Đánh giá tính bền vững của phát triển nuôi tôm tại Nghĩa Hưng, Nam Định và bảo vệ môi trường

Luận án tiến sĩ nghiên cứu tiếp cận sinh thái nhân văn trong đánh giá tính bền vững nuôi tôm tại Nghĩa Hưng, Nam Định và bảo vệ môi trường.

• Tác giả: Nguyễn Thị Phương Loan
• Người hướng dẫn: Nguyễn Chu Hồi
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Môi trường trong phát triển bền vững
• Đề tài: Nghiên Cứu Tính Bền Vững Nuôi Tôm Ven Biển Nghĩa Hưng Qua Tiếp Cận Sinh Thái Nhân Văn
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về sinh thái nhân văn và phát triển bền vững
• 1.1.1. Tổng quan về sinh thái nhân văn
• 1.1.1.1. Lịch sử phát triển và khái niệm sinh thái nhân văn
• 1.1.1.2. Tổng quan về hệ sinh thái nhân văn
• 1.1.1.2.1. Hệ sinh thái nông nghiệp là một hệ sinh thái nhân văn điển hình
• 1.1.1.3. Nghiên cứu sinh thái nhân văn ở Việt Nam
• 1.1.2. Tổng quan về nghiên cứu phát triển bền vững và vai trò của sinh thái nhân văn trong phát triển bền vững. Khái niệm phát triển bền vững
• 1.1.3. Đánh giá phát triển bền vững
• 1.1.4. Tổng quan tình hình nghiên cứu vùng ven biển huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định
• 1.2. ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, VẬT LIỆU, NỘI DUNG NGHIÊN CỨU, PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Địa điểm, thời gian, vật liệu, nội dung nghiên cứu
• 1.2.2. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
• 1.2.2.1. Phương pháp luận nghiên cứu đánh giá phát triển bền vững theo tiếp cận sinh thái nhân văn
• 1.2.2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 1.2.2.2.1. Phương pháp nghiên cứu đánh giá nhanh nông thôn
• 1.2.2.2.2. Phân tích chi phí lợi ích mở rộng
• 1.2.2.2.3. Phương pháp quản lý bền vững dựa vào hệ sinh thái và cộng đồng
• 1.2.2.2.4. Phương pháp chỉ số thịnh vượng WI của Robert Prescott-Allen
• 1.2.2.2.5. Phương pháp đánh giá bền vững địa phương theo mô hình ASI của Nguyễn Đình Hòe và Vũ Văn Hiếu, 2002
• 1.3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ TÍNH BỀN VỮNG CỦA PHÁT TRIỂN NGHỀ NUÔI TÔM TẬP TRUNG TẠI VÙNG VEN BIỂN HUYỆN NGHĨA HƯNG, TỈNH NAM ĐỊNH
• 1.3.1. Nghiên cứu tính bền vững của hoạt động nuôi tôm sú tại vùng nuôi tập trung ven biển huyện Nghĩa Hưng theo tiếp cận sinh thái nhân văn
• 1.3.1.1. Nghiên cứu hệ sinh thái nhân văn vùng ven biển huyện Nghĩa Hưng
• 1.3.1.1.1. Đặc điểm hệ sinh thái vùng nghiên cứu
• 1.3.1.1.2. Đặc điểm tài nguyên môi trường vùng nghiên cứu và những thuận lợi khó khăn cho hoạt động nuôi tôm
• 1.3.1.1.3. Nghiên cứu hệ thống xã hội vùng ven biển huyện Nghĩa Hưng
• 1.3.1.1.3.1. Đặc điểm dân cư và lao động
• 1.3.1.1.3.2. Đặc điểm tri thức
• 1.3.1.1.3.3. Vai trò của thể chế
• 1.3.1.1.4. Những vấn đề kinh tế và phát triển nuôi trồng thủy sản
• 1.3.1.2. Đánh giá tính bền vững của hệ sinh thái nhân văn vùng nghiên cứu theo các thuộc tính của hệ sinh thái nông nghiệp
• 1.3.1.2.1. Đánh giá sức sản xuất
• 1.3.1.2.2. Đánh giá tính ổn định của năng suất và hoạt động nuôi
• 1.3.1.2.3. Đánh giá tính bền vững của năng suất và hoạt động nuôi
• 1.3.1.2.4. Đánh giá tính tự trị của hệ thống
• 1.3.1.2.5. Đánh giá tính công bằng của hệ thống
• 1.3.1.2.6. Đánh giá tính hợp tác của hệ thống
• 1.3.1.2.7. Đánh giá tính thích nghi của hệ thống
• 1.3.1.3. Đánh giá chi phí lợi ích mở rộng của mô hình nuôi quảng canh cải tiến tại Nghĩa Hưng
• 1.3.1.3.1. Xác định giá trị của rừng ngập mặn
• 1.3.1.3.2. Tính chi phí lợi ích mở rộng của ao nuôi tôm
• 1.3.1.4. Đánh giá mức độ phát triển bền vững bằng chỉ số thịnh vượng
• 1.3.1.4.1. Đánh giá mức độ phát triển bền vững bằng chỉ số thịnh vượng WI
• 1.3.1.4.2. Đánh giá mức độ phát triển bền vững bằng chỉ số ASI
• 1.3.1.5. Tổng hợp kết quả và đề xuất các giải pháp phục vụ phát triển bền vững nuôi tôm sú ở huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định
• KẾT LUẬN
• KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về sinh thái nhân văn và phát triển bền vững

Nghiên cứu về sinh thái nhân văn đã chỉ ra rằng đây là một lĩnh vực khoa học quan trọng, nghiên cứu mối quan hệ giữa con người và môi trường. Phát triển bền vững là một khái niệm ngày càng được nhấn mạnh trong bối cảnh toàn cầu hóa và biến đổi khí hậu. Việc áp dụng sinh thái nhân văn vào phát triển bền vững không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống của cộng đồng. Theo Jean-Claude Paseson, việc phân loại ngành khoa học cần có sự thỏa thuận về nhiệm vụ, điều này cho thấy sự phức tạp trong việc xác định vị trí của sinh thái nhân văn trong hệ thống khoa học hiện đại. Nghiên cứu này sẽ tập trung vào việc đánh giá tính bền vững của nuôi tôm tại huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định, thông qua lăng kính của sinh thái nhân văn.

1.1. Lịch sử phát triển và khái niệm sinh thái nhân văn

Khái niệm sinh thái nhân văn được hình thành từ những năm 1921, khi Robert E. Park đề cập đến nó trong bối cảnh nghiên cứu xã hội học đô thị. Sinh thái nhân văn nghiên cứu mối quan hệ giữa hệ sinh thái và hệ xã hội, nhấn mạnh sự tương tác và thích nghi giữa hai hệ này. Sự phát triển của sinh thái nhân văn đã trải qua nhiều giai đoạn, từ việc nghiên cứu các mối quan hệ xã hội đến việc mở rộng ra các lĩnh vực khác như nhân chủng học và phát triển bền vững. Điều này cho thấy sinh thái nhân văn không chỉ là một lĩnh vực nghiên cứu mà còn là một công cụ hữu ích trong việc giải quyết các vấn đề môi trường và xã hội hiện nay.

