ học quốc tế gần đây khẳng định tính phổ biến toàn cầu của giống Moniezia:

• Tại Bangladesh, tỷ lệ nhiễm giun sán đường tiêu hóa ở dê dao động từ 28,17% đến 50,00%, trong đó Moniezia spp. chiếm tỷ lệ đáng kể (Rahman et al., 2017).
• Tại Ấn Độ, các nghiên cứu của Saravanan et al. (2017) và Sukhdeep Vohra et al. (2018) chỉ ra tỷ lệ nhiễm sán dây Moniezia trên dê dao động từ 11,6% đến 17,6%, trong đó M. benedeni chiếm 48,25% ở một số vùng chăn thả chuyên biệt.
• Tại Mexico, Munguía-Xóchihua et al. ghi nhận tỷ lệ nhiễm M. expansa trên dê đạt 26,17%, trong khi tại Ai Cập, ElKhtam & Khalafalla (2016) phát hiện sự lưu hành đồng thời của M. benedeni (0,71%) và Avitellina centripunctata (4,00%).

Trong y văn tồn tại hai luồng quan điểm đối nghịch về quy luật cảm nhiễm ký sinh trùng theo lứa tuổi:

• Luồng quan điểm thứ nhất (Tích lũy phơi nhiễm): Phan Địch Lân et al. (2002) và Nguyễn Hữu Hưng (2011) cho rằng tỷ lệ và cường độ nhiễm giun sán tăng dần theo tuổi của dê do thời gian tiếp xúc với bãi chăn thả kéo dài, dẫn đến sự tích lũy mầm bệnh liên tục từ 6 tháng tuổi đến trên 2 năm tuổi (tỷ lệ nhiễm tăng từ 19,31% lên 84,66%).
• Luồng quan điểm thứ hai (Miễn dịch thu nhận): Nguyễn Thị Kim Lan (1999) và Sing et al. khẳng định dê non mẫn cảm nhất với sán dây Moniezia, cường độ nhiễm đạt đỉnh ở giai đoạn 5–8 tháng tuổi và giảm rõ rệt ở dê trưởng thành nhờ sự kích hoạt của cơ chế đáp ứng miễn dịch thu nhận và hiện tượng tự đào thải ký sinh trùng (self-cure phenomenon).

Tại Việt Nam, các công trình trước đây của Đào Hữu Thanh & Lê Sinh Ngoạn (1980) tại Ninh Bình và Nguyễn Thị Kim Lan (1999) tại Thái Nguyên, Bắc Kạn, Tuyên Quang, Cao Bằng chủ yếu ghi nhận tỷ lệ nhiễm chung của Moniezia spp. (dao động từ 10,00% đến 19,55%) mà chưa thể tách biệt ranh giới loài bằng chỉ thị phân tử. Luận án của NCS. Trần Thị Tâm định vị vững chắc trong cấu trúc học thuật hiện đại bằng cách lần đầu tiên cung cấp dữ liệu phân tử đa gen (ITS2 và cox1) của Moniezia tại Việt Nam, đối chiếu trực tiếp với các ngân hàng dữ liệu di truyền quốc tế, đồng thời làm sáng tỏ toàn bộ chuỗi mắt xích sinh thái học truyền lây thông qua 9 loài nhện đất Oribatidae tại vùng sinh thái Đông Bắc.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

[Vật chủ cuối cùng: Dê] --(Phân thải đốt sán già & trứng)---> [Môi trường đất tự nhiên]
       ^                                                                |
       | (Dê ăn cỏ chứa nhện đất)                                       v
[Ấu trùng Cysticercoid (47-48 ngày phát triển)] <--- (Ăn trứng sán) -- [Vật chủ trung gian: 9 loài nhện Oribatidae]
       |
       +---> [Phát triển thành sán trưởng thành M. expansa tại ruột non] 
             ---> Gây viêm ruột cata hoại tử đông & thiếu máu nhược sắc

Đóng góp cho lý thuyết

1. Hoàn thiện hệ thống phân loại học phát sinh loài (Phylogenetic Systematics): Nghiên cứu mở rộng hệ thống khóa định loại của Skrjabin & Petrov (1963) bằng cách bổ sung dữ liệu sinh học phân tử chuẩn xác cho chi Moniezia. Bộ dữ liệu xác nhận tính phân ly di truyền hoàn toàn giữa nhánh M. expansa ký sinh trên dê và M. benedeni ký sinh trên bò, củng cố giả thuyết về tính đặc hiệu ký chủ chặt chẽ trong phân họ Anoplocephalinae.
2. Lập mã định danh di truyền quốc tế: Luận án đóng góp vào cơ sở dữ liệu GenBank toàn cầu 20 trình tự gen đại diện: "Những trình tự này đã đăng ký trên ngân hàng Gene (GenBank) với mã số truy cập LC422625 - LC422636 và LC459960 - LC459967", đóng vai trò làm hệ quy chiếu chuẩn cho các nghiên cứu dịch tễ học phân tử ký sinh trùng thú y trên thế giới.
3. Mô hình hóa chu kỳ sinh học thực địa: Xác lập chính xác thời gian hoàn thành chu kỳ sinh học của M. expansa trong cơ thể dê là 47–48 ngày kể từ khi cảm nhiễm ấu trùng Cysticercoid từ nhện đất, cung cấp mắt xích định lượng quan trọng cho lý thuyết dịch tễ học ký sinh trùng.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án kết hợp đa tầng 3 trụ cột khoa học:

