CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở khoa học của việc nghiên cứu Nước ta là nước nông nghiệp gắn liền với nền văn hóa lúa nước. Trình độ sản xuất lúa ở Việt Nam được đánh giá là tương đối cao so với nhiều nước khác. Tuy nhiên, phương pháp canh tác lúa truyền thống đã có từ lâu đời.
Do sử dụng lượng giống gieo quá cao, mật độ lúa trên quần thể ruộng lúa dày; cấy mạ già tuổi gây chột mạ, cây lúa lâu hồi xanh, đẻ nhánh kém, số nhánh hữu hiệu thấp, bông lúa nhỏ, hạt ít dẫn đến năng suất thấp, lạm dụng phân bón hóa học để tăng năng suất lúa đã dẫn đến tình trạng giảm khả năng chống chịu với điều kiện ngoại cảnh và dịch hại, suy thoái đất canh tác, ô nhiễm môi trường. Sử dụng nước tưới ngập thường xuyên trong canh tác lúa truyền thống dẫn tới lãng phí. Mặc dù vậy, từ năm 2003, phương pháp canh tác lúa nước cải tiến bắt đầu được thử nghiệm ở nước ta. Kỹ thuật thâm canh lúa cải tiến được đặc trưng bởi mật độ gieo cấy thưa, tuổi mạ non và chế độ nước luôn kết hợp giữa lớp nước nông, lộ và phơi ruộng.
Đánh giá kết quả triển ứng dụng kỹ thuật thâm canh lúa cải tiến , giai đoạn 2003 -2009 của Cục Bảo vệ thực vật, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn cho thấy, kỹ thuật này có hiệu quả vượt trội so với phương pháp canh tác thông thường. Cụ thể, lượng thóc giống giảm từ 50-90%, phân đạm giảm 20-25%, tăng năng suất bình quân 9-15 %. Ứng dụng kỹ thuật thâm canh lúa cải tiến cũng hạn chế được dịch hại phát triển đồng thời tăng khả năng chống chịu sâu, bệnh của cây lúa. Lợi nhuận thu được của ruộng áp dụng kỹ thuật thâm canh lúa cải tiến tăng trung bình so với phương pháp canh tác theo truyền thống là trên 2 triệu đồng/ha, giá thành/kg thóc giảm trung bình 342 đồng đến 520 đồng.
Ngoài các lợi ích trên, tiết kiệm nước tưới cũng được xem là một tiêu chí quan trọng khi xem xét lựa chọn kỹ thuật n 5 canh thâm canh lúa cải tiến, đặc biệt đối với những vùng có điều kiện khó khăn về nguồn nước. Như vậy, việc nghiên cứu ứng dụng kỹ thuật thâm canh lúa cải tiến để nâng cao năng suất lúa cho huyện Điện Biên tỉnh - Điện Biên là cần thiết. Tình hình sản suất lúa trên thế giới và Việt nam 1. Tình hình lúa trên thế giới Diện tích canh tác lúa trên thế giới trong vài thập kỷ gần đây có xu hướng tăng xong tăng mạnh nhất vào thập niên 90 của thế kỷ XX và có xu hướng ổn định từ những năm đầu của thế kỷ XXI và đạt 164 triệu ha năm 2011.
Về năng suất của lúa cũng tăng dần qua các năm và tăng nhanh nhất vào thập niên 90. Từ thập niên 90 và những năm đầu của thế kỷ XXI năng suất lúa tăng chậm lại song nhìn chung năng suất tăng gần gấp đôi từ 27,48 tạ/ha năm 1980 lên 43,82 tạ/ha vào năm 2011. Sản lượng lúa thế giới tăng từ 396,8 triệu tấn năm 1980 lên trên 721 triệu tấn năm 2011 (Bảng 1. Diện tích, năng suất và sản lượng lúa của toàn thế giới trong vài thập kỷ gần đây Diện tích Năng suất Sản lượng Năm (nghìn ha ) (Tạ/ha) (Triệu tấn) 1980 144.084 44,86 745,172 (Nguồn: FAOSTAT, 2014)[32] Theo FAO sản lượng lúa thế giới năm 2013 đạt 745 triệu tấn (tương đương 484,3 triệu tấn gạo) so với 466,6 triệu tấn gạo năm 2010, tăng 4 %.