1.2. Tổng quan về phát triển bền vững

Phát triển bền vững được định nghĩa là sự phát triển đáp ứng nhu cầu của hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai. Phát triển bền vững không chỉ liên quan đến kinh tế mà còn bao gồm các yếu tố xã hội và môi trường. Việc áp dụng các nguyên tắc của sinh thái nhân văn vào phát triển bền vững giúp tạo ra một mô hình phát triển hài hòa, trong đó con người và thiên nhiên cùng tồn tại và phát triển. Nghiên cứu này sẽ xem xét các yếu tố ảnh hưởng đến tính bền vững của nuôi tôm tại Nghĩa Hưng, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả và bền vững cho ngành nuôi trồng thủy sản tại đây.

II. Đánh giá tính bền vững của nuôi tôm tại Nghĩa Hưng

Nghiên cứu về tính bền vững của nuôi tôm tại huyện Nghĩa Hưng cho thấy nhiều yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của ngành này. Các yếu tố như môi trường biển, kinh tế biển, và quản lý tài nguyên đóng vai trò quan trọng trong việc xác định tính bền vững của hoạt động nuôi tôm. Đặc biệt, việc bảo tồn sinh thái và bảo vệ môi trường là những yếu tố không thể thiếu trong quá trình phát triển. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng, mặc dù nuôi tôm mang lại lợi ích kinh tế, nhưng nếu không có sự quản lý hợp lý, nó có thể gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường và hệ sinh thái. Do đó, việc áp dụng các chiến lược phát triển bền vững là cần thiết để đảm bảo sự phát triển lâu dài của ngành nuôi tôm.

2.1. Đặc điểm hệ sinh thái vùng nghiên cứu

Hệ sinh thái tại huyện Nghĩa Hưng có những đặc điểm riêng biệt, bao gồm sự đa dạng sinh học và các yếu tố môi trường như chất lượng nước và đất. Những yếu tố này ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động nuôi tôm. Việc nghiên cứu và đánh giá các yếu tố này giúp xác định được những thuận lợi và khó khăn trong quá trình phát triển nuôi tôm. Đặc biệt, sự thay đổi của môi trường biển do hoạt động nuôi tôm có thể dẫn đến những hệ lụy nghiêm trọng nếu không được kiểm soát. Do đó, việc bảo tồn sinh thái và thực hiện các biện pháp bảo vệ môi trường là rất quan trọng.

2.2. Đánh giá tác động môi trường

Đánh giá tác động môi trường của nuôi tôm tại Nghĩa Hưng cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Các tác động tiêu cực như ô nhiễm nước, suy giảm chất lượng đất và sự biến đổi của hệ sinh thái là những vấn đề nổi bật. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng, nếu không có các biện pháp bảo vệ môi trường hiệu quả, nuôi tôm có thể gây ra những tác động lâu dài đến môi trường và sinh thái. Việc áp dụng các chiến lược quản lý bền vững sẽ giúp giảm thiểu các tác động tiêu cực và đảm bảo sự phát triển bền vững cho ngành nuôi tôm.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Vùng ven biển huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định là khu vực kẹp giữa hai cửa sông Đáy và Ninh Cơ, có nhiều điều kiện tự nhiên thuận lợi cho phát triển kinh tế biển. Hoạt động nuôi tôm sú (Penaeus monodon) tại đây xuất hiện tự phát từ năm 1982 và bùng phát mạnh mẽ từ đầu những năm 2000 nhờ các chính sách chuyển đổi đất trồng lúa năng suất thấp, bãi bồi ven biển thành các đầm nuôi trồng thủy sản tập trung. Tuy nhiên, sau giai đoạn tăng trưởng nóng ban đầu, nghề nuôi tôm sú tại địa phương đối mặt với hàng loạt vấn đề mang tính địa phương: sự suy thoái môi trường nước và trầm tích, bùng phát dịch bệnh, rủi ro kinh tế cao, xung đột sử dụng đất và nguồn nước, tính liên kết chuỗi thị trường lỏng lẻo, cùng tình trạng phá vỡ quy hoạch bãi triều tự nhiên.

Khoảng trống nghiên cứu lớn được xác định là sự thiếu vắng một khung phân tích liên ngành, có khả năng tích hợp đồng thời hệ thống tự nhiên (sinh thái) và hệ thống xã hội (nhân văn) trong một thể thống nhất để đánh giá bản chất bên trong của tính bền vững. Các công trình trước đây tại Nghĩa Hưng chủ yếu tiếp cận đơn ngành, mang tính mô tả hiện trạng sinh thái hoặc kinh tế đơn thuần, chưa lượng hóa được mức độ bền vững bằng các bộ công cụ chỉ số tổng hợp. Do đó, luận án tiến sĩ khoa học môi trường của tác giả Nguyễn Thị Phương Loan, chuyên ngành Môi trường trong phát triển bền vững, thực hiện năm 2012 dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Chu Hồi tại Trung tâm Nghiên cứu Tài nguyên và Môi trường (Đại học Quốc gia Hà Nội), đã đặt ra các mục tiêu cụ thể:

1. Nghiên cứu một số vấn đề lý luận sinh thái nhân văn và phát triển bền vững.
2. Đánh giá tính bền vững của hoạt động phát triển nuôi tôm tập trung tại vùng nuôi ven biển huyện Nghĩa Hưng.
3. Nghiên cứu ứng dụng tiếp cận sinh thái nhân văn để đề xuất các giải pháp phục vụ phát triển bền vững vùng nuôi tôm.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là hệ sinh thái nhân văn vùng nuôi tôm tập trung ven biển huyện Nghĩa Hưng, bao gồm hệ sinh thái ao đầm ven biển và hệ thống xã hội của cộng đồng dân cư, người nuôi tôm, các tổ chức quản lý liên quan. Phạm vi không gian tập trung tại vùng nuôi tôm ven biển huyện Nghĩa Hưng (trọng điểm gồm các xã Nam Điền, Đông Nam Điền, Tây Nam Điền, thị trấn Rạng Đông, nông trường Rạng Đông và bãi bồi Cồn Xanh ngoài đê quốc gia). Phạm vi thời gian bao gồm chuỗi tư liệu diễn biến từ năm 1982 đến năm 2008, các số liệu điều tra thực địa chuyên sâu giai đoạn 2006–2008 và định hướng phát triển của địa phương đến giai đoạn 2010–2015.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án được cấu trúc theo ba nhóm công trình nghiên cứu chính:

Nhóm nghiên cứu về lý luận sinh thái nhân văn và phát triển bền vững:

• Khởi sinh từ nghiên cứu xã hội học đô thị của Robert E. Park (1921) tại Đại học Chicago, sinh thái nhân văn dần mở rộng thành khoa học liên ngành.
• Các nghiên cứu về cấu trúc hệ sinh thái nhân văn, tương tác giữa hệ sinh thái và hệ xã hội, cơ chế tự tổ chức và đồng thích nghi của Stephen Boyden (1987), Gerald G. Marten (2001), Alan Beeby và Anne-Maria Brennan (2008).
• Lý thuyết thể chế tự quản cộng đồng trong quản lý tài nguyên sở hữu chung của Elinor Ostrom (1990).
• Định nghĩa và nghiên cứu sinh thái nhân văn tại Việt Nam do Lê Trọng Cúc (1990), A. Terry Rambo, Lê Thị Vân Huệ (2004), Trần Đức Viên (2008) phát triển trong các hệ sinh thái nông nghiệp và vùng cao.
• Khái niệm phát triển bền vững từ Báo cáo Brundtland (1987), giới hạn tăng trưởng của Câu lạc bộ Rome (Meadows và nnk, 1972; Graham Turner, 2008), mô hình tứ diện của Spangenberg (2002), và hệ thống đánh giá tính bền vững của Robert Prescott-Allen (2001) với bộ chỉ số thịnh vượng (Well-being Index - WI).