• Trụ cột 1: Phân tích hình thái siêu cấu trúc (Ultrastructural Morphology): Kết hợp giải phẫu học cổ điển với kỹ thuật nhuộm Carmin và kính hiển vi điện tử quét FE-SEM (Hitachi S-4800) để phân tích chi tiết tuyến giữa đốt (interproglottid glands), khí quan hình lê (pyriform apparatus) và ấu trùng 6 móc (oncosphere).
• Trụ cột 2: Di truyền học phân tử so sánh (Comparative Molecular Genetics): Sử dụng chỉ thị kép gồm đoạn chèn ITS2 (hệ gen nhân) và đoạn gen cox1 (hệ gen ty thể) nhằm loại trừ hoàn toàn sai số phân loại do biến dị hình thái học.
• Trụ cột 3: Dịch tễ học không gian và sinh thái (Spatial & Ecological Epidemiology): Ứng dụng hệ thống thông tin địa lý để xây dựng bản đồ dịch tễ lưu hành bệnh sán dây trên quy mô cấp xã, liên kết mật độ lưu hành với các chỉ số sinh thái của quần xã nhện đất Oribatidae.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu: Nghiên cứu theo trường phái Thực chứng luận (Positivism), kết hợp thiết kế dịch tễ học cắt ngang mô tả (Descriptive Cross-Sectional Design) và thiết kế can thiệp thực nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (Randomized Controlled Intervention Trial).
• Dung lượng mẫu và tính đại diện: Dung lượng mẫu khảo sát phân được tính toán bằng phần mềm chuyên dụng WinEpiscope 2.0 với tỷ lệ nhiễm dự đoán 50%, độ tin cậy 95%, sai số biên 5%. Tổng số mẫu đạt 1.977 mẫu phân dê tại 5 huyện trọng điểm: Yên Thế ($n=422$), Lục Ngạn ($n=456$), Sơn Động ($n=412$), Lục Nam ($n=362$) và Lạng Giang ($n=325$).
• Mẫu mổ khám giải phẫu: Mổ khám toàn diện hệ tiêu hóa 200 cá thể dê (Yên Thế: 43; Lục Ngạn: 47; Sơn Động: 42; Lục Nam: 36; Lạng Giang: 32) theo phương pháp mổ khám toàn diện từng cơ quan của Skrjabin (1928).

Dung lượng mẫu nghiên cứu (N = 1.977 mẫu phân, 200 ca mổ khám):

Quy trình nghiên cứu rigorous

1. Thu thập và xét nghiệm mẫu phân: Áp dụng đồng thời 3 kỹ thuật xét nghiệm chuẩn thức:
   • Phương pháp lắng cặn Benedek (1943) để phát hiện trứng sán lá, đốt sán dây.
   • Phương pháp phù nổi Fülleborn (dung dịch NaCl bão hòa, tỷ trọng 1,18–1,20) để phát hiện trứng giun tròn và trứng sán dây giải phóng.
   • Kỹ thuật nuôi cấy phân lập ấu trùng giun tròn giai đoạn gây nhiễm (L3) theo phương pháp Brumpt và phân ly ấu trùng bằng phễu Baermann/Vaida.
2. Quy trình sinh học phân tử:
   • Tách chiết DNA tổng số bằng bộ kit DNeasy Tissue Kit (QIAGEN, Hilden, Germany).
   • Phản ứng PCR khuếch đại gen ITS2 sử dụng cặp mồi 3S (5'-GGTACCGTGTCGATGAAGAACGCAG-3') và A28 (5'-GGGATCCTGGTTAGTTTCTTTTCCTCCGC-3') (Bowles & McManus, 1993).
   • Phản ứng PCR khuếch đại gen ty thể cox1 sử dụng cặp mồi JB3 (5'-TTTTTTGGGCATCCTGAGGTTTAT-3') và JB4.5 (5'-TAAAGAAAGAACATAATGAAAATG-3').
   • Tinh sạch sản phẩm PCR bằng QIAquick PCR Purification Kit (QIAGEN), giải trình tự trực tiếp trên hệ thống máy tự động ABI 3730 DNA Analyzer (Applied Biosystems) sử dụng BigDye Terminator v3.1 Cycle Sequencing Kit.
3. Phân tích mô bệnh học: Mẫu bệnh phẩm ruột non, gan, tim, phổi được cố định trong formol đệm trung tính 10%, đúc khối parafin, cắt lát dày 4–5 $\mu$m bằng máy Microtome, nhuộm Hematoxylin & Eosin (H&E) tiêu chuẩn và quan sát tổn thương dưới kính hiển vi quang học Olympus CX21.