Sản n 6 lượng tăng cao do mở rộng diện tích canh tác lên đến 164 triệu ha và được được mùa ở nhiều Quốc gia như: ở châu Á sản lượng lúa đạt 653 triệu tấn do được mùa ở Pakistan, Campuchia, Philippines và Việt Nam hay mở rộng diện tích canh tác ở Bangladesh, Trung Quốc, Ấn Độ, Pakistan và Việt Nam. Tại châu phi sản lượng cũng đạt 25,5 triệu tấn do được mùa ở Ai Cập, Guinea, Nigeria. Châu mỹ la tinh và vịnh Caribean cũng được mùa ở các nước ngoại trừ Ecuador và Peru. Một số nước có sản lượng và xuất khẩu gạo cao trên thế giới Quốc gia Sản lượng (triệu tấn) Xuất khẩu (triệu tấn) 2010 2011 2010 2011 Thế giới 466,6 480,4 31,5 34,5 Trung Quốc 134,0 137,0 0,6 0,7 Ấn Độ 89,1 94,1 2,1 3,8 Indonesia 43,2 44,3 - - Việt Nam 25,9 26,6 6,9 7,2 Thái Lan 21,3 20,9 9,0 10,5 Brazil 8,6 8,0 0,4 1,0 Mỹ 7,6 6,8 3,9 3,4 Pakistan 6,9 5,5 3,8 3,0 (Nguồn: FAO STAT.2 cho thấy: Sản lượng và xuất khấu lúa gạo ở hầu hết các quốc gia trên thế giới đều tăng dần qua các năm.
Trung Quốc là nước có sản lượng gạo cao nhất đạt 137 triệu tấn vào năm 2011 trong khi đó nước có sản lượng thấp nhất là Pakistan (5,5 triệu tấn năm 2011). Về tình hình xuất khẩu gạo thì Thái Lan là nước xuất khẩu gạo lớn nhất ở mức 10,5 triệu tấn năm 2011 trong khi nước có lượng gạo xuất khẩu thấp nhất là Trung Quốc chỉ ở mức 0,7 triệu tấn vào năm 2011. n 7 Châu Á là vùng đông dân cư và cũng là vùng sản xuất lúa trọng điểm trên thế giới, có diện tích lúa 133,251 triệu ha và sản lượng 477,267 triệu tấn, năng suất bình quân đạt 36 tạ/ha chiếm 90%sản lượng thóc trên thế giới, đồng thời Châu Á cũng là nơi tiêu thụ khoảng 90% sản lượng gạo trên thế giới. Trung Quốc và Nhật bản là hai nước có năng suất cao hơn hẳn đạt 61,9 tạ/ha (Trung Quốc) và 65,8 tạ/ha (Nhật Bản).
Điều đó có thể lý giải là vì Trung Quốc là nước đi tiên phong trong lĩnh vực phát triển lúa lai và người dân nước này có tinh thần lao động cần cù, có trình độ thâm canh cao, đầu tư lớn [9]. Việt Nam cũng là nước có sản lượng lúa cao đứng hàng trong 10 nước trồng lúa chính, đạt 45,9 tạ/ha. Thái Lan tuy là nước xuất khẩu gạo đứng hàng đầu thế giới trong nhiều năm liên tục, song năng suất chỉ đạt 26,1 tạ/ha, bởi vì Thái Lan chú trọng nhiều hơn đến canh tác các giống lúa dài ngày, chất lượng cao [4]. Trong vài thập niên gần đây Trung Quốc có nhiều thành tựu trong cải tiến giống lúa nhất là đặc biệt quan tâm đến sử dụng ưu thế lai ở lúa trong đó đặc biệt bình quân đạt 63,41 tạ/ha, sản lượng năm 2007 đạt 187,04 triệu tấn cao nhất thế giới [26], thấp hơn so với những năm 90 của thế kỷ XX, nguyên nhân do diện tích lúa ngày càng bị thu hẹp bởi sự chuyển đổi cơ cấu kinh tế và vấn đề đô thị hóa.
Bên cạnh đó nguồn nước ngọt không đủ và phân bố không đều [1] còn là trở ngại lớn trong việc nâng cao năng suất và sản lượng lúa của Trung Quốc. Để bình ổn thị trường lương thực trong năm 2007 Trung Quốc cho biết, sản lượng ngũ cốc nước này vượt mức 500 triệu tấn và là năm thứ tư sản lượng ngũ cốc liên tiếp tăng [2]. Ấn Độ trong niên vụ 2002-2003 sản lượng gạo là 72,66 triệu tấn, giảm 20,42 triệu tấn so với năm 2001-2002 tương đương 21,94 %. Một trong những lý do của sự giảm sụt sản lượng là do thời tiết xấu như hạn hán, lũ lụt, sâu bệnh.
