Luận Văn: Nghiên Cứu Truyện Cổ Mạ Kho Bằng Phương Pháp So Sánh Loại Hình

Luận văn nghiên cứu truyện cổ Mạ Kho bằng phương pháp so sánh loại hình, phân tích đặc điểm văn hóa và giá trị nghệ thuật độc đáo.

• Người hướng dẫn: TS. Lê Hồng Phong
• Trường học: Trường Đại học Đà Lạt
• Chuyên ngành: Văn học dân gian
• Đề tài: Nghiên Cứu Truyện Cổ Mạ–K’Ho Bằng Phương Pháp So Sánh Loại Hình
• Loại tài liệu: Luận văn cấp bộ
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Đà Lạt

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TRUYỆN CỔ MẠ-K'HO : ĐẶC ĐIỂM LOẠI HÌNH
• 1.1. Huyền thoại Mạ-K'Ho
• 1.2. Cổ tích Mạ-K'Ho
• 1.3. Truyện hài – ngụ ngôn
• 2. CHƯƠNG 2: TRUYỆN CỔ MẠ-K'HO : SO SÁNH LOẠI HÌNH
• 2.1. Huyền thoại Mạ-K'Ho – Một vài so sánh
• 2.2. So sánh với cổ tích người Việt
• 2.3. Truyện hài - ngụ ngôn trong tương quan thể loại
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH

Tóm tắt

I. Nghiên cứu

Nghiên cứu là phương pháp chính được áp dụng trong luận văn này. Tác giả sử dụng các phương pháp như mô tả, thống kê, phân tích-tổng hợp, loại hình, so sánh, và liên ngành. Phương pháp so sánh loại hình được nhấn mạnh, giúp phân loại và so sánh các thể loại truyện cổ Mạ-K’Ho. Qua đó, tác giả đã xác định được đặc điểm của từng thể loại và mối quan hệ giữa chúng trong bối cảnh văn hóa Tây Nguyên và Đông Nam Á.

1.1. Phương pháp so sánh loại hình

Phương pháp so sánh loại hình là công cụ chính để phân tích truyện cổ Mạ-K’Ho. Tác giả phân loại truyện cổ thành ba loại hình chính: huyền thoại, cổ tích, và truyện hài - ngụ ngôn. Qua việc so sánh, tác giả đã chỉ ra sự tương đồng và khác biệt giữa các thể loại này, đồng thời làm rõ vai trò của chúng trong văn hóa dân gian Tây Nguyên.

II. Truyện cổ Mạ K Ho

Truyện cổ Mạ-K’Ho là đối tượng chính của nghiên cứu. Tác giả đã sưu tầm được 384 truyện cổ, bao gồm 237 truyện của người Mạ và 147 truyện của người K’Ho. Các truyện này được phân loại và phân tích dựa trên các motif chính, giúp làm rõ đặc điểm văn hóa và tín ngưỡng của hai dân tộc này.

2.1. Huyền thoại Mạ K Ho

Huyền thoại Mạ-K’Ho tập trung vào các câu chuyện về nguồn gốc vũ trụ, các vị thần, và mối quan hệ giữa con người với tự nhiên. Các motif như 'rèn mặt trời', 'hóa thân', và 'cấm kị' được sử dụng để giải thích các hiện tượng tự nhiên và tín ngưỡng dân gian.

2.2. Cổ tích Mạ K Ho

Cổ tích Mạ-K’Ho phản ánh đời sống xã hội và các giá trị đạo đức của người Mạ và K’Ho. Các truyện cổ tích thường xoay quanh các nhân vật anh hùng, những bài học về lòng dũng cảm, sự công bằng, và tình yêu thương.

III. Phương pháp so sánh

Phương pháp so sánh được sử dụng để đối chiếu truyện cổ Mạ-K’Ho với truyện cổ của người Việt và các dân tộc Đông Nam Á. Qua đó, tác giả đã chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt trong cấu trúc, motif, và ý nghĩa văn hóa của các truyện cổ.

