ĐẶT VẤN ĐỀ Nhƣ chúng ta biết, thế giới sinh vật xung quanh chúng ta vô cùng phong phú và đa dạng. Trong đó, lớp côn trùng là lớp phong phú nhất trong thế giới động vật. Theo các nhà khoa học, lớp côn trùng có tới 8-10 triệu loài với khoảng 1,2 triệu loài đã biết, chúng chiếm hơn ½ tổng số các loài sinh vật cƣ trú trên trái đất. Chúng sinh phân bố ở khắp mọi nơi, chiếm vai trò quan trọng trong nhiều hệ sinh thái, đặc biệt là các hệ sinh thái nông - lâm nghiệp.
Có nhiều loại côn trùng ăn cây xanh nhƣng bản thân nó lại một nguồn thức ăn của các loài động vật khác nhƣ: chim, cá, ếch, nhái…Chúng là một mắt xích quan trọng trong chuỗi thức ăn góp phần cân bằng hệ sinh thái, góp phần vào quá trình tuần hoàn vật chất. Côn trùng ăn các chất hữu cơ đã chết và tham gia tích cực vào quá trình hình thành đất. Một số loài côn trùng còn góp phần nâng cao năng suất cây trồng, mang lại các nguồn tiến hóa mới thông qua việc thụ phấn cho các loài thực vật…cũng nhƣ, có rất nhiều loài có lợi ích rất lớn đối với con ngƣời nhƣ: làm thuốc chữa bệnh, giá trị về kinh tế, thẩm mỹ… Mặc dù có ý nghĩa, giá trị to lớn nhƣ vậy, tuy nhiên, do chúng rất phong phú và đa dạng nên các công trình nghiên cứu về côn trùng ở nƣớc ta còn khá hạn chế. Các nghiên cứu còn mang tính giai đoạn, chủ yếu là điều tra phát hiện.
Những nghiên cứu mang tính chất chuyên sâu hơn về tập tính, đặc điểm sinh học, sinh thái của chúng còn chƣa nhiều và mới chỉ tập trung vào một số họ, loài nhất định. Trong lớp côn trùng, bộ Cánh vẩy (Lepidoptera) là một bộ rất phong phú và đa dạng với khoảng 140.000 loài, đƣợc chia làm 2 nhóm chính là nhóm bƣớm (Rhopalocera) và nhóm ngài (Heterocera), chúng mang nhiều vai trò, ý nghĩa to lớn. Các loài bƣớm hoạt động vào ban ngày có vai trò quan trọng đời sống con ngƣời. Chúng tham gia vào quá trình thụ phấn, góp phần làm tăng năng suất hoa màu, cũng nhƣ tạo ra các dòng tiến hóa mới cho giới thực vật.
Có nhiều loài có màu sắc sặc sỡ, mang ý nghĩa quan trọng về giá trị thẩm mỹ, sƣu tầm. Đây là lớp côn trùng khá phong phú và đa dạng cả về nơi cƣ trú, lẫn thành phần và số lƣợng loài. Chúng có khả năng thích nghi cao với sự thay đổi của môi trƣờng nên 1 thƣờng đƣợc dùng làm sinh vật chỉ thị để đánh giá hiệu quả công tác quản lý thông qua sự biến động của quần thể các loài bƣớm theo thời gian. Hiện tại, trên thế giới đã ghi nhận hàng ngàn loài côn trùng thuộc bộ Cánh vẩy với nhiều hình thái và màu sắc khác nhau, trong đó, có nhiều loài quý hiếm, nguy cấp, có nhiều giá trị cần đƣợc bảo vệ.
Qua những lần thực tập nghề nghiệp tại khu vực Vƣờn Quốc Gia Tam Đảo - Tỉnh Vĩnh Phúc, tôi nhận thấy nơi đây là vùng sinh thái có tính đa dạng sinh học cao, hầu nhƣ chƣa bị tác động bởi các yếu tố bên ngoài. Cho đến nay, vùng núi nơi đây còn khá nhiều bí ẩn, đặc biệt là khu hệ côn trùng. Cũng nhƣ, xuất phát từ yêu cầu cấp thiết của vấn đề làm thế nào để phát triển và bảo vệ các loài nguy cấp, quý hiếm, những loài có giá trị trong bộ Cánh vẩy. Vì vậy, tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu tính đa dạng và đề xuất một số biện pháp bảo tồn côn trùng bộ cánh vẩy (Lepidoptera) tại Vƣờn Quốc Gia Tam Đảo – Tỉnh Vĩnh Phúc”.
với mục đích xác định thành phần loài côn trùng bộ Cánh vẩy, đánh giá đƣợc sự đa dạng của chúng tại khu vực nghiên cứu, góp phần vào công tác quản lý, nuôi dƣỡng và bảo tồn các loài côn trùng có giá trị, nguy cấp, quý hiếm. 2 PHẦN I TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về nghiên cứu về côn trùng Cánh vẩy trên thế giới Côn trùng đã trở thành một ngành khoa học bắt đầu Aristoteles (384-322 tr. Lần đầu tiên ông đã mô tả và sắp xếp thế giới động vật thành hai nhóm: nhóm có máu và nhóm không có máu.
