Nghiên Cứu Về Trí Tuệ Cảm Xúc Của Học Sinh Có Cha Mẹ Ly Hôn

Khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu tốt nghiệp tâm lý học mức độ biểu hiện trí tuệ cảm xúc của học sinh tiểu học có cha mẹ ly hôn tại, vận dụng lý thuyết vào thực tế, đề xuất giải

• Người hướng dẫn: Th.S. Lý Minh Tiên
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tâm Lý Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Trí Tuệ Cảm Xúc Ở Học Sinh Có Cha Mẹ Ly Hôn
• Loại tài liệu: Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VẺ TRÍ TUỆ CẢM XÚC CỦA HỌC SINH TIỂU HỌC CÓ CHA MẸ LY HÔN
• 1.1. TỔNG QUAN VỀ LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ TRÍ TUỆ CẢM XÚC
• 1.1.1. Những nghiên cứu trên thế giới
• 1.1.2. Những nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.2. MỘT SỐ NGHIÊN CỨU VỀ TRẺ EM CÓ CHA MẸ LY HÔN
• 1.2.1. Những nghiên cứu trên thế giới
• 1.2.2. Một số nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.3. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRÍ TUỆ CẢM XÚC
• 1.3.1. Vấn đề giáo dục trí tuệ cảm xúc cho học sinh
• 1.3.2. Lý luận về học sinh Tiểu học
• 1.3.2.1. Đặc điểm tâm lý học sinh Tiểu học
• 1.3.2.2. Đặc điểm tâm lý trẻ có cha mẹ ly hôn
• 1.3.3. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ LY HÔN
• 1.3.3.1. Nguyên nhân dẫn đến ly hôn
• 1.3.3.2. Hậu quả của việc ly hôn
• 2. CHƯƠNG II: VAI TRÒ VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU TRÍ TUỆ CẢM XÚC Ở HỌC SINH TIỂU HỌC CÓ CHA MẸ LY HÔN
• 2.1. KHAI QUÁT VỀ TỔ CHỨC NGHIÊN CỨU
• 2.1.1. Các phương pháp nghiên cứu chính và công cụ đo
• 2.1.2. Cách xử lý số liệu
• 2.2. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TRẠNG
• 2.2.1. Kết quả xếp loại điểm số EQ chung của hai nhóm học sinh: nhóm học sinh có cha mẹ ly hôn và nhóm thuộc gia đình bình thường
• 2.2.2. Kết quả điểm số EQ của từng nhóm học sinh
• 2.2.3. Kết quả nghiên cứu chỉ số trí tuệ cảm xúc trên từng thang đo theo giới
• 2.2.4. Kết quả nghiên cứu trí tuệ cảm xúc trên từng thang đo theo khối lớp
• 2.3. MỘT SỐ YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CHỈ SỐ TRÍ TUỆ CẢM XÚC CỦA HỌC SINH TIỂU HỌC CÓ CHA MẸ LY HÔN
• 2.3.1. Tương quan giữa sự quan tâm của cha mẹ, họ hàng dành cho trẻ sau ly hôn với chỉ số EQ của học sinh
• 2.3.2. Tương quan giữa cảm nhận của học sinh về mức độ quan tâm của cha mẹ và họ hàng với chỉ số EQ của các em
• 2.3.3. Mối quan hệ của cha mẹ sau ly hôn với chỉ số EQ của học sinh
• 2.3.4. Quan niệm của người cha hoặc mẹ trực tiếp nuôi trẻ với trí tuệ cảm xúc
• 3. CHƯƠNG III: KẾT QUẢ MỨC ĐỘ THỂ HIỆN TRÍ TUỆ CẢM XÚC CỦA HỌC SINH THUỘC NHÓM THỰC NGHIỆM VÀ NHÓM ĐỐI CHỨNG TRƯỚC VÀ SAU THỰC NGHIỆM
• 3.1. Kết quả mức độ thể hiện trí tuệ cảm xúc ở hai nhóm trước thực nghiệm
• 3.2. Kết quả mức độ thể hiện trí tuệ cảm xúc ở hai nhóm sau thực nghiệm
• 3.3. Kết quả mức độ thể hiện trí tuệ cảm xúc của nhóm đối chứng trước và sau thực nghiệm
• 3.4. Kết quả mức độ thể hiện trí tuệ cảm xúc ở nhóm thực nghiệm trước và sau thực nghiệm
• 3.5. Kết quả đối chiếu điểm EQ trước và sau thực nghiệm của 10 học sinh trong nhóm thực nghiệm
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ BIỂU ĐỒ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Trí Tuệ Cảm Xúc Ở Học Sinh Có Cha Mẹ Ly Hôn

Nghiên cứu về trí tuệ cảm xúc (EQ) ở học sinh có cha mẹ ly hôn đang trở thành một chủ đề nóng trong lĩnh vực tâm lý học và giáo dục. Sự ly hôn của cha mẹ không chỉ ảnh hưởng đến tình trạng tâm lý của trẻ mà còn tác động sâu sắc đến sự phát triển cảm xúc và xã hội của các em. Nghiên cứu này nhằm tìm hiểu mức độ và các mặt biểu hiện của trí tuệ cảm xúc ở nhóm học sinh này, từ đó đưa ra những giải pháp hỗ trợ phù hợp.

1.1. Định Nghĩa Trí Tuệ Cảm Xúc Và Tầm Quan Trọng Của Nó

Trí tuệ cảm xúc là khả năng nhận biết, hiểu và quản lý cảm xúc của bản thân và người khác. Nó đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành các mối quan hệ xã hội và ảnh hưởng đến sự thành công trong học tập và cuộc sống.