Nhóm nghiên cứu về điều kiện tự nhiên, tài nguyên và môi trường ven biển Nghĩa Hưng:

• Đề tài nghiên cứu tổng hợp điều kiện tự nhiên vùng ven biển Nghĩa Hưng do Trung tâm Địa lý Tài nguyên thực hiện (1989–1990).
• Các nghiên cứu về tài nguyên sinh vật, rừng ngập mặn, động vật đáy và quy hoạch bãi bồi của Phan Nguyên Hồng (1999), Nguyễn Xuân Dục (1993), Hoàng Văn Thắng (2002, 2003), Lê Diên Dực (2004), Nguyễn Chu Hồi (2004), và Viện Kinh tế và Quy hoạch Thủy sản (2002, 2004).
• Báo cáo đánh giá suy thoái đất ngập nước và các vùng chim quan trọng của Tổ chức BirdLife Quốc tế tại Việt Nam (1996, 2006), Báo cáo 15 năm thực hiện Công ước Ramsar của Cục Bảo vệ Môi trường (2005).

Nhóm nghiên cứu kinh tế - xã hội và mô hình nuôi trồng thủy sản địa phương:

• Phạm Bình Quyền (2003) phân tích mô hình kinh tế hộ nuôi tôm tại nông trường Rạng Đông, chỉ ra hạch toán chi phí - lợi ích bị âm khi tính thêm chi phí cơ hội của đất và vốn, từ đó đề xuất mô hình kinh tế kết hợp hai nghề (trồng lúa và nuôi tôm).
• Hoàng Xuân Cơ (2002) xác định ngưỡng hiệu quả kinh tế của vùng nuôi tôm sú là không mở sâu vào nội địa quá 2 km tính từ đường bờ biển.

+-----------------------------------------------------------------------------+
|                           KHOẢNG TRỐNG NGHIÊN CỨU                           |
+-----------------------------------------------------------------------------+
| 1. Thiếu khung lý thuyết sinh thái nhân văn phù hợp với quy mô địa phương.  |
| 2. Phương pháp định giá tài nguyên trước đây bị thiên cao do không trừ chi  |
|    phí đầu vào và tô tài nguyên theo chuẩn Ngân hàng Thế giới.              |
| 3. Chưa có nghiên cứu lượng hóa tính bền vững của hệ thống nuôi tôm tại     |
|    Nghĩa Hưng bằng các bộ chỉ số tổng hợp (WI, ASI, Barometer BS).          |
+-----------------------------------------------------------------------------+

Vị trí của luận án được xác lập nhằm giải quyết các khoảng trống trên: hoàn thiện khung lý luận sinh thái nhân văn cấp cơ sở, áp dụng phương pháp phân tích chi phí - lợi ích mở rộng có trừ tô tài nguyên của Ngân hàng Thế giới, và lần đầu tiên tính toán bộ chỉ số thịnh vượng WI cùng chỉ số bền vững trang trại ASI để lượng hóa toàn diện tính bền vững của vùng nuôi tôm Nghĩa Hưng.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án vận dụng lý thuyết hệ thống và sinh thái nhân văn làm nền tảng. Hệ sinh thái nhân văn được cấu thành từ hai phụ hệ: phụ hệ xã hội (con người, dân số, tri thức, thể chế, kinh tế) và phụ hệ sinh thái (các yếu tố sinh thái vô sinh, hữu sinh và nhân sinh). Hai hệ thống này tương tác liên tục thông qua các dòng vật chất, năng lượng và thông tin.

Tác giả đã kế thừa mô hình của Gerald G. Marten (2001) và thực hiện hai hiệu chỉnh cụ thể cho phù hợp với hệ thống quy mô nhỏ cấp địa phương:

1. Loại bỏ yếu tố "đặc trưng sinh lý" ra khỏi hệ thống xã hội, do xem môi trường lý - sinh trên cạn là không gian sống chung của cả con người và sinh vật.
2. Chuyển đổi yếu tố "khí hậu" trong hệ sinh thái thành "vi khí hậu", nhằm phản ánh chính xác các điều kiện lý hóa môi trường đặc thù của hệ sinh thái nước nuôi trồng thủy sản.

Khung phân tích cũng tích hợp lý thuyết về 8 thuộc tính của hệ sinh thái nông nghiệp (sức sản xuất, tính ổn định, tính bền vững, tính tự trị, tính công bằng, tính hợp tác, tính đa dạng, tính thích nghi) và mô hình quả trứng tương tác Con người - Hệ sinh thái của Robert Prescott-Allen (2001).

+-----------------------------------------------------------------------------+
|              KHUNG ĐÁNH GIÁ TÍNH BỀN VỮNG THEO 3 CẤP ĐỘ                     |
+-----------------------------------------------------------------------------+
| [Cấp 1: Vi mô]   -> Đầm/ao nuôi tôm cá nhân (Đơn vị thể khảm cơ sở)         |
| [Cấp 2: Trung gian] -> Vùng nuôi tôm tập trung ven biển (Xã/Nông trường)    |
| [Cấp 3: Vĩ mô]   -> Hệ thống cảnh quan nền toàn huyện Nghĩa Hưng            |
+-----------------------------------------------------------------------------+

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

• Phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA/RRA): Khảo sát thực địa, phỏng vấn sâu hộ gia đình, lập sơ đồ Venn phân tích mối quan hệ giữa các bên liên quan, ma trận SWOT đánh giá điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của nghề nuôi tôm.
• Phương pháp phân tích chi phí - lợi ích mở rộng (ECBA): Xác định giá trị kinh tế của hệ sinh thái rừng ngập mặn và hạch toán kinh tế ao nuôi tôm. Luận án áp dụng phương pháp định giá tài nguyên của Ngân hàng Thế giới (World Bank), sử dụng hệ số tô tài nguyên để tách biệt giá trị thực do tài nguyên sinh thái tạo ra với chi phí đầu vào của lao động và vốn.
• Phương pháp chỉ số thịnh vượng (Well-being Index - WI) của Robert Prescott-Allen (2001):
  • Chỉ số thịnh vượng nhân văn ($HWI$): Tổng hợp từ 38 chỉ tiêu thuộc 10 chỉ thị trong 5 lĩnh vực (dân số, kinh tế, tri thức, an ninh dân chủ, bình đẳng).
  • Chỉ số thịnh vượng sinh thái ($EWI$): Tổng hợp từ 50 chỉ tiêu thuộc 10 chỉ thị trong 5 lĩnh vực (đất, nước, không khí, đa dạng sinh học, sử dụng tài nguyên).
  • Điểm số được chuẩn hóa từ 0 đến 100 điểm, chia làm 5 miền thịnh vượng (mỗi miền 20 điểm) và hiển thị trên Thước đo bền vững (Barometer of Sustainability - BS).
• Phương pháp đánh giá bền vững trang trại (Agricultural Sustainability Index - ASI) của Nguyễn Đình Hòe và Vũ Văn Hiếu (2002): Đánh giá tính bền vững sinh thái ($ASIE$) và bền vững nhân văn ($ASIH$) ở cấp độ vi mô của từng đầm nuôi.
• Phương pháp lấy mẫu và phân tích môi trường: Đo đạc các thông số chất lượng nước sông, nước biển ven bờ (giai đoạn 2006–2008) và chất lượng trầm tích đáy đầm nuôi tôm (tháng 7/2008) với các chỉ tiêu $BOD$, $COD$, DO, độ mặn, $H_2S$, kim loại nặng theo tiêu chuẩn ngành.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

