Luận án tiến sĩ lâm nghiệp nghiên cứu tính đa dạng và một số đặc điểm sinh thái của khu hệ chim tại khu bảo tồn thiên nhiên đồng sơn kỳ thượng tỉnh quảng ninh

Luận án tiến sĩ lâm nghiệp nghiên cứu tính đa dạng và đặc điểm sinh thái khu hệ chim tại khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn Kỳ Thượng, Quảng Ninh.

• Tác giả: Đỗ Xuân Trường
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Tiến Thịnh
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm Sàng
• Đề tài: Nghiên Cứu Tính Đa Dạng Và Sinh Thái Chim Tại Khu Bảo Tồn Đồng Sơn Kỳ Thượng, Quảng Ninh
• Loại tài liệu: Luận Án
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Sơ lược lịch sử nghiên cứu về khu hệ chim ở Việt Nam
• 1.2. Nghiên cứu đặc điểm sinh thái của chim
• 1.3. Nghiên cứu hệ động vật và thứ tự riêng tại khu vực Đông Bắc và Khu BTTN Đồng Sơn - Kỳ Thượng
• 1.4. Khái quát đặc điểm điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu
• 1.4.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.4.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Nội dung nghiên cứu
• 2.1.1. Tính đa dạng của khu hệ chim tại Khu BTTN Đồng Sơn - Kỳ Thượng
• 2.1.2. Tình trạng phân bố của các loài chim quý hiếm tại Khu BTTN Đồng Sơn - Kỳ Thượng
• 2.1.3. Đặc điểm phân bố của các loài chim tại Khu BTTN Đồng Sơn - Kỳ Thượng
• 2.1.4. Đề xuất một số giải pháp quản lý, bảo tồn và phát triển khu hệ chim ở Khu BTTN Đồng Sơn - Kỳ Thượng
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Điều tra hiện trạng
• 2.2.2. Sử dụng hóa mã
• 2.2.3. Thu thập và giữ mẫu vật
• 2.2.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Thành phần loài chim tại Khu BTTN Đồng Sơn - Kỳ Thượng
• 3.1.1. Danh lục chim tại Khu BTTN Đồng Sơn - Kỳ Thượng
• 3.2. Tính đa dạng thành phần loài chim tại Khu BTTN Đồng Sơn - Kỳ Thượng
• 3.2.1. Tình trạng phân bố các loài chim quý hiếm tại Khu BTTN Đồng Sơn - Kỳ Thượng
• 3.2.2. Đặc điểm phân bố của các loài chim trong Khu BTTN Đồng Sơn - Kỳ Thượng
• 3.2.3. Cấu trúc và đặc điểm phân bố của các dạng sinh cảnh chính trong Khu BTTN Đồng Sơn - Kỳ Thượng
• 3.2.4. Các yếu tố đe dọa tới các loài chim tại Khu BTTN Đồng Sơn - Kỳ Thượng
• 3.3. Đề xuất một số giải pháp quản lý, bảo tồn và phát triển khu hệ chim tại Khu BTTN Đồng Sơn - Kỳ Thượng
• 3.3.1. Các giải pháp tổ chức quản lý, kỹ thuật
• 3.3.2. Các giải pháp về chính sách
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI, KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về tính đa dạng sinh học và sinh thái chim

Nghiên cứu về tính đa dạng sinh học và sinh thái chim tại Khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng, Quảng Ninh, đóng vai trò quan trọng trong việc hiểu rõ hơn về hệ sinh thái tại khu vực này. Khu bảo tồn này được thành lập nhằm bảo vệ các loài động vật hoang dã, trong đó có các loài chim quý hiếm. Việc nghiên cứu đa dạng sinh học không chỉ giúp xác định số lượng và thành phần loài mà còn đánh giá tình trạng bảo tồn của chúng. Theo thống kê, Việt Nam có khoảng 887 loài chim, trong đó nhiều loài có giá trị bảo tồn cao. Nghiên cứu này sẽ cung cấp thông tin cần thiết cho các hoạt động bảo tồn và phát triển bền vững tại khu vực.

1.1. Đặc điểm sinh thái của khu bảo tồn

Khu bảo tồn Đồng Sơn - Kỳ Thượng có diện tích rộng lớn với nhiều loại hình sinh cảnh khác nhau, từ rừng nguyên sinh đến các khu vực đất ngập nước. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài chim. Các loài chim tại đây không chỉ đa dạng về số lượng mà còn phong phú về chủng loại, với nhiều loài đặc hữu và quý hiếm. Việc nghiên cứu sinh thái chim tại khu vực này giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sự phân bố và sinh trưởng của chúng, từ đó đề xuất các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

1.2. Tình trạng và các yếu tố đe dọa đến khu hệ chim

Mặc dù Khu bảo tồn Đồng Sơn - Kỳ Thượng có nhiều tiềm năng về đa dạng sinh học, nhưng khu hệ chim tại đây đang phải đối mặt với nhiều thách thức. Các yếu tố như khai thác rừng, ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu đang đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài chim. Nghiên cứu này sẽ chỉ ra các yếu tố đe dọa chính và mức độ ảnh hưởng của chúng đến khu hệ chim, từ đó đưa ra các giải pháp bảo tồn phù hợp. Việc bảo tồn không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan chức năng mà còn cần sự tham gia của cộng đồng địa phương.

II. Phương pháp nghiên cứu và thu thập dữ liệu

Nghiên cứu được thực hiện thông qua các phương pháp quan sát thực địa, phỏng vấn và thu thập mẫu. Các đợt khảo sát được tiến hành trong khoảng thời gian từ năm 2015 đến 2017, với mục tiêu thu thập dữ liệu về thành phần loài chim và đặc điểm sinh thái của chúng. Các phương pháp này giúp xác định được số lượng và phân bố của các loài chim trong khu vực, đồng thời đánh giá tình trạng bảo tồn của chúng. Việc sử dụng công nghệ hiện đại trong việc thu thập dữ liệu cũng góp phần nâng cao độ chính xác và hiệu quả của nghiên cứu.

2.1. Các đợt khảo sát thực địa

Nghiên cứu được chia thành bốn đợt khảo sát chính, mỗi đợt kéo dài khoảng 60 ngày. Các đợt khảo sát này được thực hiện vào các thời điểm khác nhau trong năm để đảm bảo thu thập được dữ liệu đầy đủ về sự biến động của các loài chim theo mùa. Mỗi đợt khảo sát đều có kế hoạch cụ thể về địa điểm và phương pháp quan sát, nhằm tối ưu hóa việc thu thập thông tin. Kết quả từ các đợt khảo sát này sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan về tình trạng và phân bố của các loài chim tại Khu bảo tồn.

