Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TRẦM CẢM Ở HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan nghiên cứu trầm cảm ở học sinh trung học phổ thông Trầm cảm đã được phát hiện và nghiên cứu từ rất sớm trên thế giới. Tuy vậy, chỉ bắt đầu vào khoảng thế kỷ 19 những nghiên cứu về trầm cảm mới bắt đầu nở rộ và đi sâu hơn vào bản chất của nó, đặc biệt ở hai lĩnh vực tâm thần học và tâm lí học. Trong lĩnh vực tâm lí học nói chung và tâm lí học trị liệu, tâm lí học lâm sàng, tâm bệnh học nói riêng, trầm cảm được nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau, như xã hội, hành vi và nhận thức, liên nhân cách… Các nghiên cứu chủ yếu tập trung 3 hướng chính: (1) nghiên cứu dịch tễ học về trầm cảm; (2) nghiên cứu về các liệu pháp can thiệp trầm cảm; (3) nghiên cứu về ứng phó với trầm cảm.
Hướng nghiên cứu dịch tễ học về trầm cảm Có rất nhiều công trình nghiên cứu nước ngoài chỉ ra rằng: trầm cảm là một bệnh lý rất phổ biến. Theo Golbeng và Huxley (1999) 20 – 30% dân số Úc có biểu hiện trầm cảm, trong đó 3 – 4% là trầm cảm vừa và nặng [80]. Trầm cảm là một bệnh lý thường gặp tại các trung tâm chăm sóc sức khoẻ tâm thần, gặp ở 41% bệnh nhân tâm thần nội trú và chiếm 20% số bệnh nhân tâm thần nặng [112].M Weissman đã tiến hành khảo sát trên diện rộng ở một số nơi trên thế giới như Mỹ, Anh, New Zealand, Beirut, Hàn Quốc, Canada, Pháp, Đức, Florence, Đài Loan,… Công cụ đo là chuẩn chẩn đoán của Hiệp hội Tâm thần Mỹ, Tổ chức sức khỏe thế giới và Bang Kiểm tra Anh. Kết quả cho thấy ở Châu Âu số người bị trầm cảm dao động từ 4.6% đến 7,4%, ở Mỹ từ 1,5% đến 4,9%, trong đó, tỉ lệ nữ bị trầm cảm cao gấp đôi so với nam [51].
luan an 9 Nhóm nhà nghiên cứu cũng đưa ra một số nguyên nhân về mặt sinh học, tâm lí và xã hội để giải thích tỉ lệ như trên, như do nữ chịu ảnh hưởng của sự thay đổi hormon vào chu kỳ kinh nguyệt, thời gian mang thai và sinh con, do vị trí xã hội của nữ thấp hơn nam, cơ hội làm việc, thăng tiến, tăng lương cũng ít hơn nam, đặc biệt họ phải cùng lúc gánh vác 2 vai trò: làm mẹ và làm việc ngoài xã hội… Thế nhưng đây vẫn là một nghiên cứu thuộc về dịch tễ học nên đã không đi sâu vào bản chất của trầm cảm. Các nghiên cứu cộng đồng so sánh xuyên quốc gia cho thấy tỷ lệ trầm cảm suốt đời ở Đài Loan và Hàn Quốc lần lượt là 1,5% và 2,9%, trái ngược với 5,2% ở Hoa Kỳ. Các tỉ lệ khá thấp ở Đài Loan và Hàn Quốc có thể chỉ ra sự khác nhau trong báo cáo của đau khổ hoặc có thể các yếu tố bảo vệ của gia đình và hỗ trợ xã hội. Gần đây, Hiệp hội dịch tễ học tâm thần quốc tế đã kiểm tra dữ liệu từ 10 quốc gia và thấy rằng các nước châu Á báo cáo tỷ lệ thấp nhất (3,0% ở Nhật Bản) trong khi các nước phương Tây báo cáo tỷ lệ mắc cao nhất (16,9% ở Hoa Kỳ, 15,7% ở Hà Lan) [118].