Data và phân tích

• Phân tích cây phát sinh loài: Xử lý và gióng hàng chuỗi trình tự bằng phần mềm MEGA 7 (Molecular Evolutionary Genetics Analysis). Cây phả hệ được tái dựng bằng phương pháp Maximum Likelihood (ML) dựa trên mô hình thay thế nucleotide tối ưu, đánh giá độ tin cậy của các nhánh bằng phân tích Bootstrap với 1.000 lần lặp.
• Phân tích dịch tễ học nguy cơ: Đánh giá các yếu tố nguy cơ (phương thức chăn nuôi truyền thống vs. bán công nghiệp; lứa tuổi; giống; mùa vụ) thông qua chỉ số Nguy cơ tương đối (Relative Risk - RR) và Tỷ số chênh (Odds Ratio - OR) với khoảng tin cậy 95% ($95%\text{ CI}$), kiểm định ý nghĩa thống kê bằng $\chi^2$-test ($p < 0,05$).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

• Phát hiện 1: Phân định đơn loài tuyệt đối của sán dây trên dê. Toàn bộ 174 cá thể sán dây thu thập từ 200 ca mổ khám dê tại Bắc Giang đều được định danh là Moniezia expansa. Phân tích hình thái chỉ ra đốt sán có chiều rộng gấp 4 lần chiều dài, tuyến giữa đốt dạng hoa thị phân bố thành hàng ngang ở mép sau đốt sán, trứng hình tam giác (kích thước $0,05 \times 0,06\text{ mm}$) chứa ấu trùng 6 móc nằm trong khí quan hình lê. Ngược lại, 50 cá thể sán thu từ bò đều là Moniezia benedeni với tuyến giữa đốt dạng vạch ngắn tập trung ở giữa và trứng hình tứ giác ($0,063 \times 0,086\text{ mm}$). Cây phả hệ Maximum Likelihood từ gen cox1 và ITS2 khẳng định các mẫu từ dê nhóm hoàn toàn vào nhánh M. expansa thế giới với giá trị Bootstrap 99–100%.

Chỉ tiêu hình thái & phân tử	Moniezia expansa (Ký sinh trên dê)	Moniezia benedeni (Ký sinh trên bò)
Hình thái tuyến giữa đốt	Dạng hoa thị xếp hàng ngang	Dạng vạch hẹp tập trung ở giữa
Hình dạng & Kích thước trứng	Hình ba cạnh ($0,05 \times 0,06\text{ mm}$)	Hình bốn cạnh ($0,063 \times 0,086\text{ mm}$)
Chiều dài thân sán	$1 - 5\text{ m}$ (rộng tối đa $1,6\text{ cm}$)	$2 - 4\text{ m}$ (đốt rộng hơn M. expansa)
Vị trí ký sinh chính	Ruột non của dê	Ruột non của bò
Mã truy cập GenBank	LC422625 - LC422636	LC459960 - LC459967

• Phát hiện 2: Xác lập danh lục 9 loài nhện đất Oribatidae truyền bệnh. Lần đầu tiên phân lập và định danh được 9 loài nhện đất thuộc họ Oribatidae tại các bãi chăn thả Bắc Giang đóng vai trò vật chủ trung gian chứa ấu trùng Cysticercoid. Thực nghiệm gây nhiễm xác nhận: "Thời gian hoàn thành vòng đời của sán dây M. expansa ở dê là 47 - 48 ngày", mở rộng hiểu biết sinh thái học về chu kỳ lan truyền mầm bệnh trong điều kiện nhiệt đới nóng ẩm.
• Phát hiện 3: Tương quan dịch tễ học và các yếu tố nguy cơ. Tỷ lệ nhiễm sán dây cao nhất ở nhóm dê non $\le 3$ tháng tuổi và $> 3 - 6$ tháng tuổi, sau đó giảm mạnh ở dê $> 12$ tháng tuổi ($p < 0,01$). Phương thức chăn nuôi truyền thống thả rông hoàn toàn có nguy cơ nhiễm sán dây cao vượt trội so với phương thức bán công nghiệp có kiểm soát (OR và RR đều đạt ý nghĩa thống kê cao với $p < 0,001$). Tỷ lệ nhiễm sán đạt đỉnh vào mùa Xuân và mùa Hè—thời điểm ẩm độ không khí cao kích thích nhện đất di chuyển lên ngọn cỏ.
• Phát hiện 4: Bệnh lý học lâm sàng và vi thể đặc trưng. Dê nhiễm sán dây thực nghiệm biểu hiện suy nhược nặng, tiêu chảy phân nhớt lẫn đốt sán, số lượng hồng cầu ($RBC$) và hàm lượng huyết sắc tố ($Hb$) giảm rõ rệt ($p < 0,05$), tăng bạch cầu ái toan (eosinophilia). Tổn thương vi thể tại ruột non thể hiện rõ tình trạng viêm ruột cata hoại tử đông (coagulative necrosis), teo và dính các nhung mao ruột, tăng sinh mạnh tế bào cốc (goblet cells) và xâm nhiễm dày đặc tế bào đơn nhân cùng bạch cầu ái toan tại tầng niêm mạc.
• Phát hiện 5: Đột phá phác đồ điều trị thảo dược. Thử nghiệm so sánh 3 phác đồ can thiệp chứng minh phác đồ phối hợp giữa nước sắc vỏ thân cây thạch lựu (Punica granatum) và muối tẩy $\text{MgSO}_4$ đạt hiệu lực tẩy sán tương đương phác đồ hóa dược Praziquantel, giải trừ 100% sán dây khỏi đường tiêu hóa mà không gây bất kỳ phản ứng phụ nào trên dê.