2.2. Phân tích dữ liệu và đánh giá

Sau khi thu thập dữ liệu, các thông tin sẽ được phân tích để xác định tính đa dạng và đặc điểm sinh thái của khu hệ chim. Việc phân tích này không chỉ giúp xác định số lượng và thành phần loài mà còn đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến sự phân bố của chúng. Các phương pháp thống kê sẽ được áp dụng để đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu. Kết quả phân tích sẽ là cơ sở để đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững cho khu hệ chim tại Khu bảo tồn Đồng Sơn - Kỳ Thượng.

III. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy Khu bảo tồn Đồng Sơn - Kỳ Thượng có sự đa dạng cao về thành phần loài chim. Nghiên cứu đã xác định được nhiều loài chim quý hiếm, trong đó có một số loài lần đầu tiên được ghi nhận tại khu vực này. Việc đánh giá tình trạng của các loài chim cho thấy một số loài đang bị đe dọa nghiêm trọng do các yếu tố tác động từ con người. Kết quả này không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn có giá trị thực tiễn trong việc xây dựng các chính sách bảo tồn hiệu quả.

3.1. Đánh giá tình trạng các loài chim

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng một số loài chim tại Khu bảo tồn đang trong tình trạng nguy cấp. Các yếu tố như mất môi trường sống, săn bắt trái phép và ô nhiễm môi trường là những nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm số lượng của chúng. Việc đánh giá tình trạng này là rất cần thiết để có thể đưa ra các biện pháp bảo tồn kịp thời và hiệu quả. Các loài chim quý hiếm cần được ưu tiên bảo tồn để đảm bảo sự tồn tại của chúng trong tương lai.

3.2. Đề xuất giải pháp bảo tồn

Dựa trên kết quả nghiên cứu, một số giải pháp bảo tồn đã được đề xuất. Các giải pháp này bao gồm việc tăng cường công tác quản lý và bảo vệ khu vực, nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn đa dạng sinh học. Ngoài ra, việc hợp tác với các tổ chức bảo tồn và nghiên cứu cũng là một yếu tố quan trọng để đảm bảo sự thành công của các hoạt động bảo tồn. Các giải pháp này không chỉ giúp bảo vệ khu hệ chim mà còn góp phần vào việc bảo tồn sinh thái tại Khu bảo tồn Đồng Sơn - Kỳ Thượng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình khoa học "Nghiên cứu tính đa dạng và một số đặc điểm sinh thái của Khu hệ chim tại Khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng, tỉnh Quảng Ninh" của nghiên cứu sinh Đỗ Xuân Trường (Chuyên ngành Lâm nghiệp, Mã số: 96 20 205; người hướng dẫn: PGS.TS. Vũ Tiến Thịnh và GS.TS. Nguyễn Thế Nha, Trường Đại học Lâm nghiệp, 2021) là một khảo cứu sinh thái học và bảo tồn học chuyên sâu tại trung tâm vùng địa lý sinh học Đông Bắc Việt Nam. Vùng Đông Bắc vốn được đánh giá là hành lang chuyển tiếp sinh học quan trọng giữa hệ thực vật - động vật Nam Trung Hoa và Bắc Đông Dương, song hệ sinh thái rừng tại đây đang chịu sức ép phân mảnh nghiêm trọng do tốc độ công nghiệp hóa và khai thác tài nguyên nhanh chóng tại Quảng Ninh.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định: Trong khi các công trình đi trước chủ yếu là điều tra nhanh (rapid assessment), đơn lẻ và nặng tính kiểm kê thành phần loài hình thái tĩnh (Viện Điều tra Quy hoạch Rừng 2001 với 154 loài chim; Trường Đại học Lâm nghiệp & Đại học Nông Lâm Thái Nguyên 2011 với 135 loài; Vũ Văn Mỵ 2016 với 185 loài), dữ liệu về cấu trúc quần xã, đặc điểm phân bố không gian đa chiều (theo 4 trạng thái sinh cảnh, 4 tầng tán thẳng đứng, các đai cao địa hình) và các tương tác sinh thái hàm lượng cao vẫn chưa được lượng hóa. Luận án giải quyết khoảng trống này thông qua hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu tường minh:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Thành phần loài, cấu trúc phân loại học và hiện trạng các loài chim quý hiếm tại Khu BTTN Đồng Sơn - Kỳ Thượng biến đổi như thế nào so với các dữ liệu lịch sử?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Cấu trúc thảm thực vật rừng (sinh cảnh, tầng tán theo chiều thẳng đứng và đai cao địa hình) chi phối như thế nào đến độ phong phú và tính đa dạng loài chim?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Các yếu tố nhân sinh nào đang đe dọa trực tiếp và gián tiếp đến sự tồn vong của khu hệ chim, và đâu là các điểm nóng bảo tồn không gian cần ưu tiên can thiệp?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Tính đa dạng loài và chỉ số đồng đều của quần xã chim tỷ lệ thuận với độ phức tạp cấu trúc tầng tán thẳng đứng (Foliage Height Diversity) và tính nguyên sinh của sinh cảnh rừng tự nhiên.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Phân bố thành phần loài chim biến thiên phi tuyến tính theo gradient đai cao, tập trung mật độ cao nhất ở đai thấp dưới 700 m và suy giảm dần ở các đỉnh núi cao hiểm trở trên 1000 m.
• Giả thuyết nghiên cứu 3 (H3): Săn bắt trái phép và chuyển đổi sinh cảnh là hai véc-tơ đe dọa mang tính quyết định, tạo ra các điểm nóng suy thoái tập trung quanh các cụm dân cư vùng lõi.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Lý thuyết không gian sinh thái dinh dưỡng và phân hóa vi sinh cảnh (MacArthur & MacArthur, 1961; Wiens, 1992) và Mô hình đánh giá giảm thiểu đe dọa (Threat Reduction Assessment - TRA của Margoluis & Salafsky, 2001). Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ diện tích 15.593,81 ha của Khu BTTN Đồng Sơn - Kỳ Thượng (tọa độ 21°04'00" - 21°11'00" vĩ độ Bắc, 107°00'30" - 107°14'00" kinh độ Đông), trải dài qua địa bàn 5 xã (Đồng Sơn, Đồng Lâm, Kỳ Thượng, Vũ Oai, Hòa Bình). Khảo sát thực địa được triển khai trường kỳ qua 4 đợt chính (tổng cộng ~240 ngày thực địa, trung bình 60 ngày/đợt từ tháng 7/2015 đến tháng 5/2017), thiết lập 19 tuyến điều tra dài từ 2 đến 6 km, 8 trạm bẫy lưới mờ chuyên dụng với 220 giờ bẫy, và phỏng vấn cấu trúc 40 đối tượng then chốt.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu điểu học (ornithology) tại Việt Nam trải qua hơn một thế kỷ phát triển, khởi nguồn từ các nhà tự nhiên học người Pháp và quốc tế như Oustalet (1899-1903), Boutan (1905), Ménégaux (1905), Kuroda (1917), Kinne (1929) và đặc biệt là bộ khảo cứu kinh điển "Les Oiseaux de l'Indochine Française" của Delacour & Jabouille (1931) mô tả 954 loài và phân loài. Giai đoạn cận đại ghi nhận các công trình nền tảng của GS. Võ Quý (1971, 1975, 1981, 1995) với "Chim Việt Nam: Hình thái và phân loại", thiết lập danh mục 828 loài thuộc 19 bộ và 81 họ. Bước sang thế kỷ 21, các công trình của Nguyễn Cử, Lê Trọng Trải, Phillips (2000), Lê Đình Thủy (2007 - Động vật chí Việt Nam tập 18), Nguyễn Lân Hùng Sơn & Nguyễn Thanh Vân (2011 - cập nhật 887 loài), và Lê Mạnh Hùng (2012 - chuyên khảo 52 loài chim ăn thịt) đã hoàn thiện đáng kể hệ thống phân loại học và hình thái học quốc gia.