Không có nghiên cứu dịch tễ học đại diện trên toàn quốc về các rối loạn tâm thần ở trẻ em và thanh thiếu niên được tiến hành tại Hoa Kỳ, tuy nhiên, những phát hiện từ một số nghiên cứu nhỏ hơn cho thấy tỉ lệ trầm cảm tăng từ thời thơ ấu (2%) đến tuổi thiếu niên (4% đến 7%; ví dụ, Costelle và cộng sự, 2002; Hankin và cộng sự, 1998). Đến năm 18 tuổi, gần một phần tư thanh thiếu niên sẽ trải qua một giai đoạn trầm cảm trong suốt cuộc đời, làm cho nó trở thành một trong những rối loạn sức khỏe tâm thần phổ biến nhất ở những người trẻ tuổi (Clarke, Hawkins, Murphy, & Sheeber, 1993; Lewinsohn, Hops, Robert, Seeley, % Andrew, 1993) [96]. Nghiên cứu trầm cảm ở lứa tuổi thanh thiếu niên, chúng ta chú ý đến các công trình nghiên cứu của các tác giả người Pháp. Một điều tra về sức khoẻ của các thanh thiếu niên trên 14.000 học sinh phổ thông trung học ở Choquet, năm 1994, kết quả chỉ ra rằng các rối loạn tâm thể (đau đầu, đau bụng, đau lưng, rối loạn giấc ngủ, thức đêm) và các rối nhiễu xã hội khác (giảm đột ngột kết quả học tập, trốn học, cắt đứt đột ngột quan hệ bạn bè.) cho phép xác định một cách có luan an 10 hiệu quả tính trầm cảm và mức độ trầm cảm ở thanh thiếu niên cũng như các rối loạn khác có liên quan đến vấn đề tự sát [92 ].
Bảng dưới đây cho thấy tỉ lệ rối loạn trầm cảm ở thanh thiếu niên rất cao: Nguồn thông tin Nước Tuổi Tỷ lệ mắc (%) Kashani Hoa Kỳ 14 – 16 8,0 Valez Hoa Kỳ 13 – 18 5,9 Lewins Hoa Kỳ 14 – 18 2,6 Cohen Hoa Kỳ 14 – 16 4,7 (Theo Pierre Olie et al. Les maladies depressives (1995): Medecine – Sciences Flammarion Paris) Trong một phân tích riêng về dữ liệu từ cùng một mẫu của 2.150 thanh thiếu niên Trung Quốc Hồng Kông, Shek (1991a) đã báo cáo rằng hơn 50% nhóm đó đã báo cáo mức độ nhẹ, trung bình hoặc mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng cảm giác thất bại, thiếu sự hài lòng trong cuộc sống, sự cáu kỉnh và mệt mỏi. Hơn 20% mẫu báo cáo rằng họ có mức độ buồn bã vừa phải hoặc nghiêm trọng, bi quan, cảm giác thất bại, tự ghê tởm và khóc. Trong một nghiên cứu khác về trầm cảm ở thanh thiếu niên Trung Quốc (Stewart et al., 1999), CBDI được quản lý cùng với nhiều câu hỏi khác (ví dụ, nhận thức về mối quan hệ gia đình và đồng đẳng, chức năng và áp lực của trường học, và sức khỏe chủ quan) cho 996 học sinh trung học (tuổi từ 14 - 17) tại Hồng Kông.
Nhận thức của cha mẹ thiếu hiểu biết và chấp nhận ngang hàng là yếu tố dự báo mạnh nhất của triệu chứng trầm cảm, đó là phù hợp với phát hiện của Shek (1991a) về mối quan hệ giữa CBDI và phong cách giáo dục của cha mẹ ở Hồng Kông với dữ liệu là 2150 vị thành niên người Trung Quốc. Stewart và cộng sự lưu ý thêm rằng điểm số CBDI của thanh thiếu niên Trung Quốc tại Hồng Kông (11,0 đối với nam, 13,3 đối với nữ) cao hơn đáng kể so với các báo cáo về mẫu thanh thiếu niên Canada có thể so sánh được [122]. Về độ tuổi khởi phát trầm cảm, các nhà nghiên cứu không có sự thống nhất, bởi trong các công trình nghiên cứu dịch tễ học chỉ ra rằng: trầm cảm xuất hiện ở luan an 11 mọi lứa tuổi khác nhau từ người cao tuổi, đến người trung niên, thanh niên, thiếu niên và cả trẻ em. Với người già bị trầm cảm do chịu nhiều sức ép của tuổi tác, bệnh tật và sự cô đơn; người trung niên do chịu sức ép từ sự thành công hay thất bại của sự nghiệp; thanh niên bị trầm cảm do thường xuyên phải cố gắng hoàn thành nhiệm vụ trong các công việc căng thẳng; với thiếu niên trầm cảm do trải qua sự căng thẳng ngoài xã hội và những thay đổi lớn của cơ thể mà thường dẫn đến sự thay đổi lớn về tâm trạng; trẻ em thậm chí cả trẻ sơ sinh đều có thể bị đau đớn từ trầm cảm do mâu thuẫn trong gia đình [43].
