Luận văn thạc sĩ nghiên cứu xác định tiêu chuẩn chọn đất trồng rừng keo lai acacia mangium x acacia auriculiformis và đề xuất vùng trồng ở huyện yên bình tỉnh yên bái

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu tiêu chuẩn chọn đất trồng rừng keo lai Acacia mangium x Acacia auriculiformis tại huyện Yên Bình, Yên Bái.

• Tác giả: Hoàng Thành Trung
• Người hướng dẫn: PGS. Ngô Đình Quế
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên Cứu Tiêu Chuẩn Chọn Đất Và Đề Xuất Vùng Trồng Rừng Keo Lai Tại Yên Bình, Yên Bái
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài
• 1.2. Về thực tiễn
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Ý nghĩa của đề tài
• 2. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Phân hạng đất trên thế giới
• 2.2. Phân hạng đất ở Việt Nam
• 3. NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Phương pháp nghiên cứu
• 3.1.1. Phương pháp tổng quát
• 3.1.2. Phương pháp cụ thể
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Sinh trưởng của Keo lai trên các lập địa khác nhau ở huyện Yên Bình
• 4.2. Mô tả phẫu diện
• 4.3. Đặc điểm lý hóa tính đất dưới rừng trồng Keo lai tốt xấu khác nhau
• 4.4. Xây dựng tương quan sinh trưởng rừng trồng Keo lai với tính chất đất tại huyện Yên Bình
• 4.5. Đề xuất tiêu chuẩn chọn đất và phân hạng đất cấp vi mô cho trồng rừng Keo lai tại huyện Yên Bình
• 4.6. Xây dựng bản đồ phân hạng đất trồng Keo lai ở huyện Yên Bình
• 4.6.1. Bản đồ địa hình và đai cao
• 4.6.2. Bản đồ độ dày tầng đất
• 4.6.3. Bản đồ loại đất
• 4.7. Đánh giá hiệu quả kinh tế và đề xuất vùng trồng Keo lai
• 4.7.1. Đánh giá hiệu quả kinh tế
• 4.7.2. Đề xuất vùng trồng Keo lai
• 5. KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tiêu chuẩn chọn đất trồng rừng keo lai

Tiêu chuẩn chọn đất là yếu tố quyết định đến sự sinh trưởng và phát triển của cây trồng, đặc biệt là cây keo lai (Acacia mangium x Acacia auriculiformis). Nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc lựa chọn đất phù hợp không chỉ ảnh hưởng đến năng suất mà còn đến chất lượng rừng trồng. Các tiêu chuẩn chọn đất bao gồm độ pH, độ ẩm, cấu trúc đất, và khả năng giữ nước. Đất có độ pH từ 5.5 đến 6.5 được coi là lý tưởng cho sự phát triển của keo lai. Đặc biệt, đất có khả năng thoát nước tốt và không bị ngập úng sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho cây phát triển. Theo nghiên cứu, các yếu tố như độ dày tầng đất và thành phần cơ giới cũng đóng vai trò quan trọng trong việc xác định khả năng sinh trưởng của cây. Việc áp dụng các tiêu chuẩn này sẽ giúp nâng cao hiệu quả trồng rừng và bảo vệ môi trường.

1.1. Đặc điểm đất trồng rừng keo lai

Đặc điểm của đất trồng rừng keo lai tại huyện Yên Bình, Yên Bái cho thấy sự đa dạng về loại đất và điều kiện tự nhiên. Đất trồng keo lai thường là đất phù sa, có độ màu mỡ cao, thích hợp cho sự phát triển của cây. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng, đất có độ dày từ 30 cm trở lên sẽ tạo điều kiện tốt cho rễ cây phát triển. Ngoài ra, các yếu tố như độ ẩm và nhiệt độ cũng cần được xem xét kỹ lưỡng. Đất có độ ẩm từ 20% đến 30% là lý tưởng cho sự sinh trưởng của keo lai. Việc phân tích các đặc điểm này sẽ giúp xác định vùng trồng rừng phù hợp, từ đó nâng cao năng suất và chất lượng rừng trồng.