• Số liệu quan trắc môi trường thực tế do tác giả thực hiện trong khuôn khổ ba đề tài nghiên cứu cấp Đại học Quốc gia Hà Nội (mã số QT 07 56, QT 08 55, QT 09 58).
• Số liệu điều tra xã hội học từ 200 người dân thị trấn Rạng Đông năm 2008 và số liệu thống kê nông nghiệp, lao động, kinh tế của Cục Thống kê huyện Nghĩa Hưng năm 2006.
• Chuỗi số liệu thứ cấp kế thừa từ các dự án nghiên cứu của Viện Khoa học Việt Nam, Cục Bảo vệ Môi trường, BirdLife Quốc tế (1996, 2006).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về khoa học sinh thái nhân văn và phát triển bền vững trên thế giới cũng như tại Việt Nam. Tác giả phân tích lịch sử ngành sinh thái nhân văn từ nguồn gốc xã hội học năm 1921 đến khi thành lập Hội Sinh thái Nhân văn (SHE) năm 1979, làm rõ khái niệm hệ sinh thái nhân văn và cơ chế tự tổ chức qua bốn giai đoạn: khởi phát, tăng trưởng, cân bằng và tan rã. Chương này đi sâu vào vai trò của phản hồi âm (giúp ổn định hệ thống) và phản hồi dương (thúc đẩy thay đổi hoặc gây suy thoái), cùng các yếu tố điều khiển như tri thức bản địa và thể chế cộng đồng theo quan điểm của Elinor Ostrom.

Tiếp đó, chương phân tích các lý thuyết phát triển bền vững, các mô hình giới hạn tăng trưởng, và các công cụ lượng hóa bền vững như Chỉ số tính bền vững môi trường (ESI), Chỉ số hiệu quả môi trường (EPI), Dấu chân sinh thái (Ecological Footprint), và Chỉ số thịnh vượng (WI). Đánh giá tổng quan về vùng ven biển Nghĩa Hưng, chương chỉ ra rằng khu vực này có tốc độ bồi tụ tự nhiên lớn nhưng đang đối mặt với nguy cơ sạt lở tại đê Nghĩa Phúc, suy thoái rừng ngập mặn, giảm diện tích bãi chim di cư theo đánh giá của BirdLife (1996–2006). Tác giả tổng kết rằng các nghiên cứu trước đây chưa lượng hóa được tính bền vững của vùng nuôi tôm bằng bộ chỉ số tổng hợp, tạo tiền đề khoa học cho việc thực hiện luận án.

Chương 2. Địa điểm, thời gian, vật liệu, nội dung nghiên cứu, phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết địa bàn nghiên cứu: huyện Nghĩa Hưng có diện tích tự nhiên 20.785 ha (trong đê 17.672 ha, ngoài đê 3.113 ha), đường bờ biển dài 26,325 km kẹp giữa sông Đáy và sông Ninh Cơ, có địa hình thoải từ 0,1 đến 1 m mang hình dáng đặc trưng như một "bầu rượu" (dài 47 km, nơi hẹp nhất chưa đến 1 km, nơi rộng nhất trên 10 km). Vùng nghiên cứu trọng điểm được xác định theo Quyết định số 04/2002/QĐ-BTS của Bộ Thủy sản về vùng nuôi tôm tập trung (quy mô từ 30 ha trở lên và dùng chung hệ thống cấp thoát nước), bao gồm xã Nam Điền, Đông Nam Điền, Tây Nam Điền, nông trường Rạng Đông và bãi bồi ngoài đê Cồn Xanh.

+-----------------------------------------------------------------------------+
|             KHÁI QUÁT ĐỊA BÀN VÙNG VEN BIỂN HUYỆN NGHĨA HƯNG                |
+------------------------------------+----------------------------------------+
| Thông số địa lý - hành chính       | Giá trị trích xuất từ văn bản          |
+------------------------------------+----------------------------------------+
| Tổng diện tích tự nhiên            | 20.785 ha (Trong đê: 17.672 ha;        |
|                                    |            Ngoài đê: 3.113 ha)         |
| Chiều dài bờ biển theo đê bao      | 26,325 km                              |
| Tọa độ/Vị trí tiếp giáp thủy văn   | Kẹp giữa sông Đáy và sông Ninh Cơ      |
| Cấu trúc không gian huyện          | Dài 47 km; hẹp nhất < 1 km,            |
|                                    | rộng nhất > 10 km                      |
| Cao độ địa hình tự nhiên           | 0,1 m đến 1,0 m                        |
+------------------------------------+----------------------------------------+

Về mặt phương pháp luận, chương trình bày chi tiết việc hiệu chỉnh mô hình hệ sinh thái nhân văn của Gerald G. Marten (2001) cho phù hợp với quy mô địa phương ven biển, loại bỏ yếu tố đặc trưng sinh lý trong hệ xã hội và chuyển khí hậu thành vi khí hậu trong hệ sinh thái. Tác giả thiết lập hệ thống phương pháp nghiên cứu đa dạng: phương pháp PRA/RRA, phương pháp hạch toán chi phí - lợi ích mở rộng (ECBA) kết hợp tính tô tài nguyên theo chuẩn Ngân hàng Thế giới, phương pháp tính chỉ số thịnh vượng WI của Robert Prescott-Allen hiển thị trên Thước đo bền vững BS, và phương pháp tính chỉ số ASI của Nguyễn Đình Hòe và Vũ Văn Hiếu.