1.2. Tình Hình Ly Hôn Ở Việt Nam Và Ảnh Hưởng Đến Trẻ Em

Tình hình ly hôn ở Việt Nam đang gia tăng, đặc biệt ở các thành phố lớn. Theo thống kê, tỷ lệ ly hôn tại TP. Hồ Chí Minh lên đến 31-40%. Điều này đặt ra nhiều thách thức cho sự phát triển tâm lý của trẻ em, đặc biệt là trong việc hình thành trí tuệ cảm xúc.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Liên Quan Đến Trí Tuệ Cảm Xúc Ở Học Sinh Có Cha Mẹ Ly Hôn

Học sinh có cha mẹ ly hôn thường gặp phải nhiều vấn đề tâm lý như lo âu, trầm cảm và khó khăn trong việc thiết lập mối quan hệ xã hội. Những vấn đề này có thể dẫn đến sự phát triển không đầy đủ của trí tuệ cảm xúc, ảnh hưởng đến khả năng giao tiếp và tương tác xã hội của các em.

2.1. Tác Động Của Ly Hôn Đến Tâm Lý Trẻ Em

Ly hôn có thể gây ra cảm giác mất mát và cô đơn cho trẻ. Nghiên cứu cho thấy trẻ em có cha mẹ ly hôn thường có chỉ số EQ thấp hơn so với trẻ em trong gia đình bình thường.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Thiết Lập Mối Quan Hệ Xã Hội

Trẻ em có cha mẹ ly hôn thường gặp khó khăn trong việc tạo lập và duy trì tình bạn. Điều này có thể dẫn đến sự cô lập và thiếu hụt kỹ năng xã hội cần thiết cho sự phát triển toàn diện.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Trí Tuệ Cảm Xúc Ở Học Sinh Có Cha Mẹ Ly Hôn

Nghiên cứu này sử dụng nhiều phương pháp khác nhau để đánh giá mức độ và các mặt biểu hiện của trí tuệ cảm xúc ở học sinh. Các phương pháp này bao gồm khảo sát, trắc nghiệm và thực nghiệm nhằm tìm ra giải pháp hiệu quả nhất.

3.1. Phương Pháp Khảo Sát Và Trắc Nghiệm

Khảo sát được thực hiện thông qua bảng hỏi dành cho học sinh và phụ huynh. Trắc nghiệm EQ được áp dụng để đánh giá mức độ trí tuệ cảm xúc của học sinh.

3.2. Phương Pháp Thực Nghiệm Để Nâng Cao EQ

Một số bài tập rèn luyện cảm xúc sẽ được thực hiện nhằm nâng cao mức độ trí tuệ cảm xúc cho học sinh có cha mẹ ly hôn. Kết quả sẽ được so sánh giữa nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Trí Tuệ Cảm Xúc

Kết quả nghiên cứu cho thấy có sự khác biệt rõ rệt trong mức độ biểu hiện trí tuệ cảm xúc giữa học sinh có cha mẹ ly hôn và học sinh trong gia đình bình thường. Những phát hiện này có thể giúp giáo viên và phụ huynh có những biện pháp hỗ trợ phù hợp.

4.1. Kết Quả Đánh Giá Mức Độ EQ Của Học Sinh

Kết quả cho thấy học sinh có cha mẹ ly hôn có chỉ số EQ thấp hơn, điều này cho thấy sự cần thiết phải có các chương trình can thiệp sớm.

4.2. Các Biện Pháp Hỗ Trợ Từ Gia Đình Và Nhà Trường

Gia đình và nhà trường cần phối hợp chặt chẽ để tạo ra môi trường hỗ trợ cho trẻ, giúp các em phát triển trí tuệ cảm xúc một cách toàn diện.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Nghiên Cứu Trí Tuệ Cảm Xúc Ở Học Sinh

Nghiên cứu về trí tuệ cảm xúc ở học sinh có cha mẹ ly hôn là một lĩnh vực quan trọng cần được chú trọng. Việc nâng cao EQ cho trẻ không chỉ giúp các em vượt qua khó khăn mà còn tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển trong tương lai.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Việc Nâng Cao EQ

Nâng cao trí tuệ cảm xúc cho học sinh có cha mẹ ly hôn là cần thiết để giúp các em phát triển toàn diện và hòa nhập tốt hơn vào xã hội.

5.2. Định Hướng Nghiên Cứu Trong Tương Lai

Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến trí tuệ cảm xúc của trẻ em, từ đó phát triển các chương trình can thiệp hiệu quả hơn.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Gia đình là môi trường xã hội đầu tiên thiết lập các kiểu mẫu quan hệ, giữ vai trò nền tảng đối với sự hình thành nhân cách và đời sống cảm xúc của trẻ. Môi trường gia đình bất hòa, có nhiều xung đột hoặc dẫn đến ly hôn là yếu tố bất lợi sâu sắc đối với tâm lý trẻ vị thành niên và nhi đồng. Các thống kê xã hội học cho thấy tỷ lệ ly hôn tại Việt Nam có xu hướng gia tăng, đặc biệt tại khu vực đô thị lớn như Thành phố Hồ Chí Minh (giai đoạn 2010 ghi nhận tỷ lệ ly hôn từ 31% đến 40%, bình quân 2,7 cặp kết hôn thì có 1 cặp ly hôn). Trẻ em sống trong gia đình có cha mẹ ly hôn thường phải đối diện với tổn thương tâm lý, nguy cơ xáo trộn học tập, giảm khả năng thích ứng xã hội và gặp khó khăn trong việc thiết lập, duy trì các mối quan hệ bạn bè.

Mặc dù trí tuệ cảm xúc (EQ/EI) đã được khẳng định là yếu tố then chốt quyết định sự thành công và hạnh phúc của cá nhân, các công trình nghiên cứu tại Việt Nam trước đây chủ yếu tập trung vào đối tượng giáo viên, sinh viên hoặc học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông. Việc khảo sát thực trạng và thực nghiệm nâng cao trí tuệ cảm xúc trên đối tượng học sinh tiểu học có cha mẹ ly hôn vẫn là một khoảng trống thực tiễn.