Tuy nhiên, trong y văn tồn tại hai luồng quan điểm và tranh luận học thuật rõ nét:

1. Trường phái kiểm kê hình thái tĩnh (Static Taxonomic Inventories): Đại diện bởi các cuộc điều tra truyền thống (Delacour & Jabouille, 1931; Viện Điều tra Quy hoạch Rừng, 1993, 2001), tập trung ghi nhận danh lục sự hiện diện (presence/absence data) dựa trên mẫu vật bảo tàng hoặc quan sát nhanh, bỏ qua các biến số cấu trúc vi khí hậu, độ tàn che của tán rừng và tương tác không gian.
2. Trường phái sinh thái học chức năng và động thái quần xã (Functional Community Ecology): Tiêu biểu bởi MacArthur & MacArthur (1961), Wiens (1992), và ở Việt Nam có Vũ Tiến Thịnh và cộng sự (2012) áp dụng mô hình bắt - thả (mark-recapture models) để ước lượng quần xã chim tại Tam Đảo hay Nguyễn Lân Hùng Sơn (2007) khảo sát sinh thái chim tại VQG Xuân Sơn. Luồng quan điểm này khẳng định tính đa dạng loài là hàm số phụ thuộc trực tiếp vào tính dị biệt cấu trúc thảm thực vật (vegetation structural heterogeneity).

So sánh với các nghiên cứu quốc tế trong khu vực Đông Nam Á và miền Nam Trung Quốc (Robson, 2008, 2011; Pilgrim et al. nghiên cứu loài Vạc hoa Gorsachius magnificus cực kỳ nguy cấp), khu hệ chim vùng Đông Bắc Việt Nam từng bị coi là "khoảng trắng sinh thái" do thiếu các bộ dữ liệu định lượng dài hạn. Bằng cách định vị tại Khu BTTN Đồng Sơn - Kỳ Thượng, luận án của Đỗ Xuân Trường đã thu hẹp khoảng cách giữa hai trường phái: vừa cung cấp danh lục phân loại học cập nhật chính xác theo danh pháp quốc tế, vừa giải mã cấu trúc phân tầng vi sinh thái và lượng hóa nguy cơ tuyệt chủng cục bộ dưới tác động nhân sinh.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng thực nghiệm hai lý thuyết kinh điển trong bối cảnh rừng nhiệt đới gió mùa thường xanh á nhiệt đới núi thấp:

• Mở rộng Lý thuyết Dị biệt Sinh cảnh (Habitat Heterogeneity Theory - MacArthur & MacArthur, 1961): Chứng minh rằng sự phân tầng thẳng đứng của tán rừng (4 tầng: tầng vượt tán, tầng tán chính ưu thế, tầng dưới tán, tầng thảm tươi) hoạt động như một cơ chế phân chia ổ sinh thái dinh dưỡng (niche partitioning), giúp giảm thiểu cạnh tranh cùng loài (intraspecific) và khác loài (interspecific), cho phép bảo tồn độ phong phú loài cao ngay cả trong diện tích rừng bị phân mảnh.
• Kiểm chứng Lý thuyết Ổ sinh thái Chim (Avian Ecological Niche Theory - Wiens, 1992): Xác lập mối tương quan giữa gradient đai cao địa hình (từ thung lũng sông Ba Chẽ, sông Man lên các đỉnh Khe Ru 826 m, Ngọn Mỗ 852,5 m, Am Váp 1.051 m, Thiên Sơn 1.090 m) với sự dịch chuyển thành phần loài định cư (resident species) và loài di cư (migratory species).

Mô hình lý thuyết được lượng hóa qua 4 mệnh đề (propositions):

• Mệnh đề P1: Độ phong phú của các nhóm chim ăn sâu bọ (insectivores) và ăn quả (frugivores) đạt cực đại tại tầng tán chính và tầng dưới tán nhờ sinh khối thực vật và nguồn côn trùng dồi dào.
• Mệnh đề P2: Các loài chim quý hiếm, nhạy cảm sinh thái (như Vạc hoa, Hồng hoàng, Gà tiền) có ngưỡng dung sai ổ sinh thái hẹp, phân bố giới hạn nghiêm ngặt ở sinh cảnh rừng kín thường xanh ít bị xáo trộn ở đai cao >500 m.
• Mệnh đề P3: Tác động của điều kiện vi khí hậu cực đoan (nhiệt độ hạ xuống 0°C vào tháng 1, độ ẩm giảm sâu 40-50% vào mùa khô) đóng vai trò là bộ lọc môi trường (environmental filter) quyết định tập tính di cư cục bộ theo mùa của các loài chim.
• Mệnh đề P4: Cường độ hoạt động nhân sinh tỷ lệ thuận với sự suy giảm kích thước cá thể trung bình của quần thể chim, trong đó các loài chim lớn có giá trị thương mại bị đào thải đầu tiên khỏi mạng lưới dinh dưỡng.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ma trận 3 chiều: (1) Phân loại học - Cấu trúc Taxon (Bộ - Họ - Giống - Loài); (2) Sinh thái học không gian (4 Sinh cảnh x 4 Tầng tán x Gradient đai cao DEM); và (3) Xã hội học bảo tồn (Mô hình TRA định lượng nguy cơ). Tiếp cận này chuẩn hóa hệ thống phân loại cấu trúc rừng theo Hoàng Kim Ngũ & Phùng Ngọc Lan (1999), đồng thời đặt ra các điều kiện biên (boundary conditions) rõ ràng: áp dụng cho hệ sinh thái rừng lá rộng thường xanh nhiệt đới ẩm trên nền đá trầm tích (phấn sa, sa thạch, cuội kết) tại vùng địa hình đồi núi dốc 20-60° thuộc Đông Bắc Bộ.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường phương pháp luận Hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp Thực chứng luận thực nghiệm (Empirical Positivism). Quy trình nghiên cứu là sự kết hợp đa phương pháp định lượng và định tính: điều tra sinh học thực địa đồng bộ với mô hình hóa không gian GIS và khảo sát xã hội học có cấu trúc. Thiết kế đa tầng bậc (multi-level design) cho phép đối soát dữ liệu từ cấp độ vi mô (từng cá thể chim mắc lưới/quan sát trên tuyến) đến cấp độ trung mô (cấu trúc tầng tán, kiểu rừng) và vĩ mô (cảnh quan KBT 15.593,81 ha).

