Chương 1 LỤC VÂN TIÊN TRONG DÒNG CHẢY TRUYỆN THƠ NÔM VIỆT NAM 1. Khái niệm truyện thơ Truyện thơ là một khái niệm được nhắc nhiều trong các lĩnh vực nghiên cứu thể loại văn học trung đại cũng như văn học dân gian. Các nhà khoa học đã khẳng định truyện thơ là một thể loại quan trọng trong văn học Đông Nam Á nói chung và văn học Việt Nam nói riêng. Từ khi ra đời cho đến nay, truyện thơ có tầm ảnh hưởng nhất định đối với nền văn học của nước nhà, đặc biệt là quần chúng nhân dân lao động.
Để phù hợp với đối tượng thưởng thức, ở nước ta truyện thơ viết bằng chữ Hán không phổ biến mà chủ yếu là truyện thơ viết bằng chữ Nôm. Do vậy, thuật ngữ truyện thơ không được dùng phổ biến mà thay vào đó là thuật ngữ truyện Nôm. Nguyên nhân của tên gọi truyện Nôm “là cách rút gọn của khái niệm truyện thơ Nôm, và cũng do điều kiện lịch sử văn xuôi Nôm không phát triển, nghĩa là văn Nôm chỉ tồn tại dưới dạng văn vần và biền ngẫu, cho nên gọi như vậy mà không sợ nhầm lẫn là truyện văn xuôi Nôm” [56, tr. Trần Đình Sử cho rằng “Truyện thơ Nôm là một sáng tạo độc đáo của văn học dân tộc” [56, tr.
Nhà nghiên cứu đưa ra quan điểm không nên đồng nhất truyện Nôm với thể loại truyện cổ tích. Bởi trong truyện Nôm yếu tố tự sự, yếu tố trữ tình rất phong phú. Ngoài ra trong truyện Nôm có sự kịch tính, lời thoại các nhân vật đặc biệt thể loại này còn xuất hiện những lời bình triết lý hoặc bình về trữ tình. Phương Lựu cho rằng truyện thơ “Là thể loại tự sự bằng thơ.
Người phương Tây gọi là “poème” - thường dịch là trường ca. Người Trung Quốc gọi là “tự sự thi” hoặc “trường thiên tự sự thi” [43, tr. Như vậy, ông coi 10 c truyện thơ cũng là một loại tiểu thuyết do nó nghiêng về thể loại và bút pháp tiểu thuyết. Cùng chung quan điểm Phương Lựu, các tác giả khác như Đặng Thanh Lê, Hà Minh Đức, Lê Hoài Nam… đều cho rằng truyện Nôm là một thể loại tiểu thuyết.
Hà Minh Đức và Bùi Văn Nguyên cho rằng: “truyện thơ có khả năng phản ánh những mặt phong phú của đời sống xã hội. Trên ý nghĩa đó truyện thơ có thể được xem như một tiểu thuyết. Một mặt khác do chỗ vận dụng ngôn ngữ thơ ca để diễn đạt nên từ hình ảnh, nhịp điệu đến cú pháp thơ ca, truyện thơ tự xác định chỗ khác nhau với tiểu thuyết” [10, tr. Lê Hoài Nam cho rằng: “Truyện Nôm là một loại hình văn học đã có từ lâu.
Đó là những sáng tác văn học hầu hết có tính chất trung thiên tiểu thuyết, và viết bằng thể thơ lục bát, có khi bằng thất ngôn bát cú. Mặc dù trải qua thời gian, nhiều truyện Nôm đã bị mất mát thất truyền, nhưng số còn lại hiện nay cũng khá nhiều. Xét về mặt nội dung cũng như mặt hình thức, truyện Nôm có nhiều yếu tố phức tạp. Nhiều tác giả thuộc nhiều tầng lớp xã hội khác nhau ở vào nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau, đã chung sức xây dựng nên cái gia tài to lớn ấy.
Truyện thơ có thể hiểu như sau: là những sáng tác tự sự dưới hình thức thơ ca trường thiên. Phân loại truyện thơ Để phân loại truyện thơ, giới nghiên cứu đã dựa chủ yếu vào các tiêu chí sau: Tiêu chí thứ nhất: dựa vào thể thơ dùng để sáng tác. Lại Nguyên Ân và Bùi Văn Trọng Cường phân truyện thơ thành hai loại: truyện thơ Đường luật và truyện thơ lục bát. Tác phẩm ở thể loại thứ nhất “là một liên hoàn gồm một loạt bài thơ thất ngôn bát cú hoặc tứ tuyệt.