3.1. So sánh với truyện cổ người Việt

So sánh với truyện cổ người Việt cho thấy sự giao thoa văn hóa giữa các dân tộc. Mặc dù có nhiều điểm chung, truyện cổ Mạ-K’Ho vẫn giữ được nét độc đáo riêng, phản ánh đặc trưng văn hóa và tín ngưỡng của người Tây Nguyên.

IV. Loại hình

Loại hình là khái niệm trung tâm trong nghiên cứu này. Tác giả phân loại truyện cổ Mạ-K’Ho thành ba loại hình chính: huyền thoại, cổ tích, và truyện hài - ngụ ngôn. Mỗi loại hình có đặc điểm riêng về cấu trúc, motif, và ý nghĩa văn hóa.

4.1. Đặc điểm loại hình

Đặc điểm loại hình của truyện cổ Mạ-K’Ho được phân tích dựa trên các motif chính và tần suất xuất hiện của chúng. Qua đó, tác giả đã làm rõ vai trò của từng loại hình trong việc phản ánh đời sống và tín ngưỡng của người Mạ và K’Ho.

V. Luận văn cấp bộ

Luận văn cấp bộ này không chỉ có giá trị học thuật mà còn góp phần bảo tồn và phát huy văn hóa dân gian của các dân tộc thiểu số Việt Nam. Nghiên cứu này cũng là nguồn tư liệu quý giá cho việc giảng dạy và nghiên cứu văn hóa dân gian tại các trường đại học.

5.1. Giá trị thực tiễn

Giá trị thực tiễn của luận văn nằm ở việc cung cấp nguồn tư liệu phong phú về truyện cổ Mạ-K’Ho, góp phần vào việc bảo tồn và phát huy văn hóa dân gian của các dân tộc thiểu số. Nghiên cứu này cũng có thể được sử dụng trong các chương trình đào tạo về văn hóa và văn học dân gian.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BOÄ GIAÙO DUÏC & ÑAØO TAÏO TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC ÑAØ LAÏT NGHIEÂN CÖÙU TRUYEÄN COÅ MAÏ–K’HO BAÈNG PHÖÔNG PHAÙP SO SAÙNH LOAÏI HÌNH ÑEÀ TAØI NGHIEÂN CÖÙU KHOA HOÏC CAÁP BOÄ MAÕ SOÁ : B2004-29.32 Chuû nhieäm ñeà taøi : TS. Leâ Hoàng Phong ÑAØ LAÏT, 2006 MUÏC LUÏC MÔÛ ÑAÀU………………………………………………………………. TRUYEÄN COÅ MAÏ-K’HO : ÑAËC ÑIEÅM LOAÏI HÌNH ………06 à thoaïi Maï-K’Ho ……………………………………………. Coå tích Maï-K’Ho ……………………………………………………15 1.

Truyeän haiø – nguï ngoân……………………………………………. TRUYEÄN COÅ MAÏ-K’HO : SO SAN à thoaïi Maï-K’Ho – Moät vaøi so saùnh………………………. So saùnh vôùi coå tích ngöôøi Vieät……………………………………. Truyeän haiø - nguï ngoân trong töông quan theå loaïi………………58 KEÁT LUAÄN………………………………………………………………64 TAØI LIEÄU THAM KHAÛO ……………………………………………… 67 DANH MUÏC COÂNG TRÌNH ………………………………………….