Quy trình nghiên cứu rigorous

1. Khảo sát trên tuyến điều tra (Line Transects): Thiết lập 19 tuyến cố định (chiều dài 2,0 - 5,9 km/tuyến; tổng chiều dài điều tra bao phủ toàn diện 5 xã). Quan sát trực tiếp bằng ống nhòm chuyên dụng Nikon Monarch 10x42 (Japan). Mỗi ghi nhận đều xác lập tọa độ GPS, sinh cảnh, thời gian, số lượng cá thể, góc phương vị (bearing), khoảng cách vuông góc từ người quan sát tới cá thể chim, và độ cao định vị trên tầng tán. Toàn bộ 19 tuyến được lặp lại qua 4 mùa (Xuân, Hạ, Thu, Đông) nhằm thu thập trọn vẹn các loài định cư và di cư.
2. Sử dụng bẫy lưới mờ (Mist Netting): Sử dụng 4 hệ thống lưới mờ tiêu chuẩn chuyên dụng (kích thước 9m x 3m, 4 tầng túi, sản xuất tại Mỹ). Đặt bẫy tại 8 vị trí tọa độ địa lý chiến lược đại diện cho các vùng giao thoa sinh cảnh (ecotone) và vùng sáng - tối: 441800/2334637, 0433914/2338746, 0427825/2339863, 437137/2337040, 43029/2342601, 431330/2335848, 429986/2340037, 432205/2339991. Tổng thời gian bẫy đạt 28 ngày đặt lưới tương đương 220 giờ bẫy tiêu chuẩn. Chu kỳ kiểm tra lưới nghiêm ngặt: 10 - 20 phút/lần (mùa hè rút ngắn 10 - 15 phút/lần để tránh stress nhiệt cho chim); tuyệt đối đóng lưới qua đêm để bảo đảm an toàn sinh học.
3. Phỏng vấn bán cấu trúc (Semi-structured Interviews): Cỡ mẫu chọn lọc $N = 40$ đối tượng am hiểu sâu, gồm: 30 thợ rừng/người dân bản địa người Dao có thâm niên săn bắt, và 10 cán bộ quản lý then chốt (Giám đốc KBT, Tổ trưởng Kiểm lâm cơ động & PCCC rừng, 3 Trạm trưởng trạm Kiểm lâm, 5 Lãnh đạo UBND xã). Bộ câu hỏi sử dụng hình ảnh màu chuẩn hóa của Robson (2008) và Lê Mạnh Hùng (2012) để kiểm chứng chéo (cross-validation).
4. Thu thập và giám định mẫu vật: Thu thập mẫu vật sống, mẫu vật chết lưu giữ trong cộng đồng dân cư và lông vũ tại các điểm săn bắt để giám định hình thái học so sánh.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                           QUY TRÌNH TRIANGULATION DỮ LIỆU                         |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|  [Tuyến điều tra (19 tuyến)]  <--->  [Bẫy lưới mờ (220 giờ bẫy, 8 trạm tọa độ)]  |
|               ^                                      ^                            |
|               |                                      |                            |
|               v                                      v                            |
|  [Phỏng vấn 40 nhân chứng]    <--->  [Mẫu vật thực địa & GIS DEM Trích xuất]      |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Data và phân tích

Dữ liệu không gian được xử lý bằng phần mềm chuyên dụng MapInfo 10.0 kết hợp ArcGIS để xây dựng Mô hình Số hóa Độ cao (Digital Elevation Model - DEM). Tọa độ của từng cá thể chim được hiệu chỉnh theo góc phương vị và cự ly quan sát thực tế để gắn chính xác vào lớp bản đồ hiện trạng rừng.

Tính đa dạng sinh thái được lượng hóa qua các thuật toán:

• Chỉ số Đa dạng loài Shannon - Wiener: $$H' = -\sum_{i=1}^{S} p_i \ln(p_i)$$
• Chỉ số Đa dạng Simpson: $$D = 1 - \sum_{i=1}^{S} p_i^2$$ (trong đó $p_i$ là tỷ lệ cá thể của loài $i$ trên tổng số cá thể quan sát được trong sinh cảnh).

Đánh giá mức độ đe dọa bằng Mô hình TRA (Threat Reduction Assessment - Margoluis & Salafsky, 2001) dựa trên ma trận tính điểm tích hợp 3 tiêu chí: Phạm vi tác động không gian (Scope), Cường độ suy thoái đa dạng sinh học (Intensity), và Mức độ cấp thiết thời gian (Urgency).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, tái cấu trúc và xác lập bộ cơ sở dữ liệu hoàn chỉnh về khu hệ chim: Nghiên cứu ghi nhận danh lục chim toàn diện tại Đồng Sơn - Kỳ Thượng, xác nhận sự có mặt của nhiều loài quý hiếm có giá trị bảo tồn toàn cầu và quốc gia được ghi trong Sách Đỏ Việt Nam (2007), Danh lục Đỏ IUCN (2019), Nghị định 06/2019/NĐ-CP và Nghị định 64/2019/NĐ-CP (sửa đổi NĐ 160/2013/NĐ-CP). Bổ sung đáng kể thành phần loài mới cho khu vực so với các nghiên cứu trước đây.

Thứ hai, phát hiện quy luật phân hóa tầng tán thẳng đứng: Luận án chỉ ra cấu trúc phân bổ không gian rõ rệt: Tầng tán chính (tầng ưu thế sinh thái) và Tầng dưới tán là nơi tập trung mật độ loài cao nhất và có chỉ số đa dạng $H'$ đạt giá trị tối đại. Tầng vượt tán (chủ yếu là các loài cây ưu thế họ Dầu Dipterocarpaceae) là sinh cảnh chuyên biệt của các nhóm chim ăn quả lớn và chim ăn thịt, trong khi Tầng thảm tươi (<1m, gồm dương xỉ, hòa thảo và thảm mục) là nơi cư ngụ độc quyền của các loài chim lẩn khuất thuộc họ Khướu (Timaliidae) và Rẽ giun.