Khóa luận tốt nghiệp đại học chuyên ngành Tâm lý học của tác giả Nguyễn Thị Trúc Linh (Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, thực hiện tháng 5/2014 dưới sự hướng dẫn của ThS. Lý Minh Tiên) tập trung giải quyết vấn đề trên với các mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Mục tiêu nghiên cứu:

   • Khảo sát thực trạng mức độ và các mặt biểu hiện trí tuệ cảm xúc của học sinh tiểu học có cha mẹ ly hôn tại Thành phố Hồ Chí Minh.
   • Chỉ ra sự khác biệt về chỉ số trí tuệ cảm xúc giữa nhóm học sinh có cha mẹ ly hôn và nhóm học sinh sống trong gia đình bình thường (có đủ cả cha lẫn mẹ).
   • Xác định các yếu tố gia đình và xã hội tác động đến chỉ số trí tuệ cảm xúc của nhóm khách thể.
   • Xây dựng và thử nghiệm một số bài tập tác động sư phạm nhằm nâng cao mức độ biểu hiện trí tuệ cảm xúc cho học sinh tiểu học có cha mẹ ly hôn.

2. Nhiệm vụ nghiên cứu:

   • Hệ thống hóa cơ sở lý luận về trí tuệ cảm xúc, đặc điểm tâm lý học sinh tiểu học và ảnh hưởng của sự kiện ly hôn đến tâm lý trẻ em.
   • Thích ứng và sử dụng thang đo trí tuệ cảm xúc chuẩn hóa cho lứa tuổi 7–18 và xây dựng bảng hỏi khảo sát mức độ quan tâm của gia đình.
   • Khảo sát, phân tích định lượng và định tính thực trạng biểu hiện trí tuệ cảm xúc trên mẫu nghiên cứu.
   • Tổ chức thực nghiệm sư phạm tác động và đánh giá hiệu quả sau can thiệp.

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

   • Đối tượng nghiên cứu: Mức độ biểu hiện trí tuệ cảm xúc của học sinh tiểu học có cha mẹ ly hôn.
   • Khách thể khảo sát: 70 học sinh tiểu học (từ lớp 3 đến lớp 5) có cha mẹ ly hôn và phụ huynh/người nuôi dưỡng trực tiếp của các em; đồng thời khảo sát 84 học sinh thuộc các gia đình bình thường làm nhóm đối chứng so sánh.
   • Phạm vi không gian: 3 trường tiểu học trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh gồm: Trường Tiểu học Phan Văn Trị (Quận 1), Trường Tiểu học Trần Bình Trọng (Quận 5) và Trường Tiểu học Bình Trị 1 (Quận Bình Tân).
   • Thời gian thực hiện: Nghiên cứu và nghiệm thu vào tháng 5 năm 2014.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng hệ thống cơ sở lý thuyết dựa trên các học thuyết tâm lý học kinh điển và hiện đại về cấu trúc trí tuệ và cảm xúc:

• Khung lý thuyết về trí tuệ và trí tuệ cảm xúc:

  • Kế thừa các quan điểm về cấu trúc trí tuệ của Charles Spearman (nhân tố $g$ và $s$), L.L. Thurstone (7 năng lực trí tuệ nguyên thủy), John Horn & Raymond Cattell (trí tuệ lỏng và trí tuệ kết tinh), J.P. Guilford (mô hình cấu trúc 120 nhân tố) và Howard Gardner (thuyết Đa trí tuệ với hai thành tố tương đồng là trí thông minh liên cá nhân và trí thông minh nội tâm).
  • Tiếp cận khái niệm trí tuệ cảm xúc theo mô hình hỗn hợp (Mixed Model) của Reuven Bar-On (1985, 2000), định nghĩa trí tuệ cảm xúc là tập hợp các năng lực phi nhận thức và kỹ năng chi phối khả năng đương đầu hiệu quả với các đòi hỏi và sức ép từ môi trường sống.
  • Tham chiếu lý thuyết của Daniel Goleman (1995) về cơ chế sinh học thần kinh của cảm xúc (hệ viền limbus và vỏ não mới neocortex) và mô hình thuần năng lực của Peter Salovey và John Mayer (1990, 1997).

• Lý luận về đặc điểm tâm lý học sinh tiểu học và tác động của ly hôn:

  • Khủng hoảng phát triển và sự hình thành tự đánh giá theo giai đoạn của Erik Erikson.
  • Phân tích biến động tâm lý ở trẻ lứa tuổi 5–8 tuổi (xu hướng cáu kỉnh, lo âu, mặc cảm tội lỗi, tự trách bản thân về sự đổ vỡ của cha mẹ) và lứa tuổi 8–12 tuổi (cảm giác thất vọng, đổ vỡ dự định, cô đơn, ức chế hoặc có hành vi phản kháng).