Implications đa chiều

• Ý nghĩa lý thuyết: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc về tính đặc hiệu ký chủ của M. expansa, làm sáng tỏ cơ chế sinh bệnh học miễn dịch - mô bệnh học của hội chứng tắc ruột và viêm ruột hoại tử do sán dây dải rộng ở động vật nhai lại nhỏ.
• Phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình chẩn đoán tích hợp từ dịch tễ cắt ngang, mổ khám ký sinh trùng học, soi kính hiển vi điện tử đến giải trình tự gen chuẩn thức, có thể chuyển giao áp dụng cho các nghiên cứu giun sán thú y trên toàn quốc.
• Ứng dụng thực tiễn: Triển khai phác đồ thảo dược từ vỏ thân cây thạch lựu (chứa hoạt chất chính isopelletierin) giúp người chăn nuôi chủ động điều trị tại chỗ, tiết kiệm chi phí thú y và ngăn ngừa triệt để nguy cơ tồn dư kháng sinh/hóa dược trong thịt và sữa dê.
• Chính sách phát triển nông nghiệp: Bản đồ dịch tễ học lưu hành bệnh sán dây tại Bắc Giang cung cấp cơ sở dữ liệu địa lý cho Chi cục Chăn nuôi và Thú y tỉnh ban hành lịch tẩy giun sán định kỳ (vào đầu mùa Xuân và đầu mùa Hè), chuyển đổi phương thức chăn thả tự do sang bán chăn thả có kiểm soát bãi cỏ.

Limitations và Future Research

1. Giới hạn không gian địa lý: Nghiên cứu tập trung tại 5 huyện thuộc tỉnh Bắc Giang; mặc dù mang tính đại diện cao cho vùng trung du miền núi phía Bắc, các biến số khí hậu và thổ nhưỡng vi mô ở các vùng sinh thái khác (Tây Bắc, Tây Nguyên) có thể tạo ra những biến thiên nhất định về cơ cấu loài nhện đất Oribatidae.
2. Phạm vi chỉ thị phân tử: Luận án sử dụng 2 đoạn gen chuẩn ITS2 và cox1; nghiên cứu chưa giải mã toàn bộ hệ gen ty thể (complete mitochondrial genome) hoặc hệ gen nhân (nuclear genome) để khảo sát sâu hơn các biến dị đơn nucleotide (SNPs) trong quần thể M. expansa.
3. Cơ chế dược lý phân tử của thảo dược: Nghiên cứu đã chứng minh hiệu lực lâm sàng xuất sắc của dịch chiết vỏ thân cây thạch lựu nhưng chưa định lượng chi tiết nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) của từng đồng phân alkaloid đơn lẻ (isopelletierin, pseudopelletierin) trên kênh ion của tế bào thần kinh - cơ sán dây.

Hướng nghiên cứu tiếp theo (Future Research Agenda):

• Giải mã toàn bộ hệ gen ty thể của các chủng Moniezia expansa tại Việt Nam để xây dựng bản đồ phát sinh loài phân tử chi tiết cấp lục địa.
• Ứng dụng công nghệ GIS kết hợp trí tuệ nhân tạo (AI/Machine Learning) nhằm xây dựng mô hình dự báo không gian - thời gian về mật độ bùng phát nhện đất Oribatidae theo biến đổi khí hậu.
• Nghiên cứu công nghệ bào chế nano hóa hoạt chất isopelletierin từ vỏ quả/thân cây thạch lựu nhằm chuẩn hóa liều lượng công nghiệp cho các chế phẩm thuốc thú y thảo dược quy mô lớn.
• Đánh giá đáp ứng miễn dịch tế bào chuyên sâu thông qua hồ sơ Cytokine (IL-4, IL-5, IL-13, IFN-$\gamma$) trên dê trong suốt chu kỳ 48 ngày cảm nhiễm sán dây.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Luận án thiết lập chuẩn mực mới trong nghiên cứu ký sinh trùng thú y tại Việt Nam thông qua việc kết hợp hình thái học siêu cấu trúc với sinh học phân tử hiện đại. 20 trình tự gen công bố trên GenBank mở ra nguồn tài nguyên dữ liệu mở cho cộng đồng nghiên cứu quốc tế.
• Tác động ngành chăn nuôi: Giảm thiểu tỷ lệ tử vong và còi cọc ở đàn dê con, nâng cao hiệu quả chuyển hóa thức ăn, gia tăng tỷ lệ tăng trọng hàng ngày từ 15–20% ở các nông hộ áp dụng quy trình phòng trị đồng bộ.
• Hiệu quả kinh tế - xã hội: Bắc Giang hiện sở hữu hơn 26.000 con dê; việc kiểm soát bệnh sán dây và giun sán đường ruột ước tính giúp ngành chăn nuôi địa phương ngăn ngừa thiệt hại kinh tế hàng tỷ đồng mỗi năm, trực tiếp hỗ trợ chương trình mục tiêu quốc gia về giảm nghèo bền vững tại các huyện vùng cao như Sơn Động, Lục Ngạn.
• An toàn sinh học và sức khỏe cộng đồng (One Health): Loại bỏ dư lượng hóa dược tẩy giun sán tổng hợp trong chuỗi cung ứng thực phẩm nhờ giải pháp thảo dược bản địa, nâng cao chất lượng thịt dê thương phẩm xuất bán ra thị trường.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận phương pháp luận nghiên cứu ký sinh trùng chuẩn xác, bộ mồi PCR chuẩn cho ITS2/cox1 và hệ thống dữ liệu phát sinh loài của chi Moniezia.
• Cơ quan quản lý và Chi cục Thú y: Sở Nông nghiệp & PTNT, Chi cục Chăn nuôi và Thú y các tỉnh trung du miền núi sở hữu bản đồ dịch tễ và căn cứ khoa học để hoạch định lịch trình phòng trừ dịch bệnh định kỳ.
• Doanh nghiệp Dược Thú y: Có cơ sở dữ liệu tiền lâm sàng và lâm sàng vững chắc để nghiên cứu, phát triển các dòng sản phẩm thuốc tẩy sán có nguồn gốc thảo dược hữu cơ.
• Hộ nông dân chăn nuôi dê: Nắm vững kỹ thuật chăn nuôi an toàn sinh học, nhận biết sớm triệu chứng lâm sàng và áp dụng thành công bài thuốc nam từ vỏ thạch lựu sẵn có trong vườn nhà để trị bệnh triệt để cho đàn dê.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc xác lập bằng chứng phân tử giải quyết triệt để sự tranh cãi phân loại học đối với chi Moniezia tại Việt Nam. Luận án đã mở rộng Thuyết Đặc hiệu Ký chủ (Host Specificity Theory) trong ký sinh trùng học khi chứng minh rằng trong cùng một sinh cảnh chăn thả tại Bắc Giang, Moniezia expansa chỉ ký sinh trên dê và Moniezia benedeni chỉ ký sinh trên bò, không có hiện tượng cảm nhiễm chéo giữa hai loài gia súc nhai lại này.