Chương 3. Kết quả nghiên cứu đánh giá tính bền vững của phát triển nghề nuôi tôm tập trung tại vùng ven biển huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định

Chương 3 trình bày toàn bộ các phát hiện thực nghiệm và phân tích định lượng của luận án qua 5 nội dung lớn:

• Nghiên cứu hệ sinh thái nhân văn vùng ven biển:

  • Hệ sinh thái tự nhiên: Trình bày kết quả trồng cây ngập mặn giai đoạn 1989–2005, chỉ ra sự suy giảm diện tích rừng ngập mặn và suy thoái các bãi triều theo đánh giá của BirdLife (1996–2006). Đánh giá chất lượng nước sông và nước biển ven bờ (2006–2008), phân tích lịch cấp thoát nước cho thấy xung đột giữa kênh cấp và kênh thoát chung gây ô nhiễm chéo. Chất lượng trầm tích đáy đầm nuôi tháng 7/2008 cho thấy sự tích tụ chất hữu cơ cao và yếm khí tại các đầm nuôi thâm canh và bán thâm canh.
  • Hệ thống xã hội: Trình bày cơ cấu dân cư, tỷ lệ lao động nông nghiệp theo trình độ chuyên môn kỹ thuật năm 2006 (chủ yếu là lao động phổ thông, thiếu kỹ thuật nuôi thủy sản bài bản). Đánh giá vai trò thể chế cho thấy các chính sách phát triển nuôi thủy sản giai đoạn 2001–2005 và quy hoạch đến 2010–2015 còn mang nặng mục tiêu mở rộng diện tích. Kết quả đánh giá mức độ đáp ứng "Quy tắc ứng xử trong nuôi trồng thủy sản có trách nhiệm (COC)" cho thấy người nuôi tôm hầu như chưa tuân thủ các quy chuẩn kỹ thuật và xả thải.

• Đánh giá tính bền vững theo 8 thuộc tính của hệ sinh thái nông nghiệp:

  • Sức sản xuất và tính ổn định: Năng suất tôm sú tại Nghĩa Hưng năm 2006 phân hóa mạnh giữa các mô hình (quảng canh cải tiến, bán thâm canh, thâm canh). Tác giả so sánh điểm mạnh, điểm yếu của ba mô hình và chỉ ra tính thiếu ổn định do rủi ro dịch bệnh đốm trắng, đầu vàng và suy giảm chất lượng nước đầm nuôi.
  • Tính tự trị, công bằng và hợp tác: Tích lũy của hộ nông thôn năm 2006 còn thấp, phụ thuộc lớn vào nguồn giống và thức ăn nhập từ miền Trung/miền Nam. Sơ đồ Venn cho thấy liên kết giữa người nuôi với cơ quan quản lý và nhà khoa học rất yếu, mối liên kết chủ yếu mang tính tự phát giữa người nuôi và tư thương cung ứng vật tư.
  • Tính thích nghi: Khảo sát nhu cầu người dân ứng phó với biến đổi khí hậu năm 2008 và phân tích ma trận SWOT xác định nghề nuôi tôm đang đối mặt với các thách thức lớn về thời tiết cực đoan, nước biển dâng và triều cường.

+-----------------------------------------------------------------------------+
|        BẢNG TỔNG HỢP CÁC CHỈ TIÊU ĐÁNH GIÁ KINH TẾ VÀ MÔI TRƯỜNG            |
+------------------------------------+----------------------------------------+
| Hạng mục / Chỉ tiêu thực nghiệm    | Kết quả trích xuất trong luận án       |
+------------------------------------+----------------------------------------+
| Giá trị kinh tế rừng ngập mặn      | 12,02 - 12,93 triệu đồng/ha (kế thừa); |
| (Huyện Nghĩa Hưng, năm 2006)       | Được hiệu chỉnh theo phương pháp tô    |
|                                    | tài nguyên của Ngân hàng Thế giới      |
| Phân tích chi phí - lợi ích mở     | Hạch toán âm ở các mô hình nếu tính    |
| rộng (ECBA) ao nuôi tôm sú         | đủ chi phí cơ hội của đất, vốn và tổn  |
|                                    | thất dịch vụ hệ sinh thái rừng ngập mặn|
| Chất lượng trầm tích đáy đầm       | Tích lũy bùn đáy cao, suy giảm DO, hàm |
| (Khảo sát tháng 7 năm 2008)        | lượng chất hữu cơ và sulfide tăng cao  |
| Mức độ đáp ứng quy tắc COC         | Đa số các đầm nuôi không đạt chuẩn quy |
|                                    | trình xử lý nước thải và an toàn sinh học|
+------------------------------------+----------------------------------------+

• Đánh giá chi phí - lợi ích mở rộng (ECBA): Xác định giá trị kinh tế của rừng ngập mặn năm 2006 và tính toán cơ cấu chi phí - lợi ích mở rộng của mô hình nuôi tôm sú xen cua quảng canh cải tiến. Khi nội hóa các chi phí môi trường và chi phí cơ hội của việc mất rừng ngập mặn, hiệu quả kinh tế thực tế của các đầm nuôi giảm sút nghiêm trọng so với hạch toán tài chính thông thường.

• Lượng hóa tính bền vững bằng các chỉ số tổng hợp:

  • Chỉ số thịnh vượng WI: Tính toán chỉ số thịnh vượng sinh thái ($EWI$) và chỉ số thịnh vượng nhân văn ($HWI$) năm 2006 cho huyện Nghĩa Hưng. Kết quả phản ánh sự mất cân đối khi $HWI$ ở mức trung bình nhưng $EWI$ ở mức thấp do áp lực ô nhiễm và suy thoái nơi cư trú tự nhiên.
  • Chỉ số ASI: Đánh giá tính bền vững tại 4 tiểu vùng (xã Nam Điền, ngoài đê Tây Nam Điền, trong đê Đông Nam Điền, thị trấn Rạng Đông). Kết quả hiển thị trên thước đo BS cho thấy các khu vực nuôi tôm tập trung đều nằm ở trạng thái kém bền vững hoặc không bền vững.

+-----------------------------------------------------------------------------+
|            KẾT QUẢ ĐÁNH GIÁ TÍNH BỀN VỮNG TRÊN THƯỚC ĐO BS                  |
+------------------------------------+----------------------------------------+
| Tiểu vùng đánh giá                 | Trạng thái hiển thị trên thước đo BS   |
+------------------------------------+----------------------------------------+
| Xã Nam Điền                        | Kém bền vững (Mất cân bằng sinh thái)  |
| Ngoài đê Tây Nam Điền              | Không bền vững (Rủi ro sinh thái cao)  |
| Trong đê Đông Nam Điền             | Kém bền vững                           |
| Thị trấn Rạng Đông                 | Trạng thái trung bình / Kém bền vững   |
+------------------------------------+----------------------------------------+

• Đề xuất giải pháp: Tổng hợp kết quả và xây dựng các nhóm giải pháp: điều chỉnh quy hoạch vùng nuôi (dừng mở rộng ra Cồn Xanh khi bãi chưa đạt độ cao 2,5 m), phục hồi hành lang rừng ngập mặn phòng hộ, chuyển đổi mô hình nuôi phù hợp với sức tải sinh thái, thiết lập thể chế đồng quản lý dựa vào cộng đồng, và hoàn thiện hệ thống thủy lợi tách rời kênh cấp - kênh thoát.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án đã đạt được các kết quả khoa học và đóng góp cụ thể về mặt lý luận cũng như thực tiễn như tác giả đã công bố trong văn bản:

+-----------------------------------------------------------------------------+
|                           ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN                          |
+------------------------------------+----------------------------------------+
| Về mặt lý luận                     | - Hiệu chỉnh mô hình hệ sinh thái nhân |
|                                    |   văn của Gerald G. Marten (2001) phù  |
|                                    |   hợp với quy mô vi mô/địa phương.     |
|                                    | - Hệ thống hóa và ứng dụng 8 thuộc     |
|                                    |   tính hệ sinh thái nông nghiệp vào    |
|                                    |   phân tích hệ thống nuôi thủy sản.    |
+------------------------------------+----------------------------------------+
| Về mặt thực tiễn và phương pháp    | - Lần đầu tiên tại Việt Nam tính toán  |
|                                    |   thử nghiệm bộ chỉ số thịnh vượng WI  |
|                                    |   và mô hình ASI trên thước đo BS cho  |
|                                    |   một huyện ven biển.                  |
|                                    | - Ứng dụng phương pháp định giá tài    |
|                                    |   nguyên và tô tài nguyên của Ngân     |
|                                    |   hàng Thế giới trong hạch toán ECBA.  |
|                                    | - Chỉ rõ nguyên nhân kém bền vững:     |
|                                    |   thiếu thể chế kiểm soát, thiếu tri   |
|                                    |   thức nghề, chưa tính đủ chi phí mở   |
|                                    |   rộng, vi phạm quy luật bồi tụ.       |
+------------------------------------+----------------------------------------+

Các giải pháp và kiến nghị đề xuất từ kết quả nghiên cứu bao gồm:

1. Quy hoạch không gian vùng nuôi tập trung dựa trên nguyên lý sinh thái: Giới hạn vùng nuôi nước lợ trong đê quốc gia, không quai đê lấn biển tại vùng bãi bồi Cồn Xanh khi độ cao bãi bồi chưa đạt mức an toàn tự nhiên trên 2,5 m.
2. Thiết lập thể chế quản lý dựa vào cộng đồng và phân cấp quản lý tài nguyên, tạo quyền tự chủ và ràng buộc trách nhiệm bảo vệ môi trường nước chung giữa các chủ đầm nuôi.
3. Cải tạo hạ tầng đồng bộ, triệt để tách rời hệ thống kênh cấp nước biển sạch và kênh thoát nước thải nhằm cắt đứt chuỗi lây lan dịch bệnh.
4. Thúc đẩy áp dụng Quy tắc ứng xử trong nuôi trồng thủy sản có trách nhiệm (COC) và đa dạng hóa đối tượng nuôi thích nghi (cá bớp, tôm chân trắng, cá rô phi) để giảm thiểu rủi ro sinh thái từ độc canh tôm sú.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:

  • Các khảo sát chất lượng môi trường nước và trầm tích chuyên sâu chỉ tập trung trong các đợt quan trắc ngắn hạn (điển hình là đợt khảo sát tháng 7 năm 2008), chưa bao quát hết biến động mùa vụ qua nhiều năm liên tục.
  • Nghiên cứu tập trung giải quyết các bất cập nội tại mang tính địa phương của hệ sinh thái nhân văn huyện Nghĩa Hưng, chưa đi sâu phân tích tác động của các rào cản thương mại quốc tế và biến động thị trường thủy sản toàn cầu.
  • Việc áp dụng thể chế tự quản cộng đồng còn gặp khó khăn do tính phân tán, tự phát và thói quen chạy theo lợi nhuận ngắn hạn của người nuôi tôm địa phương.

• Hướng nghiên cứu tiếp:

  • Mở rộng theo dõi diễn biến tính bền vững của vùng nuôi dưới các kịch bản biến đổi khí hậu cực đoan và nước biển dâng dài hạn tại đồng bằng sông Hồng.
  • Nghiên cứu thử nghiệm và nhân rộng mô hình đồng quản lý nghề nuôi thủy sản có trách nhiệm dựa vào cộng đồng ở cấp độ thôn, xã ven biển.
  • Ứng dụng bộ chỉ số thịnh vượng WI và phân tích chi phí - lợi ích mở rộng (ECBA) cho các đối tượng thủy sản mới (như tôm thẻ chân trắng thâm canh, nuôi ngao bãi triều).

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao cho các nhóm đối tượng sau:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên ngành Khoa học Môi trường, Quản lý Tài nguyên, Sinh thái học: Tham khảo khung lý thuyết sinh thái nhân văn hiệu chỉnh, quy trình xây dựng và chuẩn hóa các chỉ số thành phần trong bộ chỉ số thịnh vượng WI ($EWI$, $HWI$) và chỉ số bền vững trang trại ASI hiển thị trên thước đo Barometer of Sustainability (BS).
• Cán bộ quản lý ngành thủy sản và cơ quan hoạch định chính sách cấp huyện/tỉnh ven biển: Tham khảo phương pháp hạch toán chi phí - lợi ích mở rộng (ECBA) có trừ tô tài nguyên theo chuẩn Ngân hàng Thế giới để đánh giá đúng hiệu quả kinh tế - sinh thái của các dự án quai đê lấn biển và chuyển đổi đất nông nghiệp.
• Các tổ chức bảo tồn thiên nhiên và quản lý đất ngập nước: Sử dụng các tư liệu đánh giá suy thoái đất ngập nước, giá trị dịch vụ của hệ sinh thái rừng ngập mặn để xây dựng phương án bảo tồn đa dạng sinh học gắn liền với sinh kế cộng đồng.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao luận án lại lựa chọn huyện Nghĩa Hưng làm địa bàn nghiên cứu điển hình?
Trả lời: Huyện Nghĩa Hưng đầu những năm 2000 đã tập trung toàn lực chuyển đổi đất lúa và bãi bồi để phát triển vùng nuôi tôm sú tập trung nhưng gặp nhiều rủi ro, suy giảm năng suất và ô nhiễm môi trường. Đồng thời, khu vực này ít được nghiên cứu toàn diện hơn so với các vùng lân cận như Vườn Quốc gia Xuân Thủy, giúp các vấn đề tương tác sinh thái - nhân văn bộc lộ rõ nét và điển hình.

2. Tác giả đã hiệu chỉnh những nội dung nào trong mô hình cấu trúc hệ sinh thái nhân văn của Gerald G. Marten (2001)?
Trả lời: Tác giả đã thực hiện hai hiệu chỉnh: (1) Loại bỏ yếu tố "Đặc trưng sinh lý" trong hệ thống xã hội do coi môi trường sống trên cạn là không gian chung của cả người và sinh vật; (2) Chuyển yếu tố "Khí hậu" trong hệ sinh thái thành "Vi khí hậu" để phù hợp với môi trường đặc thù của các hệ sinh thái thủy sinh trong ao nuôi.

3. Phương pháp định giá tài nguyên của Ngân hàng Thế giới được luận án ứng dụng như thế nào để khắc phục hạn chế của các nghiên cứu trước?
Trả lời: Các nghiên cứu trước thường coi toàn bộ giá trị sản phẩm thu được là do tài nguyên tạo ra nên kết quả định giá bị thiên cao. Luận án đã sử dụng phương pháp của Ngân hàng Thế giới, tính toán dựa trên giá trị nguồn lợi thực tính kết hợp với hệ số "tô tài nguyên" để trừ đi các chi phí đầu vào của lao động và vốn.