Phương pháp nghiên cứu	Mục đích sử dụng	Quy trình và công cụ triển khai
Phân tích - Tổng hợp lý luận	Xây dựng khung khái niệm và định hướng nghiên cứu	Phân tích tài liệu trong và ngoài nước về EQ, tâm lý học tiểu học và xã hội học gia đình.
Trắc nghiệm tâm lý	Đo lường khách quan các chỉ số EQ	Sử dụng thang đo Bar-On EQ-i:YV (Emotional Quotient Inventory Youth Version) bản tiếng Việt do PGS.TS. Nguyễn Công Khanh chuẩn hóa, gồm 60 items (thang Likert 4 mức độ), đo lường 5 lĩnh vực.
Điều tra bằng bảng hỏi	Đánh giá các yếu tố gia đình và nuôi dưỡng	Phát phiếu hỏi cho học sinh và phụ huynh (qua giáo viên chủ nhiệm) về mức độ quan tâm, mối quan hệ cha mẹ sau ly hôn, quan niệm nuôi dạy.
Phỏng vấn sâu	Thu thập dữ liệu định tính chuyên sâu	Trò chuyện trực tiếp với học sinh và người trực tiếp nuôi dưỡng để giải thích rõ nét hành vi biểu hiện.
Thực nghiệm sư phạm	Kiểm chứng khả năng can thiệp nâng cao EQ	Chọn mẫu tương đương gồm 10 học sinh nhóm thực nghiệm (TN) và 10 học sinh nhóm đối chứng (ĐC), tiến hành rèn luyện cảm xúc cho nhóm TN.
Thống kê toán học	Xử lý và kiểm định số liệu định lượng	Sử dụng phần mềm SPSS 18.0 tính điểm trung bình ($\bar{X}$), độ lệch chuẩn ($SD$), tỷ lệ %, kiểm định độ tin cậy Cronbach's Alpha, tương quan Pearson, Independent Samples T-test, Paired Samples T-test và ANOVA.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về trí tuệ cảm xúc của học sinh tiểu học có cha mẹ ly hôn

Chương 1 hệ thống hóa lịch sử nghiên cứu trí tuệ cảm xúc trên thế giới từ cuối thế kỷ XIX (Charles Darwin, Edward Thorndike, Edgar Doll, David Wechsler) đến sự bùng nổ của các mô hình hiện đại (Bar-On, Mayer & Salovey, Daniel Goleman). Tại Việt Nam, tác giả điểm qua các nghiên cứu nền tảng từ đề tài cấp Nhà nước KX-05-06 do GS. Phạm Minh Hạc chủ nhiệm cùng các công trình của GS. Trần Trọng Thủy, PGS.TS. Nguyễn Công Khanh, cũng như các luận án tiến sĩ nghiên cứu EQ trên giáo viên và cán bộ cơ sở của Nguyễn Thị Dung (2008), Dương Thị Hoàng Yến (2010), Nguyễn Thị Thanh Tâm (2012) và Phan Trọng Nam (2012).

Về mảng đề tài ly hôn, chương này phân tích các công trình quốc tế (E.M. Hetherington, Kevin Beaver với nghiên cứu gen DAT-1, Hyun Sik Kim tại Đại học Wisconsin trên 3.585 trẻ em) và nghiên cứu tại Việt Nam (Nguyễn Thị Minh Hằng 2003, 2007; PGS.TS. Nguyễn Minh Hòa 2006; Điều tra gia đình Việt Nam 2006). Tác giả tổng hợp các nguyên nhân hàng đầu dẫn đến ly hôn gồm: mâu thuẫn lối sống (27,7%), ngoại tình (25,9%), áp lực kinh tế (13%), cùng với tiến trình nâng cao vị thế và sự độc lập của phụ nữ. Chương 1 khẳng định học sinh tiểu học có cha mẹ ly hôn là nhóm đối tượng chịu nhiều tổn thương và cần được hỗ trợ phát triển trí tuệ cảm xúc thông qua con đường giáo dục.

Chương 2: Thực trạng mức độ trí tuệ cảm xúc của học sinh tiểu học có cha mẹ ly hôn tại Thành phố Hồ Chí Minh

Chương 2 trình bày chi tiết kết quả khảo sát thực trạng trên 70 học sinh có cha mẹ ly hôn (26 em sống với cha, 32 em sống với mẹ, 8 em sống với ông bà, 4 em sống với họ hàng) và 84 học sinh thuộc gia đình bình thường tại 3 trường tiểu học.

Mẫu khảo sát học sinh có cha mẹ ly hôn (N = 70):

Kết quả xử lý thang đo Bar-On EQ-i:YV (chuyển đổi điểm thô sang điểm chuẩn với điểm trung bình chuẩn hóa là 100, độ lệch chuẩn 15) cho thấy:

• So sánh tổng thể: Nhóm học sinh có cha mẹ ly hôn có điểm tổng EQ trung bình đạt mức thấp hơn rõ rệt so với nhóm học sinh thuộc gia đình bình thường. Tỷ lệ học sinh đạt mức EQ từ "rất thấp" đến "cực kỳ thấp" (dưới 80 điểm chuẩn) ở nhóm có cha mẹ ly hôn chiếm tỷ trọng đáng kể.
• Biểu hiện trên các thang đo thành phần:
  • Hiểu biết chính mình: Học sinh có cha mẹ ly hôn thường gặp khó khăn trong việc nhận thức và bộc lộ cảm xúc thật của bản thân với người xung quanh.
  • Quan hệ với người khác: Xuất hiện sự e dè, mặc cảm, xu hướng co cụm hoặc chỉ duy trì nhóm bạn rất hẹp.
  • Kiểm soát và quản lý stress: Điểm số ở thang đo này thể hiện sự hạn chế rõ rệt; học sinh dễ nảy sinh cảm xúc nóng nảy, cáu gắt hoặc khó kiểm soát cảm xúc tiêu cực khi gặp xung đột.
  • Khả năng thích ứng: Kỹ năng xử lý vấn đề và tính linh hoạt trong hoàn cảnh sống mới thấp hơn nhóm đối chứng.
  • Tâm trạng chung và ấn tượng tích cực: Mức độ lạc quan, vui vẻ và tự tin vào bản thân của nhóm trẻ có cha mẹ ly hôn đạt điểm số thấp hơn nhóm gia đình bình thường.
• Phân tích các yếu tố tương quan:
  • Có sự tương quan thuận có ý nghĩa thống kê giữa mức độ quan tâm, chăm sóc của cha mẹ/họ hàng sau ly hôn với chỉ số EQ của trẻ. Những học sinh vẫn duy trì liên lạc đều đặn với cả cha lẫn mẹ có chỉ số EQ cao hơn hẳn nhóm trẻ bị bỏ rơi hoặc ít nhận được sự hỏi han.
  • Mối quan hệ hòa thuận, văn minh giữa cha và mẹ sau khi ly hôn có ảnh hưởng tích cực đến trạng thái cảm xúc của học sinh.
  • Quan niệm và phương pháp giáo dục của người trực tiếp nuôi dưỡng (thái độ thấu hiểu thay vì cấm đoán, thù hằn người cũ) đóng vai trò điều chỉnh then chốt đối với EQ của trẻ.