2. Đột phá phương pháp luận của nghiên cứu so với các công trình trước đây là gì?

So với các nghiên cứu kinh điển trước đây (chỉ dùng kính hiển vi quang học phân tích hình thái đốt sán), luận án đã tạo bước đột phá khi tích hợp Phương pháp tiếp cận Đa cấp độ (Multilevel Triangulation Approach): kết hợp kính hiển vi điện tử quét FE-SEM độ phóng đại cao để khảo sát vi cấu trúc giác bám và tuyến giữa đốt, song song với kỹ thuật PCR giải trình tự gen kép (ITS2 hệ gen nhân và cox1 hệ gen ty thể) và phân tích cây phát sinh loài Maximum Likelihood với 1.000 lần lặp bootstrap.

3. Phát hiện bất ngờ nhất trong số liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là hiệu lực tuyệt đối ($100%$) của bài thuốc thảo dược: nước sắc vỏ thân cây thạch lựu (Punica granatum) phối hợp với muối tẩy $\text{MgSO}_4$. Nghiên cứu chứng minh bài thuốc này đạt hiệu quả trục xuất sán tương đương với Praziquantel và vượt trội hơn Niclosamide đơn thuần, đồng thời phục hồi chỉ số hồng cầu và huyết sắc tố của dê bệnh về trạng thái sinh lý bình thường nhanh hơn nhóm dùng hóa dược.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) hoàn chỉnh không?

Luận án cung cấp quy trình thực nghiệm chi tiết đến từng thông số kỹ thuật: từ nồng độ Master Mix, chu trình nhiệt PCR 30 chu kỳ ($95^\circ\text{C}/30\text{s}$, $54^\circ\text{C}/1\text{m}$, $72^\circ\text{C}/1\text{m}$), tỷ lệ phối chế dung dịch đệm Barbagallo, quy trình nhuộm Carmin qua 4 cấp cồn, đến quy trình định danh 9 loài nhện đất Oribatidae và công thức sắc vỏ thân thạch lựu kết hợp liều lượng $\text{MgSO}_4$ chuẩn hóa trên từng kg thể trọng dê.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm (10-Year Research Agenda) được định hình ra sao?

Chương trình nghiên cứu dài hạn tập trung vào:

1. Xây dựng bản đồ dịch tễ phân tử ký sinh trùng thú y toàn diện cho toàn bộ vùng Đông Bắc Việt Nam.
2. Thiết lập nền tảng chẩn đoán nhanh tại thực địa bằng kỹ thuật khuếch đại đẳng nhiệt qua trung gian vòng (LAMP-PCR) để phát hiện sớm ấu trùng sán dây trong nhện đất.
3. Thương mại hóa chế phẩm thảo dược thú y chứa hoạt chất isopelletierin tinh khiết đạt chuẩn GMP-WHO.

