mở đầu, câu kết thúc, ở ngôn ngữ thơ pha tạp không thuần nhất, không đồng đều, khi thì Hán khi thì Nôm, khi thì bình dân khi thì trang trọng và đáng chú ý là truyện Nôm của ngƣời Việt dần dần đã xâm nhập vào cả thể loại truyện thơ Tày, Nùng, Thái. để tạo 14 nên những truyện thơ mang dáng dấp của truyện Nôm hay nói đúng hơn là chịu ảnh hƣởng của truyện Nôm cả về cấu trúc tƣ tƣởng và nghệ thuật” [40, tr. Ông nhấn mạnh rằng, mối quan hệ truyện thơ Nôm dân tộc Kinh và truyện thơ dân tộc Thái chỉ có tính chất một chiều. Sự tƣơng đồng giữa truyện thơ dân tộc ít ngƣời và truyện Nôm không chỉ xảy ra ở văn học dân tộc Thái mà khá phổ biến ở văn học các dân tộc ít ngƣời khác.
Câu ca dân gian của đồng bào Mƣờng chỉ ra mối quan hệ đối sánh giữa truyện thơ Mƣờng “trên mƣờng” và truyện thơ Nôm dân tộc Kinh “dƣới chợ”: Dưới chợ có Phạm Tải - Ngọc Hoa, Trên mường có Nàng Nga - Hai Mối Dân tộc Mƣờng kín đáo bộc lộ niềm tự hào về di sản văn hóa của mình, truyện thơ Mƣờng hoàn toàn không thua kém truyện thơ của ngƣời Kinh. Sự đối xứng trong câu hát ngầm cho thấy những điểm gần gũi giữa truyện thơ Mƣờng và truyện thơ Nôm. Lí giải nguyên nhân dẫn đến hiện tƣợng tƣơng đồng, khác biệt giữa truyện thơ với truyện thơ Nôm, có ý kiến cho rằng tác giả truyện thơ dân tộc ít ngƣời đã kế thừa và sáng tạo từ các nền văn học lân cận, ủng hộ quan điểm này là các nhà nghiên cứu Đinh Gia Khánh, N.Nikulin và Lê Trƣờng Phát … Về vấn đề này, nhà nghiên cứu Lê Trƣờng Phát nêu ra ý kiến có tính chất định hƣớng nhƣ sau: “hàng loạt truyện thơ của một số dân tộc thiểu số có thể đi cặp đôi với những truyện Nôm của dân tộc Việt nhƣ những cặp bài trùng”. Điểm độc đáo dễ thấy ở đây là “truyện thơ này không hẳn đã là dịch phẩm của truyện Nôm kia, từ truyện Nôm này đến truyện thơ kia đã có khoảng cách khá xa về cốt truyện, các tình tiết […] về tính dân tộc của hình tượng nhân vật, của ngôn ngữ nhân vật” [98, tr.
Ngƣời Thái đã kế thừa cốt truyện, tái tạo lại, thêm bớt tình tiết, tu sức ngôn từ, cho nó sinh mệnh mới, mang hồn cốt dân tộc mình, khiến truyện thơ có dáng dấp mới, vừa giống lại vừa khác truyện Nôm. Đi tìm câu trả lời cho hiện tƣợng “cặp đôi" của truyện thơ và truyện Nôm, trong phần Truyện thơ, nhà nghiên cứu Đinh Gia Khánh đƣa ra hai giả thiết quan trọng: Một là, “có thể các nho sĩ, trí thức, các tu sĩ dân tộc dựa vào vốn truyện thơ của dân tộc Việt ở dƣới xuôi lên hoặc du nhập các truyện của Ấn Độ, của Lào, của 15 Trung Quốc vào để xây dựng nên những truyện thơ của dân tộc mình… Những tác phẩm đó đƣợc lƣu truyền rộng rãi trong dân gian, tuy là khuyết danh nhƣng đã mang dấu ấn của sáng tác cá nhân r rệt, ít nhiều mang phong cách bác học tiếp cận với văn học thành văn” [51, tr. Hai là, vì ông vẫn phân vân nên lại phủ nhận chính ý kiến trƣớc của mình, cho rằng, truyện thơ chỉ là sự sao chép hay chuyển thể từ tác phẩm truyện Nôm Kinh sang truyện thơ các dân tộc thiểu số. “Trong truyện thơ các dân tộc thiểu số còn có các truyện Nôm của ngƣời Việt đƣợc dịch sang tiếng của các dân tộc Tày, Thái nhƣ Hoàng Trừu (Hoàng Tíu), Nhị độ mai (Quám Mai Công), Tống Trân - Cúc Hoa (Tống Tân - Cúc Hoa)… Nhìn chung trong kho tàng truyện thơ khá phong phú của các dân tộc anh em hình thành nên các bộ phận khác nhau, bổ sung cho nhau, tạo nên những diện mạo đa dạng của loại hình truyện thơ trong nền văn học các dân tộc ít ngƣời” [51, tr.