Ví dụ: Tô Công phụng sứ gồm 24 bài, Vương Tường 49 bài (39 bài bát cú, 10 bài tứ tuyệt), Lâm Tuyền kỳ ngộ - 146 bài bát cú, 1 bài tứ tuyệt, 1 bài ca khúc…” [1, tr. Do việc cố tìm 11 c xem có phải truyện thơ Đường luật là một dạng xuất hiện sớm của truyện Nôm và cũng có nhiều người lại muốn tìm kiếm niên đại của nó nên vô hình chung họ đã “coi truyện thơ Đường luật chỉ là dạng ít thuận lợi nên ít được dùng cho truyện thơ Nôm” [1, tr. Ở thể loại truyện thơ lục bát “hầu như hoàn toàn dùng thơ lục bát, chỉ đôi khi mới xen một vài đoạn ngắn các thể khác (như nói lối, thơ Đường luật, từ khúc)” [1, tr. Tiêu chí thứ hai: dựa vào tác giả sáng tác.
Nguyễn Lộc trong cuốn Văn học Việt Nam (nửa cuối thế kỉ XVIII - hết thể kỉ XIX) đưa ra cách phân loại truyện Nôm thành hai loại truyện Nôm bình dân và truyện Nôm bác học. Trong đó “Truyện Nôm bác học phần lớn có tên tác giả, chỉ có một số ít là khuyết danh. Nói chung, tác giả của truyện Nôm bác học là những người thuộc tầng lớp phong kiến quý tộc, có trình độ học vấn uyên bác, có qua trình tu dưỡng nghệ thuật… Truyện Nôm bình dân là những truyện hầu hết khuyết danh… tác giả của nó không phải thuộc tầng lớp trên mà thuộc tầng lớp dưới. Đồng quan điểm với Nguyễn Lộc, Trần Đình Sử trong công trình Mấy vấn đề về thi pháp văn học trung đại [56], Trần Đình Sử cho rằng: “Mặc dù giữa hai loại truyện Nôm có nhiều mối liên hệ sâu sắc, song việc phân loại như vậy là phù hợp thực tế và thuận lợi cho nghiên cứu.
Truyện Nôm khuyết danh phần lớn sử dụng cốt truyện dân gian, hãn hữu sử dụng cốt truyện nước ngoài. Phần lớn truyện Nôm có tên tác giả, bác học vay mượn cốt truyện Trung Quốc hoặc tự sáng tác. Do truyện khuyết danh có khi vì chưa tìm ra tên tác giả, cho nên đúng hơn nên phân loại truyện Nôm thành hai loại bình dân và bác học” [56, tr. Cũng theo Trần Đình Sử: “Đối với truyện Nôm bác học - truyện Nôm của văn nhân - lấy đề tài từ các tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc như Song Tinh, Hoa Tiên, Truyện Kiều, Ngọc Kiều Lê… vốn đầy rẫy chi tiết, tình tiết thì tác giả truyện Nôm lại tướt bỏ bớt chi tiết rườm rà cụ thể để làm nhạt đi màu sắc Trung Quốc, mà tôn lên những tính chất chung về 12 c con người, hoặc thay vào đó các chi tiết, cảnh gợi nhớ đến làng quê hoặc kinh kỳ Việt Nam” [56, tr.
Còn truyện Nôm bình dân gồm các tác phẩm như: Phạm Tải Ngọc Hoa, Tống Trân Cúc Hoa, Phương Hoa, Hoàng Trừu, Thạch Sanh, Thoại Khanh Châu Tuấn… Trong Từ điển Văn học có đề cập đến loại này như sau: “Đó là những truyện được viết lại trên cơ sở truyện cổ tích hay diễn ca truyện cổ tích. Tất cả đều khuyết tên tác giả” [25, tr. Tiêu chí thứ ba: dựa vào nguồn gốc trực tiếp của đề tài truyện Nôm. Tác giả Lê Hoài Nam trong Lịch sử Văn học Việt Nam tập 3 [51], đã dựa vào hai tiêu chí trên để phân loại truyện Nôm thành 3 loại.