Chương 3: Kết quả thực nghiệm nâng cao trí tuệ cảm xúc cho học sinh tiểu học có cha mẹ ly hôn

Chương 3 mô tả quy trình thực nghiệm sư phạm can thiệp trên nhóm học sinh được lựa chọn:

• Thiết kế thực nghiệm: Chọn 10 học sinh vào nhóm thực nghiệm (TN) và 10 học sinh vào nhóm đối chứng (ĐC). Điểm số EQ ban đầu giữa hai nhóm trước can thiệp không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ($p > 0,05$).
• Nội dung tác động: Triển khai các bài tập rèn luyện cảm xúc được thiết kế riêng dựa trên đặc điểm nhận thức của học sinh tiểu học (trực quan - hành động) và các thành tố của mô hình Bar-On: bài tập nhận diện cảm xúc qua nét mặt/tranh ảnh, bài tập điều hòa nhịp thở và kiềm chế nóng giận, bài tập thấu cảm và đóng vai giải quyết tình huống giao tiếp.
• Kết quả đối chiếu sau thực nghiệm:
  • Nhóm đối chứng (ĐC): Điểm số EQ trước và sau thời gian khảo nghiệm không có sự biến đổi đáng kể.
  • Nhóm thực nghiệm (TN): Điểm số tổng EQ cũng như điểm số ở các thang đo thành phần (đặc biệt là khả năng kiểm soát stress, nhận biết bản thân và kỹ năng thích ứng) có sự gia tăng rõ rệt và đạt ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$).
  • Đối chiếu từng trường hợp trong 10 học sinh nhóm TN cho thấy các em có sự chuyển biến tích cực trong việc cởi mở giao tiếp, giảm bớt mặc cảm tự ti và biết cách điều chỉnh hành vi khi đối diện với cảm xúc bực bội tại lớp học.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả nghiên cứu chính

1. Xác nhận thực trạng suy giảm chỉ số cảm xúc: Nghiên cứu đã chứng minh bằng số liệu định lượng rằng học sinh tiểu học có cha mẹ ly hôn chịu ảnh hưởng tiêu cực về mặt tâm lý, thể hiện qua điểm số EQ trung bình thấp hơn nhóm học sinh sống trong gia đình đầy đủ cha mẹ.
2. Làm rõ các yếu tố chi phối: Chỉ số EQ của trẻ sau ly hôn không chỉ phụ thuộc vào bản thân sự kiện ly hôn mà chịu sự chi phối mạnh mẽ bởi: chất lượng mối quan hệ giữa cha và mẹ sau khi chia tay, mức độ quan tâm thường xuyên của cả hai bên đối với trẻ, và môi trường giáo dục của người nuôi dưỡng trực tiếp.
3. Khẳng định tính khả biến của trí tuệ cảm xúc: Thực nghiệm sư phạm chứng minh rằng EQ không phải là chỉ số cố định mà có thể cải thiện thông qua các bài tập tác động tâm lý - giáo dục có định hướng, phù hợp với lứa tuổi tiểu học.

Giải pháp và kiến nghị tác giả đề xuất

• Đối với gia đình và phụ huynh:
  • Cần duy trì trách nhiệm chăm sóc, liên lạc thường xuyên với con cái dù không còn chung sống; tránh biến con thành công cụ giải tỏa mâu thuẫn hoặc ngăn cấm con gặp người cha/mẹ còn lại.
  • Lắng nghe, tôn trọng cảm xúc của trẻ, tránh đổ lỗi cho hoàn cảnh hoặc tạo áp lực tâm lý khiến trẻ nảy sinh mặc cảm tự trách bản thân.
• Đối với nhà trường và giáo viên chủ nhiệm:
  • Giáo viên cần nắm bắt hoàn cảnh gia đình của từng học sinh để có biện pháp hỗ trợ tế nhị, tránh định kiến hoặc tạo sự phân biệt đối xử trong tập thể lớp.
  • Tích hợp các nội dung giáo dục cảm xúc (SEL) vào các hoạt động ngoại khóa, giờ sinh hoạt lớp; tạo điều kiện cho các em tham gia hoạt động nhóm để rèn luyện kỹ năng giao tiếp và khả năng thích ứng xã hội.
  • Thiết lập kênh thông tin thường xuyên giữa giáo viên và người trực tiếp nuôi dưỡng để kịp thời phát hiện các rối nhiễu hành vi ở học sinh.

Đóng góp của công trình

• Khóa luận là một trong những công trình tiên phong tại Việt Nam khảo sát chuyên sâu về trí tuệ cảm xúc ở đối tượng học sinh tiểu học chịu ảnh hưởng của sự kiện gia đình ly hôn.
• Cung cấp dữ liệu thực chứng và quy trình đo lường thích ứng thang đo Bar-On EQ-i:YV trên nhóm khách thể đặc thù tại địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Quy mô mẫu khảo sát thực trạng còn ở mức giới hạn ($N = 70$ học sinh có cha mẹ ly hôn) và chỉ tập trung tại 3 trường tiểu học thuộc ba quận tại Thành phố Hồ Chí Minh, chưa bao quát được toàn diện các khu vực ngoại thành hoặc các vùng địa lý khác.
  • Số lượng học sinh tham gia nhóm thực nghiệm can thiệp còn nhỏ ($n = 10$ học sinh nhóm thực nghiệm và $n = 10$ học sinh nhóm đối chứng); thời gian thực nghiệm sư phạm chưa kéo dài để theo dõi các biến đổi lâu dài trong giai đoạn chuyển cấp.
• Hướng mở rộng nghiên cứu:
  • Mở rộng quy mô mẫu khảo sát trên nhiều tỉnh thành và các khối lớp khác nhau để tăng tính đại diện của dữ liệu.
  • Xây dựng chương trình giáo dục trí tuệ cảm xúc đồng bộ thành cẩm nang hoặc học phần ngoại khóa áp dụng thử nghiệm trên quy mô toàn trường học.