Kết luận

1. Xác định cơ cấu bệnh học toàn diện: Đã xác định được 12 loài giun sán đường tiêu hóa ký sinh trên đàn dê tại tỉnh Bắc Giang, chỉ ra quy luật phân bố dịch tễ chi tiết theo mùa vụ, lứa tuổi và phương thức chăn nuôi trên 1.977 cá thể khảo sát.
2. Định danh phân tử chuẩn xác: Khẳng định 100% sán dây gây bệnh trên dê Bắc Giang là loài Moniezia expansa, phân biệt rõ ràng với loài Moniezia benedeni trên bò; hoàn thành việc đăng ký 20 trình tự gen đại diện trên GenBank quốc tế (LC422625–LC422636 và LC459960–LC459967).
3. Khám phá mắt xích vật chủ trung gian: Lần đầu tiên phát hiện và định danh 9 loài nhện đất thuộc họ Oribatidae truyền bệnh sán dây tại Bắc Giang; xác định chính xác thời gian hoàn thành vòng đời của M. expansa trong cơ thể dê là 47–48 ngày.
4. Làm sáng tỏ bệnh lý học lâm sàng và vi thể: Mô tả chi tiết hội chứng thiếu máu nhược sắc, tăng bạch cầu ái toan và tổn thương viêm ruột cata hoại tử đông ở cấp độ mô bệnh học do sán dây gây ra trên dê.
5. Xây dựng bản đồ dịch tễ học cấp tỉnh: Thiết lập thành công bản đồ phân bố lưu hành bệnh sán dây dê trên địa bàn 5 huyện trọng điểm, tạo công cụ trực quan phục vụ công tác thú y dự phòng.
6. Đề xuất phác đồ điều trị thảo dược an toàn: Chuẩn hóa và chứng minh hiệu lực tuyệt đối của phác đồ sử dụng nước sắc vỏ thân cây thạch lựu kết hợp muối tẩy $\text{MgSO}_4$, mở ra giải pháp xanh, bền vững cho ngành chăn nuôi dê thương phẩm Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học của đề tài 1. Giun, sán ký sinh ở đường tiêu hóa dê 1. Các loài giun, sán ký sinh đường tiêu hóa dê  Các loài sán lá ký sinh ở dê Sán lá ký sinh ở gia súc nhai lại nói chung và ở dê nói riêng gồm nhiều loài thuộc lớp Trematoda.

Thành phần loài sán lá ký sinh ở đường tiêu hóa của gia súc nhai lại (trong đó có con dê) đã được một số tác giả tổng hợp. Theo Đào Hữu Thanh và Lê Sinh Ngoạn (1980) [21] các loài sán lá ký sinh ở dê gồm: Fasciola hepatica (F. hepatica), Fasciola gigantica (F. gigantica), Paramphistomum spp.

poloniae), Eurytrema spp. Nguyễn Thị Lê và cs. (1996) [15] đã thống kê các loài giun, sán ký sinh theo loài vật chủ. Trong đó, có 11 loài ký sinh ở dê Việt Nam là: F.

gigantica, Eurytrema pancreaticum (E. pancreaticum), Paramphistomum liorchis (P. liorchis), Calicophoron cauliorchis (C. calicophorum, Ceylonocotyle scoliocoelium (C.

poloniae, Gatrothylax crumenifer (G. crumenifer), Carmyerus crumennifer (C. crumennifer), Fischoederius cobboldi (F.  Các loài sán dây ký sinh ở dê Giun, sán ký sinh ở động vật Việt Nam rất phong phú, sán dây là một trong các loài giun, sán ký sinh đã được phát hiện.

(1982) [124], các loài sán dây phổ biến ở dê gồm: Moniezia expansa (M. expansa), Moniezia benedeni (M. benedeni), Avitellina centripunctata (A. Riêng loài Avitellina tatia (Bahlerao, 1936) đã được tìm thấy ở dê Ấn Độ.

Loài Thysaniezia ovilla cũng rất phổ biến (Ndom M. Phan Thế Việt và cs. (1977) [26] cho biết, có 4 loài sán dây ký sinh ở dê và gia súc nhai lại Việt Nam. Nhiều tác giả khi đề cập về thành phần các loài sán dây ký sinh ở dê cũng đều thống nhất với các tác giả trên [6, 15, 72].

5  Các loài giun tròn ký sinh ở dê Những loài giun tròn ký sinh ở đường tiêu hóa của dê và nhiều gia súc nhai lại khác đều thuộc ngành Phylum. Đề cập đến thành phần loài giun tròn ở đường tiêu hóa của gia súc nhai lại nói chung và ở dê nói riêng, nhiều tác giả có nhận xét: giun tròn rất phong phú về chủng loại, đặc biệt là ở các nước có khí hậu nóng ẩm như Việt Nam và gây tổn thất lớn cho ngành chăn nuôi. Có 15 loài giun tròn ký sinh ở đường tiêu hóa của dê: Oesophagostomum columbianum (O. venulosum, Trichocephalus axei (T.

colubriformis, Cooperia pectinata (C. pectinata), Haemonchus contortus (H. Đặc điểm hình thái, cấu tạo của một số loài giun, sán ký sinh ở đường tiêu hóa của dê.  Sán lá Sán lá đường tiêu hóa của dê đều mang những đặc điểm chung của lớp sán lá Trematoda, ngành Plathelminthes.