Mặc dù cho rằng truyện thơ dân tộc ít ngƣời trong đó có dân tộc Thái sao chép hay “dịch” từ truyện thơ Nôm của dân tộc Kinh nhƣng tác giả không đƣa ra những cứ liệu chứng minh. Sự phân vân của ông gợi ý cho chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài, nhằm trả lời chính xác câu h i sao chép hay sáng tác thực thụ? Cuốn Văn học so sánh nghiên cứu và dịch thuật, in năm 2003 (nhiều bài đã đƣợc dịch từ trƣớc đó) của Ban Khoa học Xã hội, Đại học Quốc gia Hà Nội có chuyển tải lại ý kiến của N.Nikulin từ văn bản tiếng Nga. Ông định danh truyện thơ dân tộc ít người là trường ca tự sự. Trong chuyên luận nghiên cứu Truyện thơ Việt Nam thế kỉ XVIII - giữa thế kỉ XIX và tiểu thuyết hiện đại, ông nhận thấy giữa truyện thơ và truyện thơ Nôm có những kiểu truyện giống nhau nhƣng không đƣa ra lí do vì sao chúng lại giống nhau “Những kiểu truyện tƣơng tự nhƣ truyện Nôm có thể tìm thấy trong những trƣờng ca dân gian của các dân tộc sinh sống ở Việt Nam nhƣ Mƣờng, Nùng, Tày, Thái…” [152, tr.
Sự giống nhau còn đƣợc giải thích từ hiện tƣợng đồng loại hình. Truyện thơ đƣợc sinh ra bởi các dân tộc Đông Nam Á cũng nhƣ các dân tộc ít ngƣời ở Việt Nam cùng có “nguồn gốc nhân chủng, nguồn gốc dân tộc, lịch sử, ngôn ngữ, cho đến kinh tế, văn hóa, phong tục tập quán, tôn giáo tín ngƣỡng” [39, tr. Ý kiến của Kiều Thu Hoạch có phần thận trọng song đã cung cấp cho chúng tôi một 16 phƣơng diện khác khi nghiên cứu các văn bản sáng tác theo đề tài mang tính chất toàn thế giới giữa các nhóm truyện. Quá trình thiên di và giao lƣu văn hóa tạo ra hiện tƣợng hòa đồng.
Ngƣời Thái vốn có nguồn gốc bản tộc từ Vân Nam, (Trung Hoa), nơi đây cũng có tộc ngƣời Kinh cƣ ngụ lâu đời. Tộc ngƣời Kinh ở khu tự trị Choang tỉnh Quảng Tây, Trung Hoa cũng sở hữu tác phẩm Tống Trân - Trần Cúc Hoa có nội dung tƣơng tự truyện thơ Nôm Tống Trân - Cúc Hoa của ngƣời Kinh, Việt Nam. Trong cuốn Kinh tộc văn học sử, các tác giả Tô Duy Quang, Quá Vĩ, Vi Kiên Bình đã sƣu tầm đƣợc hai bản kể. Trong đó, bản kể do các nghệ nhân ngƣời Kinh là Nguyễn Kế Tự (72 tuổi), Phạm Trọng Phƣơng (64 tuổi) ở đảo Sơn Tâm; Tô Tích Quyền (80 tuổi) ở đảo Lệ Vĩ đã kể lại vào năm 1980; Tô Duy Quang, Nguyễn Thành Trân, Phù Đạt Thăng, Quá Vĩ đã sƣu tập, phiên dịch và in cuối Tuyển tập dân ca người Kinh.