---

Giá trị tham khảo

Tài liệu là nguồn tham khảo hữu ích cho:

• Sinh viên và học viên ngành Tâm lý học, Giáo dục học, Công tác xã hội: Tham khảo cấu trúc thiết kế một đề tài nghiên cứu tâm lý học thực nghiệm kết hợp điều tra thực trạng, cách thức thích ứng công cụ đo lường Bar-On EQ-i:YV và quy trình xử lý số liệu bằng phần mềm SPSS.
• Giáo viên tiểu học và cán bộ tư vấn học đường: Nắm bắt các dấu hiệu tâm lý đặc trưng của trẻ có hoàn cảnh cha mẹ ly hôn để thiết kế phương pháp tiếp cận sư phạm phù hợp, hỗ trợ học sinh hòa nhập và giải tỏa áp lực tinh thần.
• Phụ huynh và những người làm công tác xã hội - gia đình: Hiểu rõ tầm quan trọng của việc duy trì sự quan tâm và tạo dựng môi trường hậu ly hôn lành mạnh đối với sự phát triển nhân cách của con trẻ.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận sử dụng công cụ nào để đo lường trí tuệ cảm xúc của học sinh?
Nghiên cứu sử dụng trắc nghiệm Bar-On Emotional Quotient Inventory phiên bản dành cho trẻ em và thanh thiếu niên từ 7 đến 18 tuổi (EQ-i:YV, Bar-On 2000), bản tiếng Việt do PGS.TS. Nguyễn Công Khanh chuyển ngữ và chuẩn hóa. Thang đo gồm 60 items đo lường 5 khu vực: Hiểu biết chính mình, Quan hệ với người khác, Kiểm soát/quản lý stress, Khả năng thích ứng và Tâm trạng chung.

2. Khách thể khảo sát trong nghiên cứu gồm những ai và thuộc địa bàn nào?
Mẫu nghiên cứu chính gồm 70 học sinh tiểu học (lớp 3 đến lớp 5) có cha mẹ ly hôn cùng phụ huynh/người nuôi dưỡng; mẫu so sánh gồm 84 học sinh gia đình bình thường. Dữ liệu được thu thập tại 3 trường tiểu học ở TP.HCM: Tiểu học Phan Văn Trị (Quận 1), Tiểu học Trần Bình Trọng (Quận 5) và Tiểu học Bình Trị 1 (Quận Bình Tân).

3. Cơ cấu người nuôi dưỡng trực tiếp của 70 học sinh có cha mẹ ly hôn trong mẫu khảo sát như thế nào?
Trong 70 học sinh được khảo sát, có 32 em sống với mẹ (chiếm 45,7%), 26 em sống với cha (chiếm 37,1%), 8 em sống với ông bà (chiếm 11,4%) và 4 em sống cùng họ hàng (chiếm 5,7%).

4. Quy mô và kết quả của phần thực nghiệm sư phạm trong khóa luận ra sao?
Tác giả chọn 10 học sinh vào nhóm thực nghiệm (TN) và 10 học sinh vào nhóm đối chứng (ĐC) có điểm số ban đầu tương đương. Sau khi áp dụng các bài tập rèn luyện cảm xúc cho nhóm TN, kết quả kiểm định thống kê cho thấy chỉ số EQ của nhóm TN tăng lên có ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$), trong khi nhóm ĐC không có sự thay đổi rõ rệt.

5. Những yếu tố gia đình nào có tương quan chặt chẽ nhất với chỉ số EQ của học sinh sau ly hôn?
Nghiên cứu chỉ ra 3 yếu tố gia đình tương quan mật thiết với EQ của trẻ: mức độ quan tâm chăm sóc đều đặn của cả cha lẫn mẹ sau ly hôn, mối quan hệ không xung đột giữa cha và mẹ sau khi chia tay, và phương pháp giáo dục thấu cảm của người trực tiếp nuôi dưỡng.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Trúc Linh đã phản ánh bức tranh thực trạng về trí tuệ cảm xúc của học sinh tiểu học có cha mẹ ly hôn tại Thành phố Hồ Chí Minh, chỉ ra sự suy giảm đáng chú ý ở các chỉ số thích ứng và quản lý căng thẳng so với học sinh thuộc gia đình bình thường. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa khảo sát định lượng diện rộng và can thiệp thực nghiệm sư phạm, công trình đã chứng minh tính khả thi của các biện pháp rèn luyện cảm xúc trong việc hỗ trợ tâm lý cho trẻ. Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao cho công tác tư vấn tâm lý học đường và định hướng xây dựng môi trường giáo dục nhân văn cho học sinh có hoàn cảnh đặc biệt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VẺ TRÍ TUỆ CẢM XÚC CUA HỌC SINH TIỂU HỌC CÓ CHA MẸ LY HON 1. TONG QUAN VE LICH SỬ NGHIÊN CỨU VAN ĐÈ TRÍ TUE CAM XUC 1. Những nghiên cứu trên thé giới Tri tuệ cảm xúc đã trở thành một dé tải được quan tâm rộng rãi trong giới khoa học cũng như giới bình dân ké từ khi quyền sách cùng tên của Daniel Goleman được xuất bản năm 1995, thời điểm ma cảm xúc đã được xem như một loại trí tuệ. Van dé cảm xúc tuy đã được bản đến từ thời Aritstôt nhưng mai đến thé ky XIX mới được bat dau nghiền cưu.