LYÙ DO, MUÏC ÑÍCH NGHIEÂN CÖÙU Taây Nguyeân laø moät ñòa baøn chieán löôïc quan troïng cuûa Vieät Nam, nôi cö truù cuûa 12 toäc ngöôøi thieåu soá baûn ñòa [100, 8-9], nay ñang coù maët haàu heát caùc thaønh phaàn daân toäc Vieät Nam. Taây Nguyeân ñaõ vaø ñang ñöôïc giôùi khoa hoïc quan taâm nghieân cöùu veà nhieàu phöông dieän, trong ñoù coù vaên hoaù, vaên hoïc daân gian. Tuy nhieân, Vieät Nam laø quoác gia ña daân toäc, vieäc trình baøy ñuû dieän maïo vaên hoïc daân gian duø laø khaùi quaùt cuõng raát khoù khaên. Trong toång theå vaên hoaù Taây Nguyeân, truyeän coå Maï vaø K’Ho tuy böôùc ñaàu ñaõ coù ngöôøi söu taàm nhöng cô baûn chöa coù ai nghieân cöùu.

Nghieân cöùu truyeän coå Maï-K Ho nhaèm goùp phaàn vaøo nghieân cöùu vaên hoïc daân gian caùc daân toäc thieåu soá Vieät Nam, vaøo chöông trình vaø noäi dung ñaøo taïo cuûa nhaø tröôøng, cuï theå laø hoaøn thieän caùc chuyeân ñeà veà vaên hoïc daân gian Taây Nguyeân; khai thaùc theá maïnh ñöôïc “ñöùng chaân” treân maûnh ñaát naøy ñeå ít nhieàu coù theå phuïc vuï moät soá nhieäm vuï cuûa ñòa phöông; nguoàn tö lieäu thu ñöôïc khoâng chæ coù giaù trò cho Nghieân cöùu truyeän coå Maï-K Ho maø coøn coù theå xuaát baûn khi coù ñieàu kieän nhaèm baûo toàn vaø phaùt huy voán vaên hoaù daân gian daân toäc thieåu soá. Vôùi ñeà taøi naøy taùc giaû trình baøy ñaëc ñieåm caùc theå loaïi truyeän coå Maï-K’Ho vaø böôùc ñaàu so saùnh veà loaïi hình trong boái caûnh truyeän coå Taây Nguyeân, Vieät Nam (chuû yeáu vôùi truyeän coå ngöôøi Vieät) vaø Ñoâng Nam AÙ. ÑOÁI TÖÔÏNG VAØ PHAÏM VI ÑEÀ TAØI Nghieân cöùu vaên hoïc daân gian moät toäc ngöôøi ñöông nhieân phaûi nghieân cöùu toäc ngöôøi aáy ôû nhieàu phöông dieän nhöng vôùi tính chaát moät ñeà taøi nghieân cöùu vaên hoïc, ñoái töôïng nghieân cöùu cuï theå vaø chuû yeáu ôû ñaây laø truyeän coå Maï vaø K’Ho. Ngöôøi Maï vaø ngöôøi K'Ho laø hai toäc ngöôøi thieåu soá baûn ñòa coù maët töø xa xöa taïi Nam Taây Nguyeân, cô baûn taäp trung cö truù ôû Laâm Ñoàng; veà daân soá ngöôøi K'Ho xeáp thöù hai, ngöôøi Maï xeáp thöù ba sau ngöôøi Vieät (Kinh).

Cho ñeán nay, caû ngöôøi Maï vaø ngöôøi K'Ho vaãn ñang ñöôïc khaúng ñònh laø hai daân toäc trong danh muïc 54 daân toäc Vieät Nam, nhöng hai toäc ngöôøi naøy coù nhieàu ñieåm thoáng nhaát ñeán möùc “coù theå xem nhö cuøng moät toäc ngöôøi”[99, 09]. Do ñaëc ñieåm chung laø noåi baät neân ñeà taøi naøy nghieân cöùu goäp chung caû truyeän coå Maï vaø K'Ho, vieát taét laø truyeän coå Maï-K'Ho.Nhieàu thuaät ngöõ, nhaân danh, ñòa danh, keå caû toäc danh trong caùc coâng trình khoa hoïc ñaõ xuaát baûn cuõng khoâng thoáng nhaát, taùc giaû giöõ nguyeân nhöõng caùch vieát khaùc nhau aáy khi ñeà caäp hoaëc trích daãn coâng trình cuûa caùc taùc giaû khaùc. Nghieân cöùu vaên hoïc daân gian noùi chung, nghieân cöùu truyeän coå Maï-K'Ho noùi rieâng, taát yeáu phaûi söu taàm tö lieäu. Sau 15 naêm ñieàn daõ, ñöôïc söï coäng taùc cuûa nhieàu sinh vieân ngöõ vaên (Ñaïi hoïc Ñaø Laït), söï giuùp ñôõ haøo hieäp vaø hieäu quaû cuûa caùc giaø laøng vaø thoâng dòch vieân, taùc giaû hieän coù 384 truyeän coå Maï-K'Ho, vôùi 10 taäp tö lieäu bao goàm 2 2000 trang cheùp tay côõ A.