Tuy nhiên, mỗi loài sán lá đều có những đặc điểm đặc trưng riêng cho từng loài. Căn cứ vào những đặc điểm đó, khi mổ khám có thể phân biệt sơ bộ các loài với nhau. gigantica: có chiều dài thân gấp 3 lần chiều rộng, “vai” không có hoặc nhìn không rõ rệt, nhánh ruột chia toả ra nhiều nhánh ngang. gigantic (nghĩa là sán lá “khổng lồ”) dài 25 - 75 mm, rộng 3 - 12 mm, u lồi hình nón của đầu là phần tiếp theo của thân.

Hai rìa bên thân sán song song với nhau, đầu cuối của thân tù. Giác bụng tròn lồi ra [10]. hepatica: dài 18 - 51 mm, rộng 4 - 13 mm, phần trước thân nhô ra tạo cho sán có vai bè ra hai bên. Hai rìa bên thân sán không song song với nhau mà phình ra ở chỗ vai rồi thót lại ở đoạn cuối thân [10].

* Sán lá Paramphistomum (ký sinh ở dạ cỏ của dê) Paramphistomum cervi có hình khối chóp, dài 5 - 12 mm, rộng 2 - 3 mm. Thân sán hình nón, rất dày, thót phía trước, mở rộng và tù về phía sau. Sán có màu hồng nhạt, phần sau đậm màu hơn. Trên thân có giác bám, hầu, gai sinh dục có nhiều núm gai thịt.

Giác miệng nằm ở phần đầu, giác bụng lớn hơn giác miệng nằm ở phần cuối cơ thể, giác bụng luôn bám chặt vào nơi ký sinh. Lỗ sinh dục ở khoảng 6 1/3 đoạn trước thân. cervi màu tro nhạt, hình trứng, đầu nhỏ có nắp trứng, trứng dài 0,11 - 0,16 mm; rộng 0,069 - 0,082 mm [11]. * Sán lá Eurytrema pancreaticum (ký sinh ở ống dẫn tụy của dê) Sán hình lá, màu đỏ sáng, phần cuối thân nhô ra giống hình cái lưỡi.

Sán dài 13,5 - 18,5 mm; rộng 5,5 - 8,5 mm, thực quản ngắn, hai manh tràng hình ống xếp dọc hai bên thân. Tinh hoàn hình bầu dục, có khi phân thùy, nằm hai bên mép sau của giác bụng. Túi sinh dục hình bầu dục dài, nằm giữa chỗ phân nhánh của ruột và giác bụng. Buồng trứng rất nhỏ, ở sau giác bụng [11].

expansa (ký sinh ở ruột non của dê) Sán dài 1 - 5 m, chỗ rộng nhất có thể tới 1,6 cm. Đầu sán hơi tròn, có 4 giác bám hình bầu dục hơi tròn. Chiều rộng đốt sán lớn gấp khoảng 4 lần chiều dài đốt sán. Mỗi đốt có cả cơ quan sinh dục đực và cái.

Cơ quan sinh dục đực gồm nhiều tinh hoàn (300 - 400 cái) hình cầu nhỏ ở giữa đốt sán. Phần sau mỗi đốt sán có tuyến giữa đốt hình hoa thị xếp thành hàng ngang. Ống dẫn tinh chung thông với túi dương vật hình lê. Cơ quan sinh dục cái gồm 2 buồng trứng, 2 tuyến dinh dưỡng, 1 tử cung và 2 âm đạo nằm ở hai bên đốt sán.

Mỗi âm đạo có lỗ thông ra ngoài ở một bên đốt sán. Đốt sán già có tử cung hình túi chứa đầy trứng sán. expansa có hình ba cạnh, trong có ấu trùng 6 móc, ấu trùng 6 móc được bao bọc trong cơ quan hình lê. Kích thước trứng khoảng 0,05 x 0,06 mm.

benedenni (ký sinh ở ruột non của dê) Sán dài 2 - 4 m, đốt sán rộng hơn một chút so với đốt của M. Đầu có 4 giác bám tròn, sâu. Nhìn chung, hình thái của sán dây M. benedeni tương đối giống M.

Có một điểm quan trọng để phân biệt hai loài là sự sắp xếp của tuyến giữa đốt. Ở loài này, tuyến giữa đốt có dạng vạch, nằm tập trung ở cạnh trên giữa đốt sán. Trứng sán có hình bốn cạnh hơi tròn, trong có ấu trùng 6 móc. Kích thước trứng khoảng 0,063 x 0,086 mm.

* Giun lươn Strongyloides papillosus (ký sinh trong niêm mạc ruột non của dê) Con cái: Cơ thể thường cong hình chữ S, dài 4,8 - 6,3 mm, rộng nhất 0,042 - 0,078 mm. Lỗ miệng có 4 môi. Thực quản dài 0,770 - 1,020 mm. Lỗ sinh dục có rãnh ngang, cách mút đuôi 1,8 - 2,3 mm.

Đầu 2 buồng trứng rất gần lỗ sinh dục. Đuôi mảnh, thon nhỏ dần ở phía sau [12, 13]. Trứng có vỏ mỏng, 2 đầu tù, kích thước trứng 0,045 - 0,060 x 0,025 - 0,036 mm, trong trứng có ấu trùng. 7 * Giun xoăn Trichostrongylus (ký sinh ở dạ múi khế và ruột non của dê) - Loài Trichostrongylus colubriformis Giun đực dài 5,250 - 7,970 mm, rộng nhất ở trước túi đuôi (0,078 - 0,095 mm).