Thứ ba, xác lập mô hình phân bố theo gradient đai cao: Kết hợp phân tích DEM và tọa độ ghi nhận thực địa, luận án chứng minh sự suy giảm đơn điệu của số lượng loài khi độ cao tăng từ <300 m lên >1.000 m. Đai cao dưới 700 m (nền đất feralit nâu vàng, độ che phủ rừng cao) là "bồn trũng sinh thái" dung nạp phần lớn các loài chim định cư, trong khi các đai núi cao hiểm trở trên 700 m (đất feralit mùn trên núi, địa hình chia cắt 30-60°) lại là nơi cư trú bắt buộc của các taxon đặc hữu hẹp.

Thứ tư, định lượng 6 véc-tơ đe dọa bằng mô hình TRA và khoanh vùng 5 điểm nóng: Luận án xếp hạng mức độ tàn phá của 6 nhóm đe dọa:

1. Săn bắn động vật trái phép (sử dụng súng tự chế, bẫy dính, bẫy kẹp thương mại);
2. Khai thác gỗ quý trái phép (Táu mật, Gù lau, Sa mộc);
3. Khai thác lâm sản ngoài gỗ quá mức (thu hái phong lan, cây thuốc, nhựa tràm);
4. Lấn chiếm đất rừng làm nương rẫy;
5. Chuyển đổi mục đích sử dụng đất;
6. Nguy cơ cháy rừng trong mùa khô hạn (độ ẩm 40%).

Khoanh vùng chính xác 05 điểm nóng bảo tồn có giá trị sinh cảnh cao nhưng chịu áp lực xâm hại nặng nề, đặc biệt tại các khu vực tiếp giáp 34 hộ dân cư ngụ trong vùng lõi thuộc xã Đồng Sơn (bản Khe Táo: 13 hộ; bản Thục Kén: 9 hộ) và xã Đồng Lâm (bản Lựng Xanh: 10 hộ).

Implications đa chiều

• Đóng góp lý luận: Bổ sung dẫn liệu thực chứng củng cố lý thuyết phân mảnh sinh thái (fragmentation ecology) ở vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa có mùa đông lạnh khắc nghiệt.
• Đổi mới phương pháp luận: Tiên phong tích hợp định vị không gian 3D (tọa độ thực địa + DEM GIS + tầng tán thẳng đứng) vào quy chuẩn điều tra điểu học tại Việt Nam, thay thế phương pháp thống kê tĩnh truyền thống.
• Hàm ý thực tiễn và chính sách: Đề xuất 2 nhóm giải pháp chiến lược khả thi:
  1. Nhóm giải pháp tổ chức quản lý và kỹ thuật lâm sinh: Phân vùng bảo vệ nghiêm ngặt 5 điểm nóng; tăng cường các tuyến tuần tra chuyên trách dọc 19 tuyến nghiên cứu; áp dụng phần mềm SMART trong giám sát bẫy bắt chim; phục hồi làm giàu rừng tại các sinh cảnh thoái hóa.
  2. Nhóm giải pháp chính sách và kinh tế - xã hội: Thực thi cơ chế giao khoán bảo vệ rừng gắn với chi trả dịch vụ môi trường rừng (DVMTR); giải quyết sinh kế thay thế cho 5.790 lao động địa phương (hiện có tới 92,34% phụ thuộc vào sản xuất nông nghiệp thuần túy); quy hoạch tái định cư hoặc ổn định sinh kế bền vững cho 34 hộ dân sinh sống phân tán trong vùng lõi KBT theo Quyết định bảo tồn đa dạng sinh học tỉnh Quảng Ninh đến 2020-2030.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận 4 giới hạn nghiên cứu xuất phát từ điều kiện thực địa:

1. Giới hạn quan sát tầng tán cao: Một số loài chim ăn thịt (Accipitridae) và chim vượt tán có kích thước nhỏ khó nhận diện trực quan bằng mắt thường hoặc ống nhòm trong điều kiện tán rừng rậm rạp và thời tiết sương mù mùa đông.
2. Phạm vi bẫy lưới mờ: Do địa hình dốc đứng (20-60°), số lượng trạm đặt lưới mờ giới hạn ở 8 vị trí tọa độ thuận lợi, chưa bao phủ hết các đỉnh núi cao trên 1000 m (đỉnh Thiên Sơn, Am Váp).
3. Thiếu vắng thiết bị ghi âm tự động (Passive Acoustic Monitoring - PAM): Việc phát hiện tiếng hót phụ thuộc vào kinh nghiệm chuyên gia, chưa ứng dụng máy thu âm sinh học tự động liên tục 24/7 để phát hiện các loài chim ăn đêm hoặc chim di cư lẩn khuất.
4. Dữ liệu sinh thái cá thể: Chưa triển khai gắn máy định vị vệ tinh (satellite telemetry) hoặc vòng đeo chân (bird ringing) dài hạn để theo dõi tập tính di chuyển vùng kiếm ăn chi tiết của các loài nguy cấp.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) đề xuất 4 hướng đột phá:

• Hướng 1: Ứng dụng công nghệ Bioacoustics và AI để giải mã tín hiệu âm thanh quần xã chim tự động tại các sinh cảnh rừng nghèo và rừng phục hồi.
• Hướng 2: Ứng dụng kỹ thuật phân tích DNA môi trường (eDNA) từ nguồn nước suối (lưu vực sông Ba Chẽ và sông Man) để kiểm kê các loài chim nước quý hiếm (như Vạc hoa Gorsachius magnificus).
• Hướng 3: Mô hình hóa tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu đến sự dịch chuyển phân bố đai cao của các loài chim nhạy cảm nhiệt độ tại vùng Đông Bắc Bộ.
• Hướng 4: Nghiên cứu thực nghiệm sinh thái học phục hồi (restoration ecology): đánh giá tốc độ tái tổ hợp của quần xã chim sau khi loại bỏ hoàn toàn bẫy bắt tại 5 điểm nóng bảo tồn.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Luận án cung cấp bộ dữ liệu điểu học chuẩn tắc, được dự báo sẽ trở thành tài liệu tham chiếu nền tảng cho các nghiên cứu đa dạng sinh học động vật có xương sống tại vùng Đông Bắc Việt Nam, đóng góp nguồn trích dẫn quan trọng cho các công trình nghiên cứu phân loại, sinh thái học bảo tồn và biến đổi sinh thái rừng nhiệt đới.
• Chuyển đổi ngành quản lý lâm nghiệp (Forestry & Conservation Transformation): Cung cấp tài liệu đào tạo chuyên môn và quy chuẩn điều tra chim rừng cho Chi cục Kiểm lâm tỉnh Quảng Ninh và Ban quản lý Khu BTTN Đồng Sơn - Kỳ Thượng.
• Tác động chính sách (Policy Influence): Trực tiếp cung cấp luận cứ khoa học chuẩn xác phục vụ triển khai Quy hoạch bảo tồn đa dạng sinh học tỉnh Quảng Ninh giai đoạn đến năm 2020, định hướng đến năm 2030 (theo Quyết định ngày 23/01/2018 của UBND tỉnh Quảng Ninh) và thực thi nghiêm ngặt Nghị định 06/2019/NĐ-CP.
• Lợi ích xã hội và quốc tế (Societal & Global Relevance): Nâng cao nhận thức bảo tồn cho cộng đồng dân tộc Dao (chiếm 79,5% dân số vùng đệm), góp phần bảo tồn các loài chim di cư thuộc Danh lục Đỏ IUCN nằm trên đường bay huyết mạch Đông Á - Úc (East Asian - Australasian Flyway).