Cuối thé kỷ XIX, Charles Darwin đã thuyết phục mọi người về tính di truyền va sự tiễn hỏa của các phản xạ cam xúc. Ong cho rằng cảm xúc có vai trò quan trọng cho sự sinh tồn vả thích nghi của một ca thể. Sự thể hiện cảm xúc giúp con người và động vật ton tại, bởi vì nó vừa đóng vai trò là tín hiệu của hành động chủ định vừa đóng vai trò là sự chuẩn bị cho hành động đó [9, tr. Cũng trong khoảng thời gian này, các trắc nghiệm trí thông minh (Intelligence testing) được hình thành và người ta có chút lưu tâm xếp đặt cảm xúc vào loại tri thông minh ngôn ngữ.

Một so nha tâm ly học cũng có gang nhận dang tri thông minh xã hội tuy nhién những nỗ lực trong lĩnh vực này không được khuyên khích va khải niệm trí thông minh vẫn được dành riêng cho khả năng nhận thức [22, tr. Những công bố đáng chủ ý vẻ trí tuệ cảm xúc bắt đầu xuất hiện ở dau thể ky XX với Edward Thorndike, giao sư Tam lý học Đại học Tổng hợp Columbia trong những nghiên cứu vẻ trí tuệ xã hội nam 1920. Theo ông, trí tuệ xã hội là “năng lực hiểu và điều khiển mà những người đàn ông, đàn bà, con trai và con gái sử dụng để hành động một cách khôn ngoan, sảng suốt trong các mỗi quan hệ của con người” [17, tr. Nghiên cửu của ông tập trung vao việc m6 tả, giải thích va đánh gia hành vi xã hội.

Năm 1935, Edgar Doll xuất bản công cụ dau tiên dé đo lường trí thông minh xã hội ở trẻ nhỏ. Chịu anh hưởng từ Thorndike và Doll, David Wechsler đưa thêm hai tiểu thang đo là khả năng hiểu ngôn ngữ va sắp xếp tranh vào trắc nghiệm tri thông minh nỗi tiếng của ông. Nó được thiết kế để đo lường khía cạnh thông minh xã hội. Năm 1939, một năm sau lan xuất ban đầu tiên trắc nghiệm ấy, Wechsler cho rằng ảnh hưởng của yếu tô phi nhận thức (non intellective) chưa được xét đến trong công trình nay.

Ong khang định rằng mö hình tri thông minh của chúng ta sẽ không day đủ cho đến khi nào chúng ta mé tả cách thỏa dang yếu tô ay. Wechsler xem yêu tổ ấy là cần thiết dé dy đoán khả năng thành công của một người. Ông viết: “Cau hỏi chính đặt ra là yếu to ‘phi nhận thức ` có được thừa nhận là thanh tổ của trí tuệ chung? Luan diém của tôi đã đưa ra rằng những yếu tổ này không chỉ được thừa nhận mà còn rất can thiết. Tôi đã có gắng chỉ ra rằng những yeu tô phi nhận thức không chỉ được thừa nhận là thành tổ của trí tuệ chung mà còn quyết định hành vi thẳng minh” [ L7, tr, 8].

Các nhà nghiên cứu còn khai thác dé tài này qua những cách tiếp cận khác. Trong thập ky 1970, người ta tập trung nghiền cửu căn bệnh có tên gọi là Alexithymia (thuật ngữ do nha tâm bệnh học Peter Sifneos tạo ra năm 1972), biểu hiện ở những người không có khả năng nhận biết, hiểu và mô tả cảm xúc. Những công trình này từng bước giúp xác định vai trò không thể thiểu của cảm xúc trong đời sông hãng ngày của mỗi cá nhân. Như vậy, cho đến thập kỷ 70 của the ky XX, van dé trí thệ cảm xúc đã được dẫn định hình.

Tuy nhiên, khải niệm trí thông mình được hiểu theo quan niệm truyền thông là năng lực nhận thức được do bang các trắc nghiệm IQ vẻ nang lực suy luận logic- toán và nang lực ngôn ngữ, năng lực nhớ kiến thức vẫn nổi trội hơn nhiều. Đến khi Howard Gardner công ba ly thuyết đa tri tuệ năm 1983 thì các nhà nghiên cửu bắt đầu quan tâm đến các thành phân khác nhau trong cơ cầu của trí tuệ con người. Gardner cho răng không có hình thức duy nhất, toàn khỏi của trí tuệ quyết định thành công trong cuộc đời, đúng hon co một thang trí tuệ rộng lớn. Theo lap luận đỏ, ong đưa ra mỗ hình da tri tuệ và cho rằng trí tuệ ca nhân gom hai loại: trí thang minh liên cả nhân (interpersonal intelligence) va trí thông minh nội tầm (intranersonal intelligence), Ong cho rằng hai loại trí tuệ nảy cũng quan trong như trí thông minh han lâm được biểu thị bởi chỉ số [Q và do bằng trắc nghiệm IQ.

Vi dụ như chỉ với trí thông minh logic-toán. một người có thé đi xa trong lĩnh vực này. Nhưng với thành tựu cao đó, nêu người ấy còn có thêm thành phan trí tuệ về con người thì người ấy có cơ may thể hiện mình hoàn chỉnh hơn nhiều. Ngược lại, một người với trí tuệ logic — toán rat noi trội, có nhiều thành công trên lĩnh vực nay nhưng trí tuệ vẻ ban thân rất kém coi thì rất có thể cô đơn với những thành công của minh, thậm chi con tạo ra nhiều “ké thủ” cho minh [17].