Trong 384 “vaên baûn” aáy, truyeän coå Maï coù 237 vaø truyeän coå K’Ho coù 147 truyeän vaø dò baûn. Ñeà taøi naøy chuû yeáu nghieân cöùu trong phaïm vi nguoàn tö lieäu môùi söu taàm naøy. PHÖÔNG PHAÙP NGHIEÂN CÖÙU ÔÛ möùc ñoä khaùc nhau, trong caû quaù trình söu taàm vaø nghieân cöùu, coù keát hôïp söû duïng caùc phöông phaùp: moâ taû, thoáng keâ, phaân tích-toång hôïp, loaïi hình, so saùnh, lieân ngaønh …Vôùi ñeà taøi naøy, phöông phaùp chuû yeáu laø nghieân cöùu loaïi hình vaø so saùnh loaïi hình. Tö duy loaïi hình laø phoå bieán trong ñôøi soáng, trong vaên chöông vaø trong nghieân cöùu khoa hoïc.

Moãi loaïi hình (ví duï: töï söï daân gian/truyeän daân gian) ñöôïc phaân thaønh caùc tieåu loaïi hình, leõ ra goïi laø loaïi theå nhöng giôùi nghieân cöùu ñaõ quen goïi laø theå loaïi (huyeàn thoaïi, coå tích…). Phaân loaïi, nghieân cöùu theo theå loaïi, chæ ra ñaëc ñieåm theå loaïi, kieåu (type) truyeän … chính laø ñaõ söû duïng phöông phaùp loaïi hình. So saùnh cuõng laø thao taùc quen thuoäc trong ñôøi soáng, thuû phaùp quan troïng trong saùng taùc, moät phöông phaùp nghieân cöùu khoa hoïc quen thuoäc. Coù theå so saùnh ôû nhieàu caáp ñoä maø moät trong nhöõng caáp ñoä loaïi hình laø theå loaïi.

Keát hôïp moät caùch coù yù thöùc, chuùng ta coù moät taäp hôïp vöøa mang yù nghóa laø moät trong nhöõng caáp ñoä so saùnh, vöøa laø moät phöông phaùp keùp: so saùnh loaïi hình. Vôùi ñeà taøi cuï theå naøy, tröôùc heát phaûi phaân loaïi, nghieân cöùu ñaëc ñieåm töøng theå loaïi, sau ñoù môùi coù theå tieán haønh so saùnh theå loaïi. Thao taùc laø phaân loaïi, so saùnh töøng theå loaïi nhöng phöông phaùp laø loaïi hình vaø so saùnh loaïi hình. LÒCH SÖÛ ÑEÀ TAØI Tröôùc 1975, ôû mieàn Baéc Vieät Nam, trong ñieàu kieän chieán tranh, moät soá tuyeån taäp truyeän coå, daân ca vaø söû thi Taây Nguyeân ñaõ ñöôïc xuaát baûn.

