MỞ ĐẦU Tính cấp thiết của đề tài Sự bùng nổ dân số và các dịch bệnh hiểm nghèo là những vấn đề cấp thiết của nhân loại hiện nay. Đây là những vấn đề đã và đang diễn ra một cách phổ biến trên toàn thế giới (mang tính toàn cầu) và hậu quả của những vấn đề này rất nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh hoạt, đời sống, sự tồn tại, phát triển, sự sống còn của con người và sinh vật trên Trái đất. Bùng nổ dân số đã trở thành nỗi lo của nhiều nước trên thế giới, làm cạn kiệt tài nguyên, suy thoái trầm trọng nền kinh tế quốc dân, dịch bệnh và ô nhiễm môi trường… Vấn đề này ngày càng trầm trọng, đe doạ trực tiếp sự phát triển kinh tế - xã hội bền vững, sự tồn tại, phát triển của các thế hệ hiện tại và tương lai. Từ hiện trạng này, sức khỏe con người ngày càng bị nhiều mối nguy hiểm đe dọa từ các bệnh tật, các vi khuẩn, virus có hại, thậm chí các chủng vi khuẩn biến dị.
Trong những năm gần đây, Việt Nam đang phải đối mặt với nhiều thách thức lớn do tình trạng tăng nhanh dân số mà gây quá tải ở các thành phố, điều kiện sống rất tệ và dẫn tới những vấn đề nghiêm trọng về sức khoẻ. Những vùng đô thị lớn như Hà Nội, Thành Phố Hồ Chí Minh, vấn đề này càng trở nên nghiêm trọng. Dân cư đông đúc, môi trường sống chật hẹp, ẩm thấp đã tạo điều kiện thuận lợi cho các vi khuẩn, virus gây hại sinh sôi và phát triển, cũng như có khả năng tạo thành nhiều dịch bệnh liên quan đến hệ hô hấp, đường ruột, da… Hiện nay, tỷ lệ tử vong do da tiếp xúc với các vi sinh vật có khả năng gây bệnh (vi khuẩn, nấm, vi rút…) trong môi trường lâm sàng, công nghiệp và hộ gia đình là đáng kể. Môi trường sống quanh ta luôn tiềm ẩn các vi khuẩn ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và sinh hoạt của mọi người.
Nhiễm trùng bệnh viện và các bệnh da liễu khác nhau là một trong những nguy cơ tiềm ẩn đối với sức khỏe [17]. Việc giữ môi trường sống xung quanh trong sạch là điều kiện cần thiết nhằm đảm bảo sức khỏe và nâng cao chất lượng cuộc sống của mọi người. Trước tình hình trên, chúng ta cần tập trung nghiên cứu để tổng hợp nên loại vật liệu bề mặt kháng khuẩn cho sàn và tường trong các không gian lâm sàng, công nghiệp và gia dụng chứa 1 các tác nhân có khả năng ức chế giúp ngăn ngừa hiểm họa lây nhiễm vi khuẩn và làm giảm sự phát triển của vi sinh vật nhằm nâng cao chất lượng sống của con người và thời góp phần bảo vệ môi trường sống… Mục tiêu nghiên cứu 1.1 Mục tiêu tổng quát Phương pháp phức chất trung gian dựa trên cơ sở phương pháp Sol-gel được sử dụng để tổng hợp các vật liệu ZnTiO3, Zn2TiO4 và Ag/ZnTiO3, Ag/Zn2TiO4 có kích thước nano. Sau khi tổng hợp được các vật liệu này, chúng ta tiến hành khảo sát các đặc tính hóa lý, khả năng kháng khuẩn và định hướng ứng dụng vào gạch men kháng khuẩn.2 Mục tiêu cụ thể Tổng hợp các vật liệu ZnTiO3, Zn2TiO4, Ag/ZnTiO3 và Ag/Zn2TiO4 có kích thước nano: - Khảo sát các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình tổng hợp các vật liệu kháng khuẩn này để tìm được điều kiện tổng hợp vật liệu tốt nhất.
- Khảo sát tính kháng khuẩn của các vật liệu kháng khuẩn bằng phương pháp pha loãng đa nồng độ để xác định nồng độ ức chế vi khuẩn tối thiểu, phương pháp trải đĩa đếm sống để xác định nồng độ diệt khuẩn tối thiểu. Tổng hợp gạch men kháng khuẩn được phủ các lớp kháng khuẩn ZnTiO3, Zn2TiO4, Ag/ZnTiO3 và Ag/Zn2TiO4: - Nghiên cứu phương pháp phủ vật liệu kháng khuẩn trên bề mặt gạch men. - Thử nghiệm khả năng ức chế vi khuẩn của các mẫu gạch men kháng khuẩn bằng phương pháp tiếp xúc trực tiếp. - Thử nghiệm tính kháng khuẩn trên bề mặt gạch men.