Nội dung của truyện kể khá giống với truyện thơ Nôm Tống Trân - Cúc Hoa của ngƣời Kinh. [173] Nhƣ vậy, rất có thể, trong quá trình thiên di, xảy ra hiện tƣợng giao lƣu văn hóa, ngƣời Thái đã tiếp nhận tác phẩm này và biến đổi từ khá sớm. Mối quan hệ ảnh hƣởng qua lại của văn học dân tộc Kinh và dân tộc Thái có bắt nguồn từ chủng tộc văn hóa, chẳng hạn nhƣ quan hệ Thái - Việt hay Việt - Mƣờng thuộc một nhóm ngôn ngữ, hay một lí do nào khác? Đây là nhiệm vụ mà đề tài cần lí giải. Từ tổng quan cho thấy, những công trình trên chủ yếu đƣa ra phán đoán tản mạn, sơ lƣợc về đề tài, nội dung, nghệ thuật, điểm giống, khác nhau ở phƣơng diện cốt truyện giữa truyện Nôm Kinh và truyện thơ các dân tộc ít ngƣời (trong đó có truyện thơ Thái) nhƣng chƣa có học giả nào công phu chứng minh, làm rõ và chƣa có công trình chuyên biệt nào đi sâu khảo sát, phân tích, so sánh cụ thể các nhóm truyện nhằm tìm ra kết luận khoa học.
Bởi vậy, trên cơ sở tổng kết ý kiến có tính chất định hƣớng của các nhà nghiên cứu, chúng tôi coi đó là thành tựu cần đƣợc kế thừa và là những gợi ý để tiến hành Nghiên cứu một số truyện thơ của dân tộc Thái ở Việt Nam có cùng đề tài với truyện thơ Nôm dân tộc Kinh nhằm rút ra ý nghĩa văn học sử, nhận diện mối giao thoa và ảnh hƣởng văn hóa, diễn hóa mô tip trong tƣơng quan với một số truyện Nôm dân tộc Kinh. Đối tƣợng nghiên cứu Đề tài tập trung khảo sát 5 truyện thơ dân tộc Thái là: Trạng Tư, Trạng nguyên, Ý Nọi - Náng Xưa, Ngu háu và Ú Thêm. Sự lựa chọn đối tƣợng này xuất phát từ hiện trạng văn bản. Văn tự lƣu trữ tại Thƣ viện tỉnh Sơn La và đặc biệt 2 truyện Ú Thêm, Ý Nọi - Náng Xưa đã đƣợc dịch, biên soạn sang tiếng Việt.
Ba truyện thơ còn lại là Trạng nguyên, Trạng Tư, Ngu háu (Cầm Cƣờng phiên âm là Chãng Nghiên, Chãng Tư, Lưu Vĩnh), nhƣ đã nói ở trên, do Nghiên cứu sinh thực hiện luận án cùng các cộng sự dịch, biên soạn từ văn bản cổ ở Thƣ viện tỉnh Sơn La. Qua thực tế điền dã, chúng tôi đƣợc biết thƣ viện các tỉnh khác (nơi có ngƣời Thái sinh sống) gồm Điện Biên, Lai Châu, Hòa Bình, Thanh Hóa, Phú Thọ đều chƣa có văn bản này. Do vậy, đây là những lựa chọn không mang tính ngẫu nhiên mà dựa trên tình hình thực tế về vốn tư liệu cũng như hiện trạng truyện thơ Thái. Các văn bản đã dịch chỉ có một bản duy nhất, không có dị bản, hơn nữa các tác phẩm ấy chưa từng được chứng minh là đã truyền miệng cũng như diễn xướng.
Vậy những tác phẩm này có thể đƣợc xem xét với tƣ cách là những sáng tác văn học viết. Trong quá trình tìm hiểu, chúng tôi nhận ra rằng có những truyện thơ Nôm của dân tộc Kinh vừa mang đề tài tƣơng thích, vừa có những tên gọi na ná và có những típ truyện chung. Những suy nghĩ này gợi ý cho chúng tôi so sánh khái quát 5 truyện thơ với những truyện thơ Nôm dân tộc Kinh tƣơng tự nhƣ Hoàng Trừu, Tống Trân - Cúc Hoa, Cái Tấm - Cái Cám, Thạch Sanh, Truyện Từ Thức… Trong 5 truyện thơ trên, 2 truyện Ý Nọi - Náng Xưa và Ngu háu đƣợc sáng tác dựa vào đề tài mang tính chất toàn thế giới. Các truyện mang tính chất thành văn là Trạng nguyên, Trạng Tư dựa vào cốt truyện của ngƣời Kinh.
Truyện Ú Thêm đƣợc sáng tác dựa trên mô típ chung có trong truyện thơ Nôm dân tộc Kinh. Đây là quá trình vận động từ việc mượn đề tài, sử dụng mô típ, cho đến việc thoát khỏi văn học dân tộc Kinh mà sáng tạo ra cốt truyện của truyện thơ Thái. Nhiệm vụ và giới hạn của đề tài 4.