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Nhà khoa học trẻ: Tiếp cận quy trình phương pháp luận điều tra thực địa kết hợp bẫy lưới mờ, tuyến quan sát và mô hình hóa GIS DEM chuẩn mực, lấp đầy các khoảng trống nghiên cứu về sinh thái học động vật rừng.
• Các giáo sư & Chuyên gia điểu học: Sở hữu bộ dữ liệu đa dạng sinh học đối sánh chuẩn xác giữa vùng Đông Bắc với các khu bảo tồn lân cận (VQG Tam Đảo, VQG Cát Bà, KBT Tây Yên Tử, KBT Pù Huống, KBT Kẻ Gỗ).
• Ban Quản lý KBT & Lực lượng Kiểm lâm địa bàn: Nhận diện chính xác danh mục loài ưu tiên bảo tồn, tọa độ 5 điểm nóng vi phạm và 19 tuyến tuần tra trọng điểm để tối ưu hóa nguồn lực kiểm soát lâm sản.
• Cơ quan hoạch định chính sách cấp tỉnh và trung ương: Có cơ sở dữ liệu khoa học thực chứng để phân bổ ngân sách chi trả DVMTR, phê duyệt dự án tái định cư vùng lõi và đầu tư các chương trình phát triển sinh kế lâm nghiệp bền vững.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng thành công Lý thuyết Dị biệt Cấu trúc Sinh cảnh của MacArthur & MacArthur (1961) trong hệ sinh thái rừng á nhiệt đới chịu ảnh hưởng của chế độ gió mùa Đông Bắc khắc nghiệt. Nghiên cứu đã lượng hóa được mối quan hệ giữa 4 tầng tán thẳng đứng (vượt tán, tán chính, dưới tán, thảm tươi) với sự phân hóa ổ sinh thái dinh dưỡng của các nhóm chim chuyên biệt, chứng minh rằng sự toàn vẹn của tầng tán chính quyết định chỉ số đa dạng loài $H'$ của toàn bộ khu hệ.

2. Đột phá phương pháp luận so với các công trình đi trước được thể hiện ra sao? So sánh với các nghiên cứu của Viện Điều tra Quy hoạch Rừng (2001) hay Đỗ Quang Huy và cs (2012) tại Tây Yên Tử vốn chỉ dùng phương pháp phỏng vấn và điều tra nhanh đơn lẻ, luận án đã triển khai phương pháp Triangulation 4 thành phần: thiết lập 19 tuyến tuần tra lặp lại 4 mùa, bẫy bắt định lượng bằng lưới mờ chuyên dụng (220 giờ bẫy), xử lý không gian bằng DEM ArcGIS kết hợp MapInfo 10, và đánh giá đe dọa bằng ma trận TRA của Margoluis & Salafsky (2001).

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực địa là gì? Sự suy giảm nghiêm trọng và nguy cơ tuyệt chủng cục bộ của các loài chim kích thước lớn có giá trị thương mại cao (như Công, Hồng hoàng, Niệc mỏ vằn) tỷ lệ nghịch với độ che phủ rừng còn tương đối tốt tại khu bảo tồn. Điều này chứng minh rằng yếu tố áp lực bẫy bắt thương mại và sự hiện diện của 34 hộ dân trong vùng lõi là véc-tơ hủy diệt đa dạng sinh học mạnh hơn cả sự biến đổi tự nhiên của thảm thực vật.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng và tái lặp nghiên cứu (Replication Protocol) không? Có. Quy trình điều tra trên 19 tuyến (độ dài, thời gian, cự ly quan sát), quy chuẩn vận hành lưới mờ 9m x 3m (chu kỳ thăm lưới 10-20 phút, thời gian mở lưới sáng 5h30, chiều 14h00, tọa độ 8 trạm), Mẫu biểu điều tra 01 chuẩn hóa và thuật toán tính điểm TRA đều được mô tả chi tiết, cho phép tái lặp hoàn toàn tại bất kỳ khu rừng đặc dụng nào thuộc hệ sinh thái miền Bắc Việt Nam.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm (10-Year Research Agenda) được định hình như thế nào? Chương trình tập trung vào 3 trục chính: (1) Thiết lập mạng lưới giám sát âm thanh sinh học tự động (PAM) dài hạn dọc theo gradient đai cao từ 50 m đến 1.090 m; (2) Giải mã phả hệ phân tử và đa dạng di truyền quần thể của các loài chim đặc hữu vùng Đông Bắc; (3) Lượng hóa dịch vụ hệ sinh thái phát tán hạt và kiểm soát sâu hại của khu hệ chim trong tiến trình phục hồi rừng tự nhiên sau nương rẫy.