Reuven Bar On là người đầu tiên đưa ra thuật ngữ chỉ số EQ (Emotional Quotient) trong luận an tiên sĩ của ông năm 1985, Để trả lời cho câu hỏi: "Điều gì làm cho những người có cùng chỉ số 1Q dat mức thành công trong cuộc song khác nhau?”, ông đưa ra mô hình trí tuệ cảm xúc kiểu hỗn hợp gồm § yếu to liên quan đến trí tuệ cảm xúc giúp cả nhãn có kha nang thành công hơn người khác. Mô hình này sẽ được đề cập kỹ hơn ở phân sau. Kế thừa những nghiên cửu của các tác gia trước, Peter Salovey và John Mayer là hai nhà tầm ly học Mỹ đã công bổ định nghĩa chính thức đầu tiên về tri tuệ cảm xúc vao năm 1990: “Tri tuệ cam xúc la kha nang hiểu rõ cảm xúc của bản thân, thấu hiểu cảm xúc của người khác, phan biệt được chúng và sử dụng những thông tin ấy dé hưởng dan suy nghĩ và hành động của minh”. Định nghĩa này đã có ảnh hưởng quan trọng đến lý thuyết trí tuệ cảm xúc tại thời điểm đó.

Cũng trong năm 1990, Mayer, Salovey và cộng sự đã công bố bộ trắc nghiệm đo trí tuệ cảm xúc và từ đây hai ông đã din dau sự phát triển khoa học về lý thuyết và phương pháp xác định chỉ số trí tuệ cam xúc, Sau bảy năm, Mayer va Salovey (1997) đã chỉnh sửa đối chút định nghĩa tri tuệ cảm xúc được nêu vào năm 1990 như sau: “Trí me cam xúc nhự là năng lực nhan biết bày tỏ cảm xúc; cảm xúc hóa tư duy; hiểu, suy luận với cảm xúc: điều khiển, kiểm soát cảm xúc của mình và của người khác. Dựa trên định nghĩa nay, mỗ hinh trí tuệ cảm xúc thuẫn nang lực được xảy dựng [ L9, tr. Với công trình tông hợp các nghiên cứu của P. Mayer va nhiều nhóm nghiên cứu khác, Daniel Goleman đã làm cho đẻ tai trí tuệ cảm xúc được sự chú y rộng rãi trên toàn thé giới.

Ngày nay, cụm từ trí tuệ cảm xúc ma chữ viết tat của nó là El xuất hiện rất nhiều trên các tựa sách, để chơi đành cho trẻ em, trên các chương trình TV.Trong quyền sách này, Goleman lý giải ban chất của xúc cảm dựa trên cách thức hoạt động của não bộ đông thời xác định vai trỏ quan trọng của trí tuệ xúc cảm đổi với chất lượng các mỗi quan hệ xã hội cũng như ảnh hưởng của những xúc cảm liêu cực trên sức khỏe và sự cân bang tâm lý và cách chung là khả năng thành công của con 10 người. Daniel Goleman khang định rang chúng ta can cỏ những nang lực xúc cảm ca nhân gồm: - Nang lực tự nhận biết bản than; - Năng lực tạo động lực; - Năng lực thâu cảm và năng lực giao tiếp xã hội. Ong cho rằng nên tảng của trí tuệ xúc cảm được hình thành trong giai đoạn thơ âu ở gia đình hay trưởng học. Sự căng thang xảy ra thường xuyên ở những năm đầu đời làm suy yếu trí tuệ dù răng kinh nghiệm sống sau này có thé bù đắp lại phan nảo nhưng chúng van dé lại những dau an rat sâu sắc.

Nói cách khác, đây là thời ky then chốt đẻ rèn luyện thỏi quen tâm lý chỉ phối cuộc sống con người trong cả cuộc đời. Những nghiên cửu của Goleman không chỉ dừng lại ở việc xác định bản chat của trí tuệ cảm xúc, vai trò của nd đổi với sự thành công của con người mà ông con đưa ra những biện pháp dé giao dục trí tuệ cảm xúc đặc biệt là giao dục cảm xúc cho trẻ. Như vay, nhìn một cách tong thé có thê nói có ba đại điện tiêu biểu đã đi sâu nghiên cửu trí tuệ cảm xúc đưới những cách tiếp cận khác nhau, trong đỏ R. Bar-On tiếp cận trí tuệ cảm xúc dưới góc độ nhân cách, P.

Mayer nghiên cứu đưới góc độ năng lực và D. Goleman tiếp cận dưới góc độ hiệu quả công việc. G mang nghiên cứu tri tuệ cảm xúc trên trẻ em, những công trình đầu tiên có thé kế đến là của Cassidy, Parke, Butkobsky và Braungart (1992) đo lường khả năng hiểu cảm xúc trên trẻ mẫu giáo. Barth và Bastiani (1997) cũng tập trung xem xét khả năng hiểu những thông điệp cảm xúc ở trẻ mẫu giáo.

Cả hai nhóm trên đều đi đến kết luận rằng những trẻ khó nhận điện cảm xúc của mình vả của người khác thường khỏ thiết lập mỗi quan hệ với bạn bẻ hom các trẻ khác [22, tr. Năm 2003, tô chức Open Adoption & Family Service đã goi bảng khảo sát đến 156 gia đình nhận các trẻ từ 7 đến 18 tuổi làm con nuôi và 143 người mẹ ruột của các em bao gồm các nội dung: chat lượng các môi quan hệ giữa 3 bên, sự hải lòng hay không với việc cho - nhận con nuôi va đồng thời do lưởng trí tuệ cảm xúc của các trẻ vừa néu dựa trên thang do trí tuệ cảm xúc của Bar On (EQ-i, YV). Kết quả cho thay trí tuệ cảm xúc của trẻ tăng lên khi trẻ nhận thức được mỗi quan hệ tắt đẹp giữa mẹ ruột va cha mẹ nhận nuôi trẻ [30].