CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ KIỂM TOÁN KHOẢN MỤC CHO VAY KHÁCH HÀNG TRONG KIỂM TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.Kiểm toán nghiệp vụ tín dụng 1. Nội dung nghiệp vụ tín dụng Cũng như các tổ chức kinh tế sản xuất kinh doanh khác, Ngân hàng thương mại cung cấp các sản phẩm dịch vụ đến người tiêu dung dưới nhiều hình thức đa dạng khác nhau. Tuy nhiên, vì hoạt động trong lĩnh vực đặc thù là thị trường tiền tệ, nên các dịch vụ của Ngân hàng bao gồm các nghiệp vụ chính như nhận tiền gửi, tín dụng, bảo lãnh, trung gian thanh toán, chuyển tiền… Trong các nghiệp vụ đó, tín dụng Ngân hàng là loại hình dịch vụ đặc trưng và đem lại nguồn doanh thu cũng như lợi nhuận chủ yếu cho các Ngân hàng hiện nay. Theo nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Leenin, tín dụng tư bản chủ nghĩa bao gồm hai hình thức là tín dụng thương nghiệp và tín dụng Ngân hàng, trong đó tín dụng Ngân hàng là quan hệ vay mượn thông qua Ngân hàng làm môi giới trung gian.
Về bản chất, đây chính là hình thức tín dụng giữa Ngân hàng với các nhà tư bản trực tiếp kinh doanh và Ngân hàng với các tầng lớp dân cư trong xã hội. Ngân hàng sẽ đóng vai trò kết nối các nhà kinh doanh và người dân có tư bản, giúp các nhà tư bản có điều kiện mở rộng sản xuất kinh doanh nhanh chóng dễ dàng, giảm chi phí lưu thông cũng như đẩy nhanh tốc độ quay vòng của đồng tiền. Hoạt động tín dụng trong xã hội hiện đại ngày nay cũng mang bản chất giống như khái niệm phân tích ở trên. Điểm khác biệt có chăng chỉ được thể hiện ở hình thức cấp tín dụng và các điều kiện ràng buộc chặt chẽ hay sự hoàn thiện hơn trong quy trình nghiệp vụ tại các Ngân hàng thương mại và tổ chức tín dụng.
Khoản 14 điều 4 luật các tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12 đã nêu rõ khái niệm tín dụng Ngân hàng, hay cụ thể là hoạt động cho vay của Ngân hàng thương mại: “Cho vay là hình thức cấp tín dụng, theo đó bên cho vay giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi.” Như vậy, tín dụng Ngân hàng ngày nay được hiểu là giao dịch tài sản giữa Ngân hàng (bên cho vay) với khách hàng (bên đi vay), trong đó bên cho vay chuyển giao tài sản cho bên đi vay sử dụng trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận và bên đi vay có trách nhiệm hoàn trả vốn gốc và lãi cho bên cho vay khi đến hạn thanh toán. Hoạt động tín dụng trong Ngân hàng thương mại có thể được thể hiện dưới nhiều phương thức khách nhau như cho vay, bảo lãnh, chiết khấu nhưng chủ yếu nhất vẫn là hoạt động cho vay đối với cá nhân, doanh nghiệp. Đặc điểm nghiệp vụ tín dụng Từ khái niệm trên có thể rút ra một số đặc điểm của tín dụng Ngân hàng như sau: Thứ nhất, các khoản cho vay tín dụng là một loại tài sản chính của Ngân hàng thương mại. Tài sản ấy được chuyển nhượng tạm thời cho người đi vay trong một thời gian nhất định với cam kết hoàn trả cả gốc và lãi nên được thể hiện dưới bản chất một khoản phải thu hồi trong tương lai của Ngân hàng đối với người đi vay.