Tuy nhieân, trong coá gaéng böôùc ñaàu ñaùng ghi nhaän aáy, duø ñaõ coù quan taâm ñeán vaên hoïc daân gian Taây Nguyeân, nhöng haàu nhö chöa coù tö lieäu veà truyeän coå Maï-K’Ho. ÔÛ mieàn Nam Vieät Nam, coù moät soá coâng trình söu taàm, khaûo cöùu nhö Vieät Nam vaên hoïc toaøn thö cuûa Hoaøng Troïng Mieân[47], Xöù ngöôøi Maï laõnh thoå cuûa thaàn linh cuûa Boulbet [4.b], Mieàn Thöôïng Cao Nguyeân cuûa Cöûu Long Giang – Toan Aùnh [28]… Sau 1975, nöôùc Vieät Nam ñoäc laäp vaø thoáng nhaát ñaõ taïo ñieàu kieän môùi cho söï nghieäp söu taàm, nghieân cöùu Taây Nguyeân treân nhieàu phöông dieän khaùc nhau vaø ñaõ thu ñöôïc nhöõng keát quaû khaû quan.Veà phöông dieän nghieân cöùu vaên hoïc, töø haøng chuïc naêm nay, truyeän coå Taây Nguyeân ít nhieàu cuõng ñaõ ñöôïc giôùi thieäu trong giaùo trình ngöõ vaên cuûa caùc tröôøng ñaïi hoïc vaø cao ñaúng ôû Vieät Nam song caùc giaùo trình naøy chuû yeáu vaãn daønh ñeå trình baøy vaên hoïc daân gian cuûa ngöôøi Vieät (Kinh). Vieät Nam coù 54 daân toäc, moãi daân toäc coù moät kho taøng truyeän coå phong phuù cuûa rieâng mình, caùc giaùo trình vaên hoïc daân gian khoâng theå trình baøy duø ôû daïng khaùi quaùt nhaát kho taøng truyeän coå cuûa taát caû caùc daân toäc thieåu soá. Vieäc ñoù phaûi daønh rieâng cho caùc chuyeân khaûo veà töøng theå loaïi hay töøng daân toäc.

Chuùng ta caàn khaúng ñònh ñoùng goùp cuûa moät soá coâng trình nghieân cöùu tieâu bieåu: Vaên hoïc caùc daân toäc thieåu soá Vieät Nam tröôùc caùch maïng thaùng Taùm cuûa Phan 3 Ñaêng Nhaät [53]; Vaên hoïc daân gian caùc daân toäc ít ngöôøi ôû Vieät Nam cuûa Voõ Quang Nhôn [55]; Lôøi giôùi thieäu” tuyeån taäp Truyeän coå caùc daân toäc Tröôøng Sôn-Taây Nguyeân[99, 07-17] cuûa Ñaëng Nghieâm Vaïn vaø Ñaëng Vaên Lungv.v…Ñaëng Nghieâm Vaïn cuõng ñaõ söu taäp, toùm taét vaø nghieân cöùu 307 dò baûn huyeàn thoaïi veà nguoàn goác toäc ngöôøi [67, 803-863]. Rieâng taïi ñòa baøn Laâm Ñoàng, ñaõ coù nhöõng ñeà taøi caáp tænh nhaèm nghieân cöùu vaên hoaù daân gian, trong ñoù coù vaên hoïc daân gian caùc daân toäc baûn ñòa [93], [32], [32b]… Taây Nguyeân laø ñòa baøn ña daân toäc, coù daân toäc ñaõ ñöôïc nghieân cöùu töông ñoái nhieàu nhö EÂ Ñeâ, Bana… nhöng caùc daân toäc khaùc nhö Maï, K’Ho chuû yeáu môùi ñöôïc nghieân cöùu ôû phöông dieän daân toäc hoïc; coù theå loaïi ñaõ ñöôïc quan taâm söu taàm vaø nghieân cöùu ñaït keát quaû toát nhö söû thi nhöng ñoái vôùi caùc theå loaïi truyeän coå vaø daân ca tuy ñaõ ñöôïc söu taàm nhöng chöa ñöôïc ñaàu tö nghieân cöùu ngang taàm vôùi tröõ löôïng vaø giaù trò cuûa chuùng. Vaên hoïc daân gian Taây Nguyeân coù nhöõng ñaëc ñieåm rieâng veà theå loaïi, nhöng trong quaù trình bieân soaïn caùc taäp truyeän, caùc soaïn giaû vaãn ñang goïi baèng thuaät ngöõ chung: Truyeän coå M Noâng, Truyeän coå EÂ Ñeâ maø chöa coù ñieàu kieän phaân loaïi, ít chuù yù ñeán vaên hoïc daân gian Taây Nguyeân veà phöông dieän loaïi hình. Khi nghieân cöùu söû thi vaø coå tích, keå caû khi nghieân cöùu nhaân vaät moà coâi hay noäi dung coå tích, vieäc aùp duïng quan ñieåm giai caáp coøn chöa thuyeát phuïc.