4. Luận án đưa ra khuyến cáo khoa học gì đối với hoạt động quai đê lấn biển nuôi tôm tại khu vực bãi bồi Cồn Xanh?
Trả lời: Luận án chỉ ra rằng tốc độ bồi tụ tự nhiên chỉ đạt hiệu quả cao khi bãi triều chưa đạt 2,5 m. Do đó, khuyến cáo không quai đê lấn biển tại Cồn Xanh khi bãi triều chưa đạt độ cao trên 2,5 m nhằm tận dụng quá trình bồi tụ tự nhiên, giảm chi phí đắp đê và bảo tồn thảm thực vật ngập mặn ngoài đê cho mục tiêu cân bằng sinh thái.

5. Kết quả đánh giá bằng các bộ chỉ số WI và ASI cho thấy thực trạng tính bền vững của vùng nuôi tôm Nghĩa Hưng năm 2006 như thế nào?
Trả lời: Kết quả tính toán chỉ số thịnh vượng WI và chỉ số ASI hiển thị trên Thước đo bền vững (BS) cho thấy sự mất cân đối nghiêm trọng giữa phát triển nhân văn và bảo vệ sinh thái. Toàn bộ các vùng nuôi tập trung (Nam Điền, ngoài đê Tây Nam Điền, Đông Nam Điền, Rạng Đông) đều nằm trong miền "kém bền vững" hoặc "không bền vững" do suy thoái chất lượng môi trường nước, tích tụ bùn đáy và rủi ro dịch bệnh cao.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Phương Loan đã hoàn thiện khung lý luận tiếp cận sinh thái nhân văn ở cấp độ địa phương và ứng dụng thành công vào việc đánh giá tính bền vững nghề nuôi tôm tập trung tại huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định. Bằng việc kết hợp các phương pháp định lượng chỉ số thịnh vượng (WI), chỉ số bền vững trang trại (ASI) và phân tích chi phí - lợi ích mở rộng (ECBA), nghiên cứu đã chứng minh thực trạng kém bền vững của vùng nuôi bắt nguồn từ sự mất cân đối giữa mục tiêu kinh tế ngắn hạn và sức tải của hệ sinh thái tự nhiên. Các kết quả và hệ thống giải pháp đề xuất trong luận án cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho công tác điều chỉnh quy hoạch không gian ven biển, bảo vệ rừng ngập mặn và xây dựng thể chế quản lý thủy sản dựa vào cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về sinh thái nhân văn và phát triển bền vững 1. Tổng quan về sinh thái nhân văn 1. Lịch sử phát triển và khái niệm sinh thái nhân văn Sinh thái nhân văn là khoa học nghiên cứu một kiểu hệ thống đặc biệt, đó là hệ sinh thái nhân văn, một hệ thống được cấu tạo từ các hệ xã hội và hệ sinh thái có liên hệ hữu cơ với nhau.

Hệ sinh thái là đối tượng nghiên cứu chính của sinh học và hệ xã hội là đối tượng nghiên cứu chính của các khoa học xã hội. Vậy tiếp cận của sinh thái nhân văn tới hai hệ này có điểm gì khác biệt? Đó là tiếp cận nghiên cứu đồng thời hai hệ trong quá trình chúng tương tác với nhau và thông qua đó tự tổ chức sắp xếp thành một thể thống nhất. Kết quả của sự tự tổ chức sắp xếp thành công giữa hệ sinh thái và hệ xã hội sẽ tạo ra cơ sở cho cả hai hệ thích nghi với nhau, tiến hóa cùng nhau, nhờ đó mà cùng tồn tại và phát triển lâu bền. Ngược lại, khi hai hệ không thể thích nghi với nhau, thì sẽ khởi phát dấu chấm hết cho sự tồn tại của ít nhất là một trong hai hệ và gây tổn thương lâu dài cho hệ còn lại.

Có rất nhiều ví dụ về văn hóa thích nghi của con người với hệ sinh thái, như văn hóa nhà sàn, văn hóa lúa nước, văn hóa ruộng bậc thang. Đồng thời cũng có rất nhiều ví dụ về sự thành công của các loài trong việc biến đổi thích nghi với tác động của con người, như mối quan hệ giữa loài muỗi với loài người, trong đó nhân loại chỉ thắng thế trong những khoảng thời gian ngắn, chứ chưa thể thắng tuyệt đối [7, 8, 11, 21, 56, 83, 88]. Sinh thái nhân văn được công nhận là khởi sinh vào năm 1921, khi nó được đề cập như một lĩnh vực nghiên cứu của xã hội học, trong cuốn sách giáo khoa “Tổng quan về xã hội học” của nhóm tác giả tại Đại học Chicago, do Robert E. Park là chủ biên.

Ra đời bởi một nhà xã hội học, mang cái tên gần gũi với sinh thái học, sinh thái nhân văn có một lịch sử phát triển thăng trầm phức tạp. Để hiểu rõ khái niệm sinh thái nhân văn, cần phải xem xét quá trình lịch sử phát triển của nó [96]. Khởi đầu, thuật ngữ “sinh thái nhân văn” có nội dung hẹp, hàm nghĩa là ứng dụng các quy luật sinh thái vào nghiên cứu xã hội học đô thị Chicago, trong giai 15 z đoạn nó mở rộng và tiếp nhận lượng dân nhập cư đa dạng. Sinh thái nhân văn được phát triển nhằm phục vụ việc nghiên cứu bản chất mối quan hệ giữa con người với nhau trong quá trình tự tổ chức và cấu trúc hệ xã hội theo lý thuyết đồng hóa, nghĩa là mang tính xã hội học.

Trong sự phát triển sau đó của sinh thái nhân văn, Robert E. Park, bận rộn với vai trò là một nhà xã hội học xuất chúng, đã không thể dành cho ngành khoa học này một sự quan tâm xứng tầm. Trong xã hội học, sinh thái nhân văn chưa được nhận sự quan tâm đặc biệt của các học giả khác, nhất là khi nó hiện diện bên cạnh, hoặc thậm chí bị đồng nhất với những ngành khoa học đã có lịch sử và cơ sở lý thuyết đáng nể, như nhân chủng học, dân tộc học… Theo thời gian, sinh thái nhân văn ngày càng tách xa khỏi xã hội học, phạm vi nghiên cứu của nó được mở rộng ra nhiều lĩnh vực khác có liên quan đến con người, như nhân chủng học, dân tộc học, sinh thái học người, kinh tế hộ và phát triển bền vững. Theo Jean -Clauder Paseson, 1992, “Để xác định được vị trí của mỗi ngành khoa học về con người so với với các ngành khác, ít nhất việc phân loại ngành phải đi kèm với thỏa thuận về phân chia nhiệm vụ.