Theo bác sỹ Lã Thị Bưởi và cộng sự (1999), rối loạn trầm cảm chiếm 4,2% dân số khi điều tra ở phường Lê Đại Hành (thành thị, Hà Nội), trong đó có 0,87% ở độ tuổi 15-29. Nghiên cứu của bác sỹ Nguyễn Văn Siêm và cộng sự cho thấy có 8,35% dân số ở xã Quất Động (nông thôn, Thường Tín) bị rối loạn trầm cảm, trong đó có 1,84% ở độ tuổi 15-29 [51]. Nghiên cứu về trầm cảm ở học sinh có nghiên cứu của tác giả Đặng Thanh Tùng “Bước đầu phát hiện rối nhiễu trầm cảm và một số yếu tố tâm lý xã hội liên quan đến rối nhiễu trầm cảm ở học sinh trung học phổ thông trên địa bàn Hà Nội” năm 2001 đã chỉ ra rằng: tỷ lệ học sinh trung học phổ thông trên địa bàn Hà Nội, mắc rối nhiễu trầm cảm là 18,8% có rối nhiễu trầm cảm nhẹ, có 7% là có dấu hiệu rối nhiễu trầm cảm vừa và 2,1% là có biểu hiện rối nhiễu trầm cảm nặng. Trầm cảm có mối quan hệ chặt chẽ với các yếu tố tâm lý xã hội như rối nhiễu lo âu, thu mình, thiếu hụt kỹ năng xã hội, mâu thuẫn gia đình.
các rối nhiễu tâm lý có thể là nguyên nhân làm phát sinh rối nhiễu trầm cảm. Một cuộc khảo sát được tiến hành ở các trường THPT nội thành thành phố Hồ Chí Minh do Trung tâm Truyền thông Giáo dục Sức khỏe (Sở Y tế thành phố Hồ Chí Minh) phối hợp với Trung tâm Đào tạo, Bồi dưỡng Cán bộ Y tế thành phố Hồ Chí Minh đưa ra một số liệu đáng lo ngại: 21% học sinh trung học bị trầm cảm [33, tr 54]. Theo bác sỹ Cao Văn Tuân (2002), tình trạng trầm cảm ở lứa tuổi thanh thiếu niên chiếm tỉ lệ 5 – 7%, trong khi đó theo TS. Hoàng Cẩm Tú, tỉ lệ này là 10%; theo TS.
Ngô Thanh Hồi, tỉ lệ này chiếm hơn 15% [33, tr 101]. Theo nghiên cứu của Trần Viết Nghị, Lã Thị Bưởi và cộng sự trên 60 học luan an 12 sinh (14 – 19 tuổi) tại trường PTTH vùng cao Việt Bắc học sinh dân tộc thiểu số cho thấy 23,33% học sinh bị trầm cảm [40]. Theo nghiên cứu “Xây dựng mô hình chăm sóc sức khỏe tâm lí – tâm thần cho học sinh phổ thông ở Đồng Nai” do bác sỹ Nguyễn Văn Thọ và cộng sự thực hiện (1999-2000) cho thấy lo âu – trầm cảm chiếm tỉ lệ từ 10 – 21% trong số các học sinh có vấn đề về sức khỏe tâm thần [34, tr 296]. Theo nghiên cứu của Nguyễn Bá Đạt tỷ lệ học sinh trung học phổ thông Hà Nội bị trầm cảm trong năm học 2001 - 2002 ở mức độ trung bình (8 ,8%).
Trong đó có 6,7% trầm cảm nhẹ; 1,7% trầm cảm vừa; 0,5% trầm cảm nặng [9]. Một nghiên cứu cắt ngang của 972 học sinh trung học, từ 13 đến 16 tuổi, ở miền bắc Việt Nam cho thấy tỷ lệ cao có sức khỏe tâm thần kém, với 17,6% cảm thấy buồn và vô vọng mỗi ngày trong hai tuần trong 12 tháng qua [142].