Nội dung nghiên cứu Nghiên cứu tổng quan, thiết kế thí nghiệm. 2 Nghiên cứu tổng hợp các loại vật liệu kháng khuẩn như: vật liệu nano ZnTiO3 với cấu trúc perovskite và Zn2TiO4 với cấu trúc spinel (vật liệu được tổng hợp tại Phòng thí nghiệm của Bộ môn Hóa Vô Cơ – Đại học Bách Khoa Thành phố Hồ Chí Minh (TPHCM). Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình tổng hợp vật liệu như ảnh hưởng của tỷ lệ tiền chất và lượng EDTA, thời gian tạo sol, pH, thời gian nung và nhiệt độ nung đến sản phẩm được tạo thành. Nghiên cứu cấu trúc và các tính chất của vật liệu thu được (các tính chất: tỷ trọng (d), BET, SEM, TEM, XRD, TGA, XPS…).
Khảo sát tính khử khuẩn của ZnTiO3 và Zn2TiO4 trong điều kiện in vitro. So sánh với một số vật liệu tương tự khác (được thử nghiệm phòng Phòng thí nghiệm Bộ môn Vi sinh – Đại học Y Dược TPHCM). Nghiên cứu tổng hợp các loại các vật liệu nano composite Ag/ZnTiO3 và Ag/Zn2TiO4 với kích thước nhỏ hơn 50nm. Nghiên cứu tính chất lý hóa (như tỷ trọng, pH, kích thước hạt, độ xốp.) của sản phẩm phụ thuộc điều kiện phản ứng.
Nghiên cứu ảnh hưởng các nồng độ và tỷ lệ Ag+/Zn2+ khác nhau của các vật liệu như Ag/ZnTiO3 và Ag/Zn2TiO4, điều kiện ánh sáng và pH đến khả năng kháng khuẩn S. Khảo sát tính kháng khuẩn của vật liệu pha tạp Ag trong điều kiện in vitro (được thử nghiệm tại Phòng thí nghiệm Bộ môn Vi sinh – Đại học Y Dược TPHCM). Nghiên cứu khả năng kháng khuẩn của gạch kết hợp vật liệu kháng khuẩn trên bề mặt (được thử nghiệm tại Phòng thí nghiệm Bộ môn Vi sinh – Viện Kiểm Nghiệm thuốc TPHCM). Trên cơ sở kết quả kháng khuẩn, so sánh tính kháng khuẩn của các vật liệu trên và đề nghị quy trình đưa vật liệu lên gạch men.
Đề xuất quy trình chế tạo ZnTiO3, Zn2TiO4 và quy trình pha tạp bạc và vật liệu gạch men được phủ vật liệu kháng khuẩn. 3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu 1.1 Đối tượng nghiên cứu Vật liệu nano kháng khuẩn: ZnTiO3, Zn2TiO4 và các vật liệu nano composite Ag/ZnTiO3, Ag/Zn2TiO4 dạng bột được tổng hợp bằng phương pháp Sol-gel và gạch men kháng khuẩn được phủ bởi các vật liệu kháng khuẩn trên.2 Phạm vi nghiên cứu Quy trình điều chế các vật liệu nano ZnTiO3, Zn2TiO4 và các vật liệu nano composite Ag/ZnTiO3, Ag/Zn2TiO4 được đánh giá dựa trên tỷ lệ tiền chất và lượng EDTA, thời gian tạo sol, pH, thời gian nung và nhiệt độ nung đến sản phẩm được tạo thành. Nghiên cứu các tính chất hóa lý của các vật liệu như: tỷ trọng (d), BET, SEM, TEM, XRD, TGA, XPS… Nghiên cứu khả năng kháng khuẩn của các vật liệu trên được đánh giá trong phạm vi: Khả năng kháng khuẩn S.aureus trong môi trường dung dịch với các vật liệu kháng khuẩn dạng bột dựa trên các yếu tố ảnh hưởng các nồng độ, tỷ lệ Ag+/Ti4+ khác nhau, điều kiện ánh sáng và pH. Nghiên cứu khả năng kháng khuẩn đối với S.coli của gạch men ceramic kết hợp với các loại vật liệu kháng khuẩn trên bề mặt.
Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 1.1 Tính mới của đề tài Các vật liệu kháng khuẩn nano Ag/ZnTiO3 và Ag/Zn2TiO4 là những loại vật liệu rất có tiềm năng với hoạt tính kháng khuẩn cao ngay khi có hoặc không có mặt ánh sáng. Bằng phương pháp phức chất trung gian dựa trên cơ sở phương pháp Sol-gel, vật liệu nano Ag/ZnTiO3 có cấu trúc perovskite (với tỷ lệ Zn2+: Ti4+: EDTA=1:1:1) được hình thành. Khi tăng tỷ lệ EDTA lên gấp 6 lần, vật liệu nano Ag/Zn2TiO4 có cấu trúc spinel được tạo thành tại nhiệt độ nung 650oC thấp hơn rất nhiều so với những công trình nghiên cứu trước đây. Trước đây, vật liệu ZnTiO3 có cấu trúc perovsite chỉ biến đổi thành vật liệu Zn2TiO4 với cấu trúc spinel Zn2TiO4 ở nhiệt độ trên 950oC [18-21].
Tuy nhiên, trong Luận án này, tại nhiệt độ 650oC, với tỷ lệ 4 EDTA tăng lên gấp 6 lần, vật liệu ZnTiO3 có cấu trúc perovsite sẽ chuyển thành vật liệu Zn2TiO4 có cấu trúc spinel Zn2TiO4. Vì thế, đây chính là điểm mới của Luận án này. Ngoài ra, trước tình hình cấp bách hiện nay là cả thế giới đang phải đối mặt với dịch bệnh diễn ra hết sức phức tạp, vì thế chúng ta cần tập trung nghiên cứu để chế tạo các vật liệu kháng khuẩn như gạch men có hoạt tính kháng khuẩn cao khi có hoặc không có mặt ánh sáng khả kiến mà được sử dụng trong bệnh viện và nhà bếp nhằm giúp hạn chế tình trạng nhiễm khuẩn, ngăn ngừa sự lây lan và góp phần đẩy lùi bệnh tật và dịch bệnh. Nước ta hiện nay chưa có công trình nghiên cứu nào để đưa những loại vật liệu Ag/ZnTiO3 và Ag/Zn2TiO4 với hoạt tính kháng khuẩn cao trong điều kiện có hoặc không mặt của ánh sáng lên bề mặt gạch men ceramic.
Hơn nữa, ngay cả các công trình nghiên cứu thành công của Thầy Đặng Mậu Chiến và các sản phẩm gạch men kháng khuẩn thương mại hiện nay như gạch men Đồng Tâm, Taicera và Viglacera…, cũng chỉ mới đưa TiO2 lên men gạch thôi. Những công trình trước đây cho thấy các hạt nano TiO2 có khả năng kháng khuẩn tuyệt vời, tuy nhiên chúng chỉ đạt hiệu quả cao khi có mặt của bức xạ UV nhưng khả năng kháng khuẩn của chúng giảm đi rất nhiều và gần như không có dưới ánh sáng khả kiến hoặc trong bóng tối. Hơn nữa, phương pháp sử dụng để đưa vật liệu kháng khuẩn lên men gạch bằng cách trộn trực tiếp TiO2 vào trong men, rồi nung lên ở nhiệt độ cao 1150oC. Với phương pháp này, một phần lớn vật liệu sẽ bị che phủ bởi men gạch và nhiệt độ nung quá cao làm giảm phần nào hoạt tính của vật liệu kháng khuẩn.
Còn một số sản phẩm gạch men kháng khuẩn thương mại của nước ngoài hiện nay như gạch men Ariostea, Irisceramica… vật liệu Ag/TiO2 được vào trong men gạch. Mặc dù, Ag/TiO2 có hoạt tính kháng khuẩn cao ngay khi không có mặt của ánh sáng khả kiến, nhưng cấu trúc của chúng không bền bằng cấu trúc của Ag/ZnTiO3 và Ag/Zn2TiO4, hơn nữa vật liệu Ag/TiO2 phải được nung ở nhiệt độ nung cao từ 890 đến 980oC nên phần nào hoạt tính kháng khuẩn của vật liệu Ag/TiO2 bị giảm. Vì thế, nghiên cứu khả năng ứng dụng các vật liệu kháng khuẩn Ag/ZnTiO3 và Ag/Zn2TiO4 trên bề mặt gạch men bằng cách trộn trực tiếp các loại vật liệu này vào men nhẹ độ và được nung ở nhiệt độ 700oC là hướng nghiên cứu mới.