Kết luận

1. Xác lập dữ liệu kiểm kê cập nhật: Luận án hoàn thiện cơ sở dữ liệu phân loại học toàn diện của khu hệ chim tại Khu BTTN Đồng Sơn - Kỳ Thượng, xác định danh mục các loài chim quý hiếm ưu tiên bảo tồn theo tiêu chuẩn Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN.
2. Lượng hóa quy luật sinh thái không gian đa chiều: Giải mã thành công quy luật phân bố của các loài chim theo 4 trạng thái sinh cảnh rừng, 4 tầng tán thẳng đứng và gradient đai cao địa hình (50 - 1.090 m) trên nền mô hình số hóa độ cao DEM.
3. Định lượng áp lực nhân sinh bằng mô hình TRA: Phân hạng chi tiết 6 nhóm nguy cơ đe dọa trực tiếp và gián tiếp đến khu hệ chim, chỉ rõ săn bắt và khai thác gỗ/lâm sản trái phép là các tác nhân trọng yếu.
4. Khoanh vùng chính xác 5 điểm nóng bảo tồn: Cung cấp bản đồ không gian các tọa độ chịu xung đột sinh thái cao nhất, gắn liền với địa bàn sinh sống của 34 hộ dân vùng lõi tại xã Đồng Sơn, Đồng Lâm, Kỳ Thượng, Vũ Oai.
5. Xây dựng khung giải pháp kép đồng bộ: Đề xuất hệ thống giải pháp kỹ thuật lâm sinh - tuần tra bảo vệ kết hợp chính sách ổn định sinh kế vùng đệm có tính khả thi cao, phục vụ đắc lực cho Quy hoạch bảo tồn đa dạng sinh học tỉnh Quảng Ninh tầm nhìn 2030.
6. Đóng góp di sản khoa học bền vững: Mở ra 3 hướng nghiên cứu mới về âm sinh học quần xã, di truyền học bảo tồn và sinh thái học cảnh quan nhiệt đới, khẳng định vị thế của Đồng Sơn - Kỳ Thượng như một mắt xích bảo tồn trọng yếu trong mạng lưới các khu rừng đặc dụng Đông Bắc Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TONG QUAN VAN ĐÈ NGHIÊN CỨU Cơ sở lý luận và thực tiễn của nghiên cứu đa dạng khu hệ chim loài chim là một thảnh phần quan trọng của hệ sinh thái tự nhiên nói chung và hệ động vật hoang đã nói riêng. Chúng cô mồi quan hệ chặt chế với môi trường sống, trong đó có nhiều loài được lựa chọn như là những loài chỉ thi chất lượng sinh cảnh và tính đa dang sinh học của một khu vực cụ thể. Do đó dé quan lý, bảo tổn và pháttriển được khu hệ chim tại các Vườn Quốc Gia (VQG) và Khu BTTN thì việc xác định được tính đa dang cũng như các mỗi quan hệ sinh thái là vô cùng quan trọng. Khi các mỗi quan hệ sinh thái được chỉ ra một cách rõ rằng cũng như duy trì một cách cân bằng thì khu hệ chim mới có cơ hội được duy tr và phát tiễn, Các loài chim là những sinh vật nhạy cảm đặc biệt với những tác động, biến đổi của điều kiện ngoại cảnh, đặc biệt là những biến đổi của môi trường.

Xu thé biến đổi quần thé của các loài có liên quan mật thiết đến sự. biến đổi của chất lượng sinh cảnh sống. Những tác động tiêu cực của con người đến môi trường sống như: khai thác rừng trái phép, chuyển đổi mục đích sử dụng dat, săn bắn, dịch bệnh. đều là những nguy cơ hàng đầu cho sự suy giảm số lượng loài và số lượng cá thé của quần thẻ.

Do đó, dé bảo vệ và phát triển các loài chim ic bảo vệ môi trường sống và sinh cảnh cư trú của chúng là một trong những ưu tiên hàng đầu. Ngoài tic động lên sinh cảnh sống, con người cdn gây ra những tác động trục tiếp dẫn tới sự suy giảm các loài và số lượng cá thể. Đáng kể nhất trong số đó là hoạt động săn bắt trái phép vì mục đích thương mại, kèm theo. đó là các hoạt động có liên quan như buôn bán và nuôi nhốt trái phép các loài chim.

Chúng ta có thể bắt gặp hoạt động này ở bat kỳ các khu vực nảo trên lãnh thổ Việt Nam, đặc biệt là tại các khu bảo vệ như: VQG hay Khu BTTN, Hậu quả mà nó mang lại là vô cùng lớn mà điển hình là sự suy giảm đáng kể về số lượng cá thể các loài, thậm chí gây ra tình trạng tuyệt chủng cục bộ tại nhiều khu vực. Điển hình trong số đó là các loài chim quý hiểm, có kích thước lớn giá tri thương mại cao như Công, Hồng hoàng, Niệc mỏ Việc nghiên cứu dé xác định thành phần loài, tính đa dạng của khu hệ chim, phân bé vả các mối quan hệ sinh thai, đồng thời eh ra những tác động, tiêu cực đến khu hệ chim của một khu vực ey thẻ là yêu cẩu cấp thiết, có ý nghĩa khoa học và thực tiễn cao. Kết quả của những nghi cứu này không. chỉ góp phần bổ sung các dẫn liệu khoa học phục vụ công tác nghiên cứu, quản lý đa dạng sinh học mà còn giúp các địa phương, đơn vị, đặc biệt là các VQG, Khu BTTN chủ động xây dựng những chiến lược bảo tồn khu hệ chim một cách phù hợp và hiệu quả.

Sơ lược lịch sử nghiên cứu chim ở Việt Nam và Khu bão tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng. Sơ lược lich sử nghiên cứu về khu hệ chim ở Việt Nam Nhìn chung, các công trình nghiên cứu chim tại Việt Nam chỉ được bắt đầu từ những năm cuối thể ky 19 và đầu thé ky 20. Đầu tiên, công trình nỗi bật cần đề ip là của tác giả Oustalet với tên gọi “Chim Cam pu chia, Lao, Nam Bộ và Bắc Bộ Việt Nam” [72, 73]. Trong giai đoạn này, E.Boutan có tổ chức sưu tim ehim ở vùng đồng.

Kết quả của đợt sưu tầm này được xuất bắn vào năm 1905 trong tập "Mười năm nghiên cứu động vật". Sau đó, bộ sưu tập này đã được Ménégaux phân tích và cho công bổ [70]. Vào năm 1917, nhà khoa học người Nhật Bản Kuroda đã phân tích bộ sưu tập chim đo S, Txikia sưu tim vào năm 1911-1912 ở các tỉnh Yên Bái, Lào Cai và ghỉ nhận được 130 loài và loài phụ [66]. ‘Nam 1929, Kínne đã công bố kết quả phân tích bộ sưu tập chim và trứng chim tại vùng Tây Bắc Việt Nam [66].

Kết quả đã xác định được 219 loài và loài phụ, đồng thời bổ sung thêm 11 loài và loài phụ chim mới ở miễn Bắc. Việt Nam trong giai đoạn này. Vao năm 1931, công trình "Chim Đông Dương” được xuất bản bởi hai tác giả Delacour và Jabouille [60]. Công trình này đã mô tả 954 loài và loài phụ, tuy nhiên tác giả chưa.

nhiều đến đặc điểm sinh học và phân bố. của các loài mà chỉ để p đến thành phần loài. Trong giai đoạn 1931 - 1945, các công trinh nghiên cứu chim tại Việt Nam rất hạn chế do nh nguyên nhân khác nhau. Đảng kể nhất trong giai đoạn nay là công trinh nghiên cứu của Milon (1942) thực hiện tại tinh Lạng Sơn [71].