Tuy nhiên, loại tài sản này không được niêm yết hay khó có biện pháp bảo hiểm, mà chủ yếu dựa vào năng lực quản lý và quản trị rủi ro của chính Ngân hàng. Các Ngân hàng thương mại luôn chú trọng hoạt động quản lý rủi ro tín dụng để có thể giảm thiểu các tác động tiêu cực của nghiệp vụ này đối với hoạt động kinh doanh. Bên cạnh đó, giá trị khoản cho vay thường xuyên thay đổi, dễ bị suy giảm khi gặp rủi ro khách hàng chuyển sang nợ xấu. Việc đánh giá hay xác định lại giá trị cũng rất phức tạp và tồn tại nhiều sai phạm do bản chất nghiệp vụ cũng như các yếu tố tác động từ bên ngoài.
Thứ hai, tín dụng Ngân hàng có một số đặc điểm khác biệt so với khái niệm chung về tín dụng hay quan hệ vay mượn thông thường. Đây là mối quan hệ tín dụng giữa ba bên là người có vốn nhàn rỗi – Ngân hàng – người có nhu cầu vay vốn. Ngân hàng ở giữa đóng vai trò vừa là người đi vay vừa là người cho vay để hưởng chênh lệch lãi suất. Chính vì vậy, nguồn vốn dung để cho vay phần lớn không thuộc sở hữu của Ngân hàngmà là khoản nợ của Ngân hàng đối với người gửi tiền vào Ngân hàng.
Đặc điểm này đã mang đến cho Ngân hàng rất nhiều rủi ro liên quan đến tính thanh khoản và sự dịch chuyển của dòng tiền. Trường hợp khách hàng vay không thể trả nợ đúng hạn, Ngân hàng vẫn phải thực hiện nghĩa vụ tài chính với bên khách hàng gửi tiền. Khi đó, Ngân hàng sẽ sử dụng vốn của mình để trả nợ, dẫn đến tình trạng thiếu ngân quỹ hoặc tài sản ngắn hạn khả thi phục vụ hoạt động kinh doanh, rủi ro thanh khoản sẽ gia tăng. Nếu loại rủi ro này kéo dài, Ngân hàng có thể rơi vào tình trạng mất khả năng thanh toán, thậm chí dẫn đến phá sản.
Thứ ba, hoạt động tín dụng trong Ngân hàng tác động và ảnh hưởng lớn đến kết quả hoạt động kinh doanh. Doanh thu từ hoạt động cho vay và chi phí huy động vốn được thể hiện trên Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh của mỗi Ngân hàng và là một trong các cơ sở quan trọng để xác định lợi nhuận. Bên cạnh đó, hàng năm, Ngân hàng cũng phải lập khoản dự phòng rủi ro từ hoạt động tín dụng, giá trị trích lập cũng được tính trực tiếp vào chi phí trong kỳ. Đây là khoản không nhỏ do mức độ trọng yếu của nghiệp vụ tín dụng trên tổng thể Báo cáo tài chính.
Phân loại tín dụng Ngân hàng Tín dụng Ngân hàng rất đa dạng, việc phân loại tín dụng trong Ngân hàng thương mại có thể dựa trên các tiêu chí như thời hạn, hình thức, điều kiện bảo đảm,… Trên Báo cáo tài chính, một số tiêu chí thường được kiểm toán viên sử dụng để phân tích và phân loại khoản mục cho vay khách hàng của nghiệp vụ tín dụng ( bảng 1. Phân loại theo thời hạn vay Điều 10 Thông tư 39/2016/TT-NHNN ngày 30/12/2016 về “Quy định về hoạt động cho vay của tổ chức tín dụng, chi nhánh Ngân hàng nước ngoài đối với khách hàng” đã quy định về thời hạn cho vay như sau: - Cho vay ngắn hạn: là các khoản vay có thời hạn cho vay tối đa 01 (một) năm. Thông thường các khoản vay này dung bổ sung vốn lưu động phục vụ hoạt động sản xuất kinh doanh cá nhân, công ty, doanh nghiệp. - Cho vay trung hạn: là các khoản vay có thời hạn cho vay trên 01 (một) năm và tối đa 05 (năm) năm.