Nhưng đây cũng là một mục tiêu khó đạt, do cơ cấu nghiên cứu không ngừng thay đổi”. Sự phát triển lý thuyết hệ thống và năng lượng đã thổi luồng gió mới vào khoa học sinh thái nhân văn, giúp nó định hình rõ nét hơn và thu hút được sự quan tâm hơn của nhiều nhà khoa học. Từ thập niên 1970, khoa học sinh thái nhân văn bước sang thời kỳ phát triển mới. Nó đã tập hợp được lực lượng trong nhiều trung tâm nghiên cứu độc lập, như Viện Sinh thái nhân văn ở California, Trung tâm Sinh thái nhân văn thuộc Đại học Edinburgh, các trường đại học, các tổ chức xã hội chuyên nghiệp ở châu Âu như Liên minh quốc tế của Ủy ban Khoa học nhân chủng học và dân tộc học về Sinh thái nhân văn… Nhiều hội sinh thái nhân văn được thành lập, như Ủy ban Sinh thái nhân văn khối cộng đồng chung Vương Quốc Anh có trụ sở tại Luân đôn, tổ chức Sinh thái nhân văn Quốc tế có trụ sở tại Viên.

Năm 1979, Hội sinh thái nhân văn (tên viết tắt là SHE) được thành lập và nhanh chóng đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của ngành. Young, sáng lập viên đồng thời là chủ tịch thứ tư của hội, trở thành nhân vật có ảnh hưởng tích cực, đóng góp đáng kể vào việc phát 16 z triển sinh thái nhân văn thành lĩnh vực đa ngành, tạo ra ý nghĩa mới cho tên gọi sinh thái nhân văn. Hội đã giúp phát triển việc đào tạo ngành khoa học này tại nhiều trường đại học như: Đại học Tự do Brussels, đại học California, đại học Washington, đại học Michigan, đại học Colorado tại Boulder… Sinh thái nhân văn đã phát triển thành một khoa học xuyên ngành, thực hiện nghiên cứu trên cơ sở kết hợp sức mạnh của nhiều đơn ngành theo cách đặc biệt, tổng hợp và chồng chéo các kiến thức để tạo ra tiếp cận toàn diện, nhằm vào những vấn đề tràn ra ngoài khuôn khổ ranh giới của các ngành. Theo từ điển môi trường, “Sinh thái nhân văn là hệ thống các nguyên tắc đạo đức, triết lý về địa vị thống trị của con người đối với trái đất và sinh vật, ở nơi mà sự thống nhất toàn vẹn giữa con người và môi trường là cần thiết cho phúc lợi xã hội.

Sinh thái nhân văn dựa trên tiếp cận theo thuyết tiến hoá trong môi trường và sự thích nghi, tiến hoá về văn hoá của con người. Sinh thái nhân văn nghiên cứu sự mất cân bằng của mối quan hệ con người - môi trường, liên quan đến bệnh tật, cung cấp lương thực, sinh thái quần thể người, ô nhiễm môi trường, phân bố không đồng đều và sử dụng không hợp lý tài nguyên…”. Tiếp cận sinh thái nhân văn là ứng dụng khoa học sinh thái nhân văn vào nghiên cứu hệ sinh thái nhân văn một cách có hệ thống, hướng tới các điều kiện cân bằng, ổn định, thịnh vượng của toàn hệ…. Tổng quan về hệ sinh thái nhân văn Khái niệm hệ sinh thái nhân văn hiện vẫn được diễn giải theo nhiều quan điểm khác nhau, trừ một điểm chung thống nhất rằng hệ sinh thái nhân văn được cấu tạo từ hai phụ hệ.

Một số học giả cho rằng hệ sinh thái nhân văn được tạo ra từ hệ xã hội và hệ sinh thái, số khác cho rằng nó bao gồm hai hệ thống xã hội và môi trường, nhóm thứ ba cho rằng nó bao gồm hệ sinh thái và hệ môi trường. Theo Stephen Boyden, 1987, con người vừa thuộc hệ thống xã hội vừa thuộc hệ thống sinh lý quyển (kiểu sinh quyển thuở sơ khai, khi con người mới có hành vi thích ứng với điều kiện sống tự nhiên, mà chưa có văn hóa xã hội [52, 78, 100, 105]. Marten, 2001, mặc dù con người là một thành phần sinh vật của hệ sinh thái, nhưng sẽ hữu ích và đúng đắn hơn, khi quan niệm tương tác con người - 17 z môi trường như là mối tương tác giữa hệ thống con người - xã hội nhân văn với phần sinh quyển còn lại của riêng sinh vật. Các thành phần của hệ sinh thái gồm có các yếu tố sinh thái vô sinh, hữu sinh tự nhiên (không có con người) và yếu tố sinh thái nhân sinh (xem hình 1.

Hệ xã hội nhận từ hệ sinh thái các dịch vụ sinh thái, các dòng sản phẩm năng lượng, vật chất, thông tin giúp nuôi dưỡng sự sống, phục vụ sản xuất, tiêu dùng và tự điều chỉnh thích nghi để phát triển bền vững. Hệ sinh thái nhận từ hệ xã hội dòng năng lượng, vật chất, thông tin dưới dạng chất thải và các tác động đặc biệt, từ đó thực hiện quá trình sản xuất, đồng thời là quá trình tái tạo tài nguyên, làm sạch môi trường. Dịch vụ mà hệ sinh thái cung cấp được hệ xã hội tiếp nhận một cách có chọn lọc. Khi hệ sinh thái không suy giảm năng suất sinh học chung, nhưng chuyển sang cung cấp những sản phẩm có giá trị thương mại và giá trị sử dụng thấp hơn hay vô giá trị cho hệ xã hội, thì có thể xem như chức năng cung cấp các dịch vụ từ hệ sinh thái cho con người bị suy thoái hay đình trệ.

Ví dụ thay vì cung cấp thóc lại chỉ cung lá lúa, do đó mặc dù năng suất sinh học không thay đổi, thậm chí còn có thể tăng, nhưng giá trị thương phẩm lại suy giảm, thậm chí mất hoàn toàn… Mỗi hệ thống sinh thái, hoặc nhân văn đều được cấu tạo từ các hạ hệ của mình và đồng thời là một hệ thành phần của thượng hệ liền kề. Theo Alan Beeby, Anne-Maria Brennan, 2008, lý thuyết sinh thái học hiện đại coi mỗi hệ sinh thái được cấu tạo từ nhiều hạ hệ sinh thái khác nhau, chia làm ba kiểu cơ bản là: 1- Kiểu hệ nền, chiếm ưu thế, phân bố hầu khắp không gian hệ thống, 2- Kiểu thể khảm là các ổ, mảnh sinh cư rời rạc, 3- Kiểu hành lang, là các tuyến chia cắt hệ thống nền, nối thông các thể khảm cùng loại với nhau. Sự tương đồng về đa dạng sinh học trong các mảnh sinh cư rời rạc tăng theo sự tăng mức độ liên thông qua các hành lang. Khi các mảnh này không lưu thông với nhau, sẽ có thể dẫn đến hình thành những quần thể đặc hữu, như rùa hồ Gươm.

Trong một vùng sinh thái nhân tác như đồng lúa, hình thành nhiều thể khảm hệ sinh thái, như ruộng lúa, ao nuôi cá, đầm sen, ruộng màu (đậu tương, rau…) … Các hộ nông dân canh tác trên cánh đồng lúa đó sẽ tạo thành hệ xã hội, bao gồm hệ những người trồng lúa, nuôi cá, trồng màu. Sơ đồ cấu trúc hệ sinh thái nhân văn theo Gerald G.