II. Đề xuất vùng trồng rừng keo lai tại Yên Bình

Đề xuất vùng trồng rừng keo lai tại huyện Yên Bình dựa trên các tiêu chuẩn chọn đất đã được xác định. Khu vực này có điều kiện tự nhiên thuận lợi, với khí hậu ôn hòa và nguồn nước dồi dào. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng, các xã như Thác Bà, Vĩnh Kiên và Yên Bình là những địa điểm lý tưởng cho việc trồng rừng keo lai. Việc lựa chọn các vùng này không chỉ dựa trên điều kiện đất đai mà còn dựa trên sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Đề xuất này sẽ giúp nâng cao hiệu quả kinh tế cho người dân, đồng thời góp phần bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Các chính sách hỗ trợ từ chính quyền địa phương cũng cần được triển khai để khuyến khích người dân tham gia trồng rừng.

2.1. Lợi ích kinh tế từ việc trồng rừng keo lai

Trồng rừng keo lai mang lại nhiều lợi ích kinh tế cho người dân địa phương. Cây keo lai có thời gian sinh trưởng ngắn, cho phép thu hoạch nhanh chóng, từ đó tạo ra nguồn thu nhập ổn định. Nghiên cứu cho thấy, năng suất gỗ của keo lai có thể đạt từ 20 đến 30 m3/ha/năm, tùy thuộc vào điều kiện đất đai và chăm sóc. Ngoài ra, việc trồng rừng còn giúp cải thiện môi trường sống, bảo vệ đất và nước, đồng thời tạo ra việc làm cho người dân. Việc phát triển rừng keo lai không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần vào công tác bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu.

III. Đánh giá hiệu quả kinh tế và môi trường

Đánh giá hiệu quả kinh tế và môi trường từ việc trồng rừng keo lai là rất cần thiết. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc trồng rừng không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn có tác động tích cực đến môi trường. Rừng keo lai giúp cải thiện chất lượng đất, giảm thiểu xói mòn và bảo vệ nguồn nước. Hơn nữa, rừng còn đóng vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu khí nhà kính, góp phần vào công tác bảo vệ môi trường. Đánh giá hiệu quả kinh tế từ việc trồng rừng keo lai cho thấy, chi phí đầu tư ban đầu có thể được thu hồi trong vòng 5 đến 7 năm, từ đó tạo ra lợi nhuận bền vững cho người dân.

3.1. Tác động đến môi trường

Trồng rừng keo lai có tác động tích cực đến môi trường tự nhiên. Rừng giúp cải thiện chất lượng không khí, giảm thiểu ô nhiễm và tạo ra môi trường sống cho nhiều loài động thực vật. Nghiên cứu cho thấy, rừng keo lai có khả năng hấp thụ lượng lớn CO2, góp phần vào việc giảm thiểu biến đổi khí hậu. Hơn nữa, việc trồng rừng còn giúp bảo vệ nguồn nước, ngăn chặn xói mòn và cải thiện độ phì nhiêu của đất. Từ đó, việc phát triển rừng keo lai không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần vào công tác bảo vệ môi trường bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam có diện tích đất tự nhiên khoảng 33,04 triệu ha, trong đó rừng chiếm khoảng 43% diện tích đất tự nhiên. Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân như gia tăng dân số, phá rừng bừa bãi, đô thị hóa, diện tích và chất lượng rừng đã bị suy giảm nghiêm trọng trong giai đoạn 1980-1985, với mức mất rừng trung bình khoảng 235 nghìn ha mỗi năm. Từ năm 1990, nhờ các chính sách bảo vệ rừng và các chương trình trồng rừng như 327, 661 cùng sự hỗ trợ của các dự án quốc tế, diện tích rừng đã phục hồi nhanh chóng, với độ che phủ rừng toàn quốc đạt 39% vào năm 2011. Rừng đóng vai trò quan trọng trong giảm thiểu biến đổi khí hậu, đặc biệt trong bối cảnh hiện tượng nóng lên toàn cầu do tăng nồng độ CO2.

Huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái, là vùng miền núi phía Bắc với tổng diện tích tự nhiên trên 77.319 ha, trong đó diện tích rừng trồng chiếm khoảng 28%. Đặc điểm khí hậu vùng này là nhiệt đới ẩm, lượng mưa trung bình 2.121,2 mm/năm, nhiệt độ trung bình 22-23˚C, độ ẩm trung bình 37%. Địa hình phức tạp với độ dốc từ 10 đến trên 30 độ, đất chủ yếu là nhóm Feralit đỏ vàng chiếm 61% diện tích, thích hợp cho nhiều loại cây công nghiệp và lâm nghiệp.