Ở nhóm thứ hai cơ thể phân đốt, chia thành đầu, ngực và bụng. Thuộc nhóm này có côn trùng và ông ghép thêm cả đa túc, nhện, một phần giáp xác thấp và một số giun đốt. Bộ Cánh vẩy (Lepidoptera) là nhóm côn trùng đƣợc rất nhiều nhà khoa học quan tâm, đặc biệt là pha trƣởng thành của chúng khá đặc trƣng, dễ quan sát thấy do tập tính bay lƣợn của chúng. Chúng sinh sống trên nhiều sinh cảnh khác nhau nên thƣờng đƣợc coi là sinh vật chỉ thị đối với sự đa dạng sinh học.
Với sự phát triển của khoa học, một số nƣớc trên thế giới đã nhận thức sớm hơn các nƣớc khác về vai trò của bƣớm, tại các quốc gia này về cơ bản các công trình nghiên cứu về bƣớm nói riêng và côn trùng bộ Cánh vẩy (Lepidoptera) nói chung cũng đƣợc thực hiện sớm hơn. Hầu hết các quốc gia trên thế giới đều đã có các công trình nghiên cứu về bƣớm nhƣ : Trung Quốc, Thái Lan, In- đô–nê– xi-a, Mỹ, Pháp…. Giai đoạn đầu thế kỷ XX, công trình nghiên cứu về bộ Cánh vẩy (Lepidoptera) có công trình nghiên cứu của J.de Joannis mang tên “Ledidopteres du Tonkin” xuất bản ở Paris năm 1930. Tác giả đã thống kê đƣợc 1798 loài thuộc 746 giống và 45 họ.
Năm 1920 -1940 các nhà thu thập mẫu côn trùng nghiệp dƣ đã xuất bản một tập tài liệu phân loại bƣớm gồm 33 tập ở Niedejrland. Manferd_Kock, 1953 -1978 đã xuất bản “Phân loại bƣớm và ngài”. Gottfried Amann, 1959 có cuốn “Các loài côn trùng”. 1970-1978, Donnald J Borror và Richar D.White đã xuất bản cuốn sách “Hƣớng dẫn côn trùng” ở Bắc Mỹ thuộc Mexico trong đó cũng đề cập đến cuốn Phân loại các bộ Cánh vẩy(Lepidoptera).
3 Năm 1932, một tập thể tác giả Ấn Độ mà đại diện là W.Erans đã xuất bản “Sự nhận biết các loài bƣớm ở Ân Độ” trong đó, có 19 họ bƣớm và các khóa phân loại của một số giống chủ yếu của các họ. Theo Bei_Brienko (1996) bộ Cánh vẩy (Lepidoptera) có từ 150. Đối với bƣớm ngày (Rhopalocera) đến cuối thế kỷ XX các nhà nghiên cứu mới quan tâm nhiều và đƣa đến một số kết quả nhƣ công trình của A.Ionescn (1962), Charles Brues A. Ngày nay, nghiên cứu về côn trùng nói chung và côn trùng bộ Cánh vẩy nói riêng đã có những bƣớc tiến vƣợt bậc.
Tổng quan về nghiên cứu côn trùng bộ Cánh vẩy trong nƣớc Thực tế cho thấy, các công trình nghiên cứu về khu hệ và sinh thái học trên đối tƣợng côn trùng bộ Cánh vẩy (Lepidoptera) tại Việt Nam tuy nhiều nhƣng còn mang tính chất giai đoạn, chủ yếu là điều tra phát hiện. Một số nghiên cứu chỉ nhằm mục đích đƣa ra thành phần loài trong khu vực điều tra mà chƣa đề cập tới các yếu tố tác động đến loài. Nghiên cứu về côn trùng đầu tiên ở Việt Nam đƣợc biết đến với công trình nghiên cứu của đoàn nghiên cứu tổng hợp của Pháp mang tên (Mission Pavie) đã đƣợc tiến hành khảo sát ở Đông Dƣơng trong 26 năm (1897-1904) đã xác định đƣợc 1020 loài côn trùng trong đó có 541 loài bộ cánh cứng, 168 loài bộ cánh vẩy, 139 loài chuồn chuồn, 59 loài muỗi, 55 loài bộ cánh màng, 9 loài bộ 2 cánh, 49 loài thuộc bộ khác. Phần lớn mẫu vật thu thập ở Lào, Campuchia, còn ở Việt Nam thì rất ít.