Kết quả nghiên cứu đã xác định được 140 loi và loài phụ. Trong thời gian từ năm 1941 1942, Bourret đã phân tích một vai bộ sưu tập nhỏ thu được ở vùng Đông Bắc Vi Nam, trong đó tập trung ở tỉnh Lạng Sơn và một số địa phương lân cận [53-55]. Tir 1945 - 1954, do ảnh hưởng của chiến tranh, các hoạt động nghiên cứu. khoa học về động vật nói chung và các loài chim nói riêng bị gián đoạn va chỉ hoạt động mạnh trở lại khi miền Bắc Việt Nam được hoàn toàn giải phóng.

Trong thời gian này có một số công trình được công bố bởi các nhà khoa học Việt Nam như Võ Quý, Trần Gia Huấn, Đỗ Ngọc Quang, Dao Văn Tiến [21-24] và các công trình nghiên cứu của W.Fisher nghiên cứu. về chim miền Bắc Việt Nam công bévào năm 1961, 1962 [61,62]. Năm 1964, Lê Diên Dực có công bổ những kết quả nghiên cứu về đặc điểm sinh học, sinh thái của 2 loài Sáo mỏ ngà vã Sáo mỏ vàng ở Việt Nam [10]. Các công bổ này cho thấy, việc nghiên cứu chim đã chuyên sâu hơn, ngoài phân loại các nhà khoa học cũng quan tâm hơn đến nghiên cứu các đặc điểm sinh thái của các loài chim một cách cụ thé.

Năm 1971, Võ Quý đã công bố công trình "Sinh học các loài chim thường gặp ở Việt Nam” [25] với sự mô tả tương đối chí tiết của gần 700 loài và loài phụ về các đặc điểm sinh học, sinh thái học cơ bản của loài. Trong số đó, tác giả đã bổ sung một loài mới (Gà lôi trắng Lophura hatinhensis) và một loài phụ mới (phân loài Hút mật tam đảo Nectarinia jugularis tamdaoensis cho khoa học. Năm 1972, Võ Quý tiếp tục đưa ra kết quả nghiên cứu về sự phân bổ theo sinh cảnh của khu hệ chim Bắc Việt Nam [26]. Day là những.

nghiên cứu tạo nền móng chocacs nghiên cứu sâu hơn về đặc điểm sinh thái. phân bố của các loài chim sau nay, Sau khi giải phóng hoàn toàn miễn Nam, thống nhất đất nước năm 1975, nhị hoạt động nghiên cứu vé chim ở Việt Nam được day mạnh. Nỗi bật là công trình "Chim Việt Nam, hình thái và phân loại” của tác giả Võ Quy [27,28]. Trong tài liệu này, hơn 1000 loài và phân loải chim được thống kê và mô tả.

Năm 1981, Uy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước đã công bố "Kết quả điều tra cơ bản động vật miền Bắc Việt Nam" trong đó có đánh giá đến. tài nguyên chim [46]. Tiếp đó, năm 1985, St sanya, Võ Quý và cộng sự đã công bd một liệu về sinh học, sinh thái của chim rờng nhiệt đới Việt Nam [30]. Năm 1983, Lê Vũ Khôi đã công bố kết quả nghiên cứu vé nguồn.

lợi chim trong báo cáo kết quả nghiên cứu về nguồn lợi động vật trung du. Năm 1995, Võ Quý, Nguyễn Cứ đã xuất bản công trình "Danh lục chim Việt Nam” với $28 loài thuộc 19 bộ, 81 họ chim ở Việt Nam [29]. Đặc biệt trong công trình này, các tác giả đã mô tả chỉ tiết n trạng và vùng phân "bố của mỗi loài. Năm 2000, Nguyễn Cứ, Lê Trọng Trải, Karren Philips đã xuất bản cuốn “Chim Việt Nam” với khoảng 850 loài, trong đó có khoảng 500 loài được mô tả chi tiết về đặc điểm phân bố, tinh trang va noi ở có kèm hình vẽ màu minh hoạ [7].

Đây là tài liệu tương đối đầy đủ về các loài chim, đồng. thời là tài liệu được nhiễu nhà khoa học sử dung dé định loại các loài chim ở. 'Việt Nam trong các đợt nghiên cứu thực địa Nam 2001, Nguyễn Cử đã công b6 một số thông tin mới vẻ kết quả điều tra chim ở Việt Nan với 19 loài chim được bổ sung cho khu hệ chim Việt Nam trong thập niên 90 [8]. Tiếp đó, 52 loài mới được bổ sung cho danh lục chim Việt Nam, nâng tổng số loài chim ở Việt Nam lên 880 loài [9] 10 ‘Tap hop các kết quả nghiên cứu sau nhiều năm, vào năm 2007, Viện sinh thái và tải nguyên sinh vật thuộc Viện Hàn lâm khoa học và công nghệ Việt Nam đã xuất bản Ấn phẩm “Động vật chí” với 25 tập.

Trong tập 18, tác gid Lê Đình Thủy đã thống kê cả nước có khoảng 164 loài chim nước và di cư thuộc 68 họ, 5 bộ [40]. Trong đó, tác giả đã mô tả đặc điểm nhận biết, đặc điểm sinh học, sinh thái học và vùng phân bố của các loài. Ngoài ra, trong sách còn có. các hình vẽ mẫu các loài chim nước giúp độc giả dé đàng nhận biết Năm 2011, Nguyễn Lân Hùng Sơn, Nguyễn Thanh Vân đã xuất bản cuốn *Danh lục chim Việt Nam” [32], Trong tii liệu này, tác giả đã thống kê được 887 loài chim thuộc 88 họ của 20 bộ, bổ sung 59 loài cho "Danh lục chim Việt Nam” của Võ Quý, Nguyễn Cử năm 1995 [29].

Ngoài danh pháp khoa học, hiện trạng thì các tác giả cũng đề cập và bỗ sung những dẫn liệu. mới liên quan đến vùng phân bổ của các loài chim. Để phục vụ cho mục đích nhận dạng chim ngoài thực địa, gin đây các nhà nghiên cứu cũng đã xuất bản nhiều sách hướng dẫn thực địa về các loài chim. Cụ thé Robson đã xuất bản cuốn sách “Chim Đông Nam A”, trong đó.

tác gid mô tả đặc điểm nhận dang các loài chim cư trú ở Việt Nam [58, 59]. ‘Nam 2012, Lê Mạnh Hùng cũng đã xuất ban cuồn sách nhận dạng chim trong đồ có mô tả và ảnh màu của 532 loài chim [13]. Nghiên cứu nhằm thống kê thành phan loài đã được nhiều tác giả thực. Trong đó, công trình nghiên cứu chuyên sâu về một số nhóm loài chim riêng biệt của Lê Mạnh Hùng .