Tín ngöôõng daân gian laø moät lónh vöïc vaên hoùa tinh thaàn chi phoái nhieàu theå loaïi vaên hoïc vaø nhieàu sinh hoaït vaên hoùa khaùc, raát ñaùng nghieân cöùu. Nhöõng töông ñoàng vaø khaùc bieät giöõa vaên hoïc daân gian Vieät vaø Taây Nguyeân, vaên hoïc daân gian Taây Nguyeân vaø Ñoâng Nam AÙ, nguyeân nhaân vaø yù nghóa cuûa töông quan vaên hoùa naøy cuõng caàn ñöôïc xem xeùt töø goùc nhìn so saùnh loaïi hình. ÑOÙNG GOÙP CUÛA ÑEÀ TAØI Töø söï nghieân cöùu môùi veà moät nguoàn tö lieäu môùi, ñeà taøi ñaõ ít nhieàu coù ñoùng goùp ôû caùc phöông dieän: nghieân cöùu khoa hoïc veà vaên hoïc daân gian, goùp phaàn vaøo ñaøo taïo vaø töï ñaøo taïo ôû moät tröôøng ñaïi hoïc, taêng cöôøng hôïp taùc vaø phuïc vuï ñòa phöông, baûo toàn vaø phaùt huy voán vaên hoùa daân gian daân toäc thieåu soá Vieät Nam. Tuy nhieân, duø coá gaéng trong söu taàm, xöû lyù vaø trình baøy keát quaû nghieân cöùu, nhöõng luaän ñieåm ñöôïc neâu trong ñeà taøi cuõng chæ döøng laïi ôû nhöõng khaùi quaùt cô baûn veà tö lieäu.

Khi nguoàn tö lieäu ñöôïc tieáp tuïc boå sung hoaëc khi tieáp caän nhöõng phöông phaùp nghieân cöùu môùi, coù theå laøm xuaát hieän nhöõng vaán ñeà môùi hoaëc boå sung nhöõng kieán giaûi môùi veà moät soá vaán ñeà ñaõ ñöôïc ñöa ra trong ñeà taøi naøy. Nhieàu keát quaû nghieân cöùu ñaõ ñöôïc coâng boá (Xem Nhöõng coâng trình cuûa taùc giaû ) vaø sau khi ñeà taøi naøy ñöôïc nghieäm thu caáp cô sôû thì cuoán saùch cuûa toâi Tìm hieåu truyeän coå Taây Nguyeân-tröôøng hôïp Maï-K Ho ñaõ ñöôïc Nxb Vaên hoïc aán haønh vaøo thaùng 10 /2006. BOÁ CUÏC ÑEÀ TAØI Ngoaøi phaàn Môû ñaàu, Keát luaän, Danh muïc coâng trình cuûa taùc giaû, Taøi lieäu tham khaûo, ñeà taøi goàm hai chöông noäi dung: Chöông 1. Truyeän coå Maï-K Ho - Ñaëc ñieåm loaïi hình Chöông 2.

Truyeän coå Maï-K Ho - So saùnh loaïi hình 5 Chöông 1.