Hầu hết các mẫu vật đƣợc lƣu trữ tại các Viện bảo tàng Paris, London, Geneve và Stockholm. Danh sách khu hệ bƣớm Việt Nam đƣợc công bố năm 1957 (Metaye,1957) với 454 loài. Nhà côn trùng học ngƣời Nga - V.Kuznhetox, 1988 - thuộc Viện Hàn Lâm khoa học Liên Xô cũ đã công bố khu hệ bƣớm ở miền bắc Việt Nam tại các địa điểm: Hà Nội, Vĩnh Phúc, Thái Nguyên… 4 Từ năm 1954 đến nay, các nhà khoa học đã nghiên cứu để phân loại côn trùng nói chung và bộ Cánh vẩy nói riêng đƣợc thể hiện trong cuốn giáo trình “Côn trùng Lâm Nghiệp” (1965) - Phạm Ngọc Anh, “Côn trùng rừng” của Trần Công Loanh và Nguyễn Thế Nhã…. Đề tài nghiên cứu của Đặng Ngọc Anh(1998 - 2000)_Viện điều tra quy hoạch rừng đã thống kê đƣợc nhiều loài cánh VẨY hoạt động vào ban ngày, nhiều loài mới cho khoa học cũng nhƣ Việt Nam.
Theo kết quả thu đƣợc từ các đề tài nói trên, khu hệ bƣớm Việt Nam có khoảng 1000 loài. Nhìn chung, công tác nghiên cứu các loài bƣớm ở Việt Nam đã có những bƣớc tiến đáng kể. Trong những năm gần đây, có rất nhiều công trình nghiên cứu của các nhà khoa học quốc tế cũng nhƣ Việt Nam đã đi sâu hơn vào lĩnh vực này nhƣ: - Khuất Đăng Long (1999) nghiên cứu đa dạng sinh học của một số nhóm côn trùng và giải pháp bảo tồn chúng ở Vƣờn Quốc Gia Tam Đảo (Viện sinh thái và tài nguyên sinh vật). - Nghiên cứu của Trần Công Loanh (1999) xác định thành phần loài ở vƣờn quốc gia Cát Bà- Hải Phòng.L, Vũ Văn Liên, Bùi Xuân Phƣơng (2000) khu hệ bƣớm Vƣờn Quốc Gia Tam Đảo, trung tâm nhiệt đới Việt Nga.
- Công trình “Hƣớng dẫn tìm hiểu về các loài bƣớm Vƣờn Quốc Gia Tam Đảo và giá trị bảo tồn của chúng” của tác giả Đặng Thị Đáp đã miêu tả và quan sát về tập tính sinh hoạt cũng nhƣ vòng đời của 11 họ trong bộ cánh vẩy tại VQG Tam Đảo. Nguyễn Thế Nhã với công trình : “Các loài bƣớm quý hiếm tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống” - hội nghị Côn trùng học toàn quốc lần thứ 7, 2011. Tổng quan về nghiên cứu côn trùng bộ Cánh vẩy tại khu vực Vƣờn Quốc Gia Tam Đảo Vƣờn Quốc Gia Tam Đảo không chỉ đƣợc nhiều ngƣời trong nƣớc biết đến sự hấp dẫn của khu du lịch Tam Đảo, của khu danh thắng Tây Thiên mà nó còn đƣợc biết đến bởi giá trị đa dạng sinh học đƣợc đánh giá là một trong những khu vực có đa dạng sinh học cao nhất nƣớc với nhiều loài động, thực vật quý hiếm không chỉ riêng của Tam Đảo mà còn là của Việt Nam và quốc tế. Các loài côn trùng ở Vƣờn Quốc Gia Tam Đảo cũng khá đa dạng và phong phú với “434 loài, tính đa dạng loài cao nhất thuộc bộ Cánh cứng (Coleoptera) với 187 loài và bộ Cánh vẩy (Lepidoptera) với 162 loài” (nguồn:http://www.php/dong-thuc-vat/dong-vat/buom- kitôi-tam-dao.