Mục tiêu nghiên cứu là xác định tiêu chuẩn chọn đất trồng rừng Keo lai (Acacia mangium x Acacia auriculiformis) và đề xuất vùng trồng phù hợp tại huyện Yên Bình nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất rừng trồng, góp phần phát triển kinh tế nông lâm nghiệp bền vững. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào rừng Keo lai từ 3 tuổi trở lên tại 3 xã đại diện: thị trấn Thác Bà, xã Vĩnh Kiên và xã Yên Bình. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc sử dụng hợp lý tài nguyên đất, nâng cao năng suất rừng trồng và bảo vệ môi trường sinh thái địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình phân hạng đất đai và đánh giá mức độ thích hợp đất đai của FAO, trong đó phân hạng đất được chia thành các mức độ thích hợp cao (S1), trung bình (S2), kém (S3) và không thích hợp (N). Lý thuyết về ảnh hưởng của các yếu tố đất đai như độ dốc, độ dày tầng đất, thành phần cơ giới, pH, hàm lượng mùn, đạm, phốt pho và kali đến sinh trưởng cây trồng được áp dụng để xây dựng tiêu chuẩn chọn đất. Ngoài ra, mô hình đánh giá hiệu quả kinh tế rừng trồng dựa trên các chỉ tiêu NPV (giá trị hiện tại ròng), IRR (tỷ suất thu hồi nội bộ), BCR (tỷ lệ thu nhập - chi phí) và VAIN (giá trị hiện tại ròng trung bình một năm trên ha) được sử dụng để đánh giá tính khả thi kinh tế của các vùng trồng Keo lai.

Các khái niệm chính bao gồm:

• Tiêu chuẩn chọn đất trồng rừng Keo lai
• Phân hạng đất theo mức độ thích hợp
• Đặc điểm lý hóa tính đất (dung trọng, thành phần cơ giới, pH, mùn, đạm, P2O5, K2O)
• Hiệu quả kinh tế rừng trồng (NPV, IRR, BCR, VAIN)

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính bao gồm số liệu điều tra ngoại nghiệp tại 30 ô tiêu chuẩn (OTC) với diện tích mỗi ô 500 m², tập trung tại 3 xã nghiên cứu. Các chỉ tiêu sinh trưởng cây như đường kính ngang ngực (D1.3), chiều cao cây (Hvn) được đo đạc trực tiếp. Mẫu đất được lấy từ các phẫu diện dưới tán rừng Keo lai với các độ sâu khác nhau để phân tích các chỉ tiêu lý hóa trong phòng thí nghiệm.

Phương pháp phân tích sử dụng phần mềm SPSS để xử lý thống kê, loại bỏ trị số sai lệch và xây dựng các phương trình tương quan tuyến tính giữa sinh trưởng cây và tính chất đất. Công nghệ GIS được ứng dụng để xây dựng bản đồ phân hạng đất trồng Keo lai tỷ lệ 1/50.000. Hiệu quả kinh tế được đánh giá qua các chỉ tiêu NPV, IRR, BCR và VAIN tính toán bằng Excel.

Timeline nghiên cứu kéo dài trong khoảng thời gian từ năm 2012 đến 2013, với các giai đoạn thu thập số liệu, phân tích, xây dựng bản đồ và đề xuất vùng trồng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Sinh trưởng Keo lai theo điều kiện lập địa:

   • Keo lai sinh trưởng tốt với năng suất trên 18 m³/ha/năm tại các vị trí có độ dốc 10-15 độ, đất loại Fs, Fp, độ dày tầng đất 70-95 cm, thảm thực bì Ic, Ib1. Đường kính trung bình D1.3 đạt 13-15 cm, chiều cao 14-15 m.
   • Sinh trưởng trung bình (14-18 m³/ha/năm) ở độ dốc 20-25 độ, đất Fs, Fa, độ dày tầng đất 50-65 cm, thảm thực bì Ib1, Ib2, D1.3 từ 11-13,5 cm, chiều cao 12-14,5 m.
   • Sinh trưởng kém (<14 m³/ha/năm) tại độ dốc trên 25 độ, đất Fa, Fq, tầng đất mỏng dưới 50 cm, thảm thực bì Ia, Ib2, D1.3 khoảng 11-11,5 cm, chiều cao 12-12,5 m.

2. Đặc điểm lý hóa tính đất dưới rừng Keo lai:

   • Đất dưới rừng sinh trưởng tốt có dung trọng trung bình 1,10 g/cm³, hàm lượng sét 47-68%, pH KCl khoảng 4,8-5,1, mùn 4,0-5,1%, đạm tổng số 0,14-0,