Tuy nhiên, đến năm 2006-2007, Ấn Độ được mùa và sản n 8 lượng gạo của Ấn Độ đã đạt 141,13 triệu tấn, tăng 68,47 triệu tấn, gần gấp đôi sản lượng so với năm 2002-2003 [32]. Thái Lan là nơi có đất đai màu mỡ, diện tích canh tác lớn (chiếm khoảng 40% diện tích đất tự nhiên), điều kiện thời tiết thuận lợi, mưa thuận gió hòa thích hợp cho phát triển cây lúa nước. Vì vậy, cây lúa là cây trồng chính trong sản xuất nông nghiệp của Thái Lan với diện tích 9,8 triệu ha, năng suất bình quân 27,8 tạ/ha, sản lượng 28 triệu tấn năm 2000) và là nước xuất khẩu gạo đứng đầu thế giới, chiếm hơn 30% thị phần của thị trường thế giới [32]. Nhìn lại trạng đường về sự phát triển của ngành sản xuất lúa thì đến này tình hình sản xuất lúa vẫn tiếp tục được đẩy mạnh hơn rất nhiều so với thập niên trước.
Trung Quốc vẫn là quốc gia có sản lượng cao nhất đạt 137 triệu tấn vào năm 2011 tăng 3 triệu tấn so với năm 2010. Tiếp theo là Ấn Độ và Indonesia, Việt Nam đứng thứ 4 về sản lượng đạt 25,9 triệu tấn vào năm 2010 và 26,6 triệu tấn vào năm 2011. Quốc gia có khối lượng gạo xuất khẩu nhiều nhất là Thái lan 10,5 triệu tấn, việt Nam đứng thứ 2 với 7,2 triệu tấn. Phát biểu với các lãnh đạo thế giới tại hội nghị thượng đỉnh lương thực ở Rome, Tổng thư kí Liên hợp quốc Ban Ki-moon cho rằng: lương thực của thế giới cần phải tăng thêm 50% vào năm 2030 mới đáp ứng được nhu cầu sử dụng lương thực do dân số gia tăng [17].
Tình hình sản xuất lúa ở trong nước Nước ta nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, lượng bức xạ mặt trời cao và đất đai phù hợp nên có thể trồng được nhiều vụ lúa trong năm và với nhiều giống lúa khác nhau. Sản xuất lúa gắn liền với sự phát triển nông nghiệp, theo tài liệu khảo cổ học đáng tin cậy đã công bố thì cây lúa được trồng phổ biến và nghề trồng lúa đã khá phồn thịnh ở nước ta ở thời kỳ đồ đồng [11]. n 9 Gần nửa thế kỷ qua, nước ta phấn đấu đi lên giải quyết vấn đề lương thực theo hướng sản xuất đa dạng các loại ngũ cốc và cây ăn củ. Những loại đất thích hợp cho trồng lúa như đất phù sa, đất glây, đất phèn, đất mặn thì dành cho trồng lúa [12]; còn đất cao, đất có thành phần cơ giới nhẹ, đất dốc ít dành cho trồng các loại cây lương thực khác và đã thu được những kết quả đáng kể.
Ngoài ra trong quá trình hình thành và phát triển, nông dân Việt Nam đã có nhiều thành tựu trong việc xây dựng hệ thống đồng ruộng, xây dựng hệ thống cây trồng hợp lý nhằm phòng chống thiên tai, khai thác nguồn lợi tự nhiên, tăng sản lượng lúa. Hiện nay lúa vẫn là cây lương thực quan trọng nhất ở nước ta, cây lúa cung cấp 85 - 87% tổng sản lượng lương thực trong nước. Tình hình sản xuất lúa ở Việt Nam qua các thời kỳ 1970 -2012 Năm Diện tích (ha) Năng suất (tạ/ha) Sản lượng (tấn) 1970 4.100 (Nguồn: FAO STAT năm 2014) [32 Qua các gia đoạn lịch sử cải thiện đời sống của nhân dân cho thấy sự quan tâm của nhà nước đối với sản suất lúa gạo. Trước năm 1975, năng suất gạo đạt dưới 2,2 tấn/ha, diện tích trồng lúa dưới 5 triệu ha.