Khi có nhu cầu vay vốn để đầu tư xe ô tô, dây chuyền máy móc thiết bị, khách hàng vay sẽ thường lựa chọn thời hạn vay này. - Cho vay dài hạn: là các khoản vay có thời hạn cho vay trên 05 (năm) năm. Các khoản vay có thời hạn trên 5 năm thường gắn liền với các mục đích dài hạn như đầu tư công trình xây dựng, công trình thủy điện, đầu tư mua quyền sử dụng đất và bất động sản, … 1. Phân loại theo đối tượng khách hàng vay và loại hình doanh nghiệp Người sử dụng thông tin Báo cáo tài chính của Ngân hàng thương mại sẽ quan tâm đến đối tượng mà Ngân hàng cho vay là ai và thuộc hình thức sở hữu doanh nghiệp nào.
Tỷ trọng dư nợ từng nhóm đối tượng vay có thể cho thấy uy tín và định hướng cho vay của Ngân hàng cũng như mức độ rủi ro tín dụng phụ thuộc cơ cấu cho vay (ví dụ cho vay doanh nghiệp Nhà nước sẽ dựa trên thông tin chính xác và dáng tin cậy hơn các doanh nghiệp khác, hay cho vay các công ty thuộc tập đoàn lớn thì việc thu hồi nợ sẽ được bảo đảm hơn vì có bảo lãnh từ phía tập đoàn,…). Một số đối tượng vay được phân loại bao gồm: - Doanh nghiệp Nhà nước - Công ty trách nhiệm hữu hạn trên một thành viên với vốn nhà nước trên 50% - Công ty trách nhiệm hữu hạn khác - Công ty cổ phần vốn Nhà nước trên 50% - Công ty cổ phần khác - Công ty hợp danh - Doanh nghiệp tư nhân - Doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài - Hợp tác xã và liên hợp tác xã - Hộ kinh doanh, cá nhân - Đơn vị hành chính sự nghiệp, Đảng, đoàn thể và hiệp hội - Đối tượng khác 1. Phân loại theo đơn vị tiền tệ Khách hàng có thể lựa chọn loại tiền vay tùy thuộc vào mục đích sử dụng, và lãi suất đối với khoản vay bằng các loại tiền khác nhau cũng được quy định theo từng Ngân hàng và từng thời điểm. Việc phân loại theo đơn vị tiền tệ có thể giúp đánh giá về rủi ro tín dụng gắn liền với rủi ro hay đổi tỷ giá.Phân loại theo ngành kinh tế Dư nợ vay cũng được phân loại dựa theo ngành.
Một số ngành kinh tế chính được sử dụng để phân tích các khoản cho vay như: - Xây dựng - Sản xuất và phân phối điện, khí đốt và nước - Sản xuất và gia công chế biến - Khai khoáng - Nông, lâm, thủy hải sản - Vận tải kho bãi và thông tin liên lạc - Thương mại, dịch vụ - Nhà hàng, khách sạn - Các ngành khác Việc phân loại theo ngành phản ánh hoạt động cho vay của Ngân hàng đang chú trọng tập trung vào đối tượng thuộc lĩnh vực nào, có phù hợp với các chính sách, định hướng phát triển kinh tế hay không. Đồng thời việc phân loại này còn giúp người sử dụng Báo cáo tài chính có cái nhìn tổng quát về rủi ro hoạt động cho vay phụ thuộc vào rủi ro từng ngành. Phân loại theo chất lượng khoản vay Một tiêu chí được dung để phân loại phản ánh rõ nét nhất về tình hình cho vay tín dụng của Ngân hàng trong năm tài chính đó chính là chất lượng khoản vay. Phân loại dư nợ theo các nhóm nợ cho thấy tỷ trọng nợ xấu cũng như khả năng hạn chế rủi ro tín dụng của Ngân hàng.
Có 5 nhóm nợ được phân tích là: - Nợ đủ tiêu chuẩn - Nợ cần chú ý - Nợ dưới tiêu chuẩn - Nợ nghi ngờ - Nợ có khả năng mất vốn 2.