Loại thứ nhất: Truyện Nôm có nguồn gốc đề tài dựa vào truyện cổ tích, thần thoại, hay sự tích thần thoại với các tác phẩm Trương Chi, Tấm Cám…; loại thứ hai: dựa vào các tiểu thuyết Trung Quốc gồm những tác phẩm như Nhị độ mai, Hoa Tiên, Vương Tường, Tô công phụng sứ, Bạch Vân Tôn Các, Hoàng Trừu, Truyện Kiều…; cuối cùng là kiểu tự thuật, tự truyện như: Sơ Kính tân trang, Lục Vân Tiên… Cho dù theo tiêu chí phân loại nào các tác giả cũng đảm bảo được nội dung mà từng thể loại truyện Nôm đề cập. Và một lần nữa khẳng định rằng thể loại văn học cổ đặc sắc này đã có ảnh hưởng không nhỏ trong nền văn học dân tộc. Quá trình hình thành và phát triển của thể loại truyện thơ Nôm 1. Giai đoạn hình thành của truyện thơ Sự hình thành và phát triển của thể loại truyện thơ không thể tách rời quá trình hình thành và phát triển của văn học Nôm nói riêng cũng như quá trình hình thành và phát triển của loại hình tự sự trong văn học Việt Nam nói chung.
Theo sử sách cũ còn để lại thì việc sử dụng chữ Nôm vào sáng tác văn học đã khởi phát từ đời Trần. Tuy các tác giả sáng tác văn thơ Nôm cũng như các tác phẩm văn học Nôm thời Trần chưa nhiều nhưng nó là giai đoạn hình thành những cơ sở bước đầu của nền văn học Nôm. 13 c Sang thời Lê, sự phát triển của thể loại tự sự bằng thơ lục bát đã góp phần thúc đẩy quá trình hình thành của thể loại truyện Nôm. Giai đoạn phát triển của truyện thơ Giai đoạn nửa sau thế kỷ XVIII - nửa đầu thế kỷ XIX, truyện thơ bước sang thời kỳ nở rộ và đạt đến đỉnh cao thành tựu.
Bên cạnh hàng loạt truyện Nôm bình dân (khuyết danh) là hàng loạt truyện Nôm bác học (hữu danh): Song Tinh của Nguyễn Hữu Hào, Sơ kính tân trang của Phạm Thái, Truyện Kiều của Nguyễn Du, Mai Đình mộng ký của Nguyễn Huy Hổ, Truyện Tây sương và Ngọc Kiều Lê tân truyện của Lý Văn Phức, Bích Câu kỳ ngộ của Vũ Quốc Trân,. Truyện Kiều của Nguyễn Du là đỉnh cao của thể loại truyện Nôm và là tác phẩm bất hủ trong lịch sử văn học dân tộc. Tuy nhiên trước khi Truyện Kiều xuất hiện, phải có vai trò báo trước của những tác phẩm đi trước, đặc biệt là Hoa tiên ký. Hoa tiên ký (thường gọi là truyện Hoa Tiên) của Nguyễn Huy Tự là truyện Nôm đầu tiên xuất hiện ở Đàng Ngoài vẫn giữ nguyên được tên tác giả.
Đây là tác phẩm đã để lại ảnh hưởng khá sâu đậm đối với truyện Nôm bác học giai đoạn sau. Song tinh truyện của Nguyễn Hữu Hào là truyện Nôm bác học ra đời sớm nhất ở Đàng Trong. Thành công và nghệ thuật của Hoa tiên ký đã thực sự đánh một dấu mốc quan trọng đối với việc định hình, phát triển của thể loại, góp phần không nhỏ cho sự phát triển của thể loại, cho sự xuất hiện của hàng loạt truyện Nôm bác học sau này. Sự chuyển thể sáng tạo của Nguyễn Huy Tự từ một tác phẩm mang nguồn gốc Trung Quốc vào thể loại truyện Nôm trong văn học Việt Nam có ý nghĩa hết sức quan trọng.
Giai đoạn nửa sau thế kỷ XIX truyện Nôm bắt đầu chững lại. Riêng Nguyễn Đình Chiểu viết liền ba truyện Nôm dài, có thể xem đây như một hiện tượng của truyện Nôm Việt Nam. Giai đoạn kết thúc truyện thơ Như trên đã đề cập thì giai đọạn phát triển cực thịnh của thể loại truyện Nôm diễn ra trong suốt nửa sau thế kỷ XVIII đến nửa đầu thế kỉ XIX.