Túi đuôi phát triển, có 2 thùy hông rất lớn và 1 thùy lưng rất nhỏ. Sườn bụng trước nhỏ hơn các sườn khác, sườn bụng sau tương đối to, có 3 sườn hông xuất phát từ một góc. Có 2 gai giao hợp dài ngắn khác nhau. Gai hình máng, phình ra ở đầu trên và có 1 vạt phủ ở đầu dưới hình tam giác.

Bánh lái gai giao hợp màu vàng, dài 0,065 - 0,078 mm. Giun cái dài 5,140 - 10,21 mm, rộng 0,089 - 0,127 mm. Lỗ bài tiết cách đầu 0,111 - 0,166 mm. Âm hộ cách đuôi 1,184 - 1,848 mm.

Cơ quan thải trứng dài 0,399 - 0,672 mm. Trứng có kích thước 0,073 - 0,076 x 0,040 - 0,043 mm [10]. - Loài Trichostrongylus axei Giun đực dài 2,6 - 6 mm; giun cái dài 3,5 - 8 mm. Trứng có kích thước 79 - 92 x 31 - 41 µm [72].

- Loài Nematodirus oiratianus: con đực dài 11 - 16,5 mm. Con cái dài 14,5 - 17,6 mm. Trứng rất lớn, dài 0,255 - 0,272 mm, rộng 0,119 - 0,153 mm [19]. - Loài Nematodirus skrjabin: con đực dài 15,50 - 17,25 mm và rộng 0,124 - 0,183 mm.

Con cái dài 28,5 - 29,5 mm, rộng 0,45 - 0,65 mm. Trứng lớn, dài 0,229 - 0,265 mm, rộng 0,084 - 0,114 mm. - Loài Cooperia laterouniformis: thân hình sợi chỉ, biểu bì mỏng, có vân ngang, vân dọc dài khắp thân, chóp đầu thường có hình một túi phình, thực quản hơi rộng ở phần trên và phần cuối, vòng thần kinh ở khoảng 2/3 thực quản. Giun đực dài 4,944 mm, rộng 0,071 mm.

Giun cái dài 5,7 mm, rộng nhất 0,069 mm, chỗ phình đầu dài 0,023 mm và rộng 0,011 mm, thực quản dài 0,297 mm, rộng nhất 0,069 mm. Trứng có kích thước 0,073 - 0,030 mm. - Loài Cooperia pectinata Con đực dài 6,5 - 7,5 mm, rộng nhất 0,130 - 0,160 mm. Phình đầu rộng 0,032 mm.

Thực quản dài 0,40 mm. Vòng thần kinh cách nút đầu 0,280 mm. Các sườn bên trước và sườn bụng sau dày hơn các nhánh sườn còn lại. Sườn lưng bao gồm cả nhánh cuối dài 0,180 mm.

Hai gai sinh dục dài 0,240 - 0,280 mm [10]. Con cái dài 7,5 - 9,0 mm; rộng nhất 0,110 - 0,135 mm. Phình đầu rộng 0,035 - 0,050 mm. Thực quản dài 0,360 - 0,400 mm; vòng thần kinh cách mút đầu 0,250 - 0,280 mm.

Lỗ sinh dục cách mút đuôi 1,60 - 2,00 mm. Đuôi dài 0,175 mm. Trứng có kích thước 0,070 - 0,080 x 0,036 - 0,042 mm [10]. 8 - Loài Cooperia punctate: giun cái dài 5,7 - 10 mm.

Giun đực dài 5 - 9 mm [19]. - Loài Haemonchus contortus Giun đực dài 18,7 - 22,3 mm; rộng nhất 0,352 - 0,416 mm. Các sườn bên chung một gốc lớn, mút cuối có sự phân nhánh. Gai sinh dục màu nâu, dài 0,448 - 0,544 mm, phần đuôi thắt nhỏ nhanh và kết thúc bằng một phần đặc trưng như chiếc kim.

Gai điều chỉnh dạng thuyền, dài 0,250 - 0,312 mm. Giun cái dài 25,0 - 34,2 mm, rộng nhất 0,588 - 0,739 mm. Lỗ sinh dục cách mút đuôi 5,92 - 7,07 mm. Vùng âm môn có một van hình lưỡi cầy, dài 0,750 - 1,068 mm, rộng 0,330 - 0,580 mm.

Trứng có vỏ mỏng, kích thước 0,080 - 0,085 mm x 0,040 - 0,045 mm [15]. - Loài Mecistocirrus digitatus Giun màu hồng nhạt, biểu bì có vân. Túi miệng nhỏ, có 1 răng lớn, thực quản dài 1,6 - 1,8 mm, rất nhỏ, phần sau hơi rộng [8]. Giun đực dài 25 - 31 mm, giun cái dài 35 - 39 mm.

Trứng dài 0,099 - 0,105 mm, rộng 0,046 - 0,049 mm, có hai lớp vỏ mỏng bao bọc.  Giun kết hạt Oesophagostomum (ký sinh ở ruột già của dê) * Loài O. columbianum: loài này có cánh đầu rất phát triển, vì thế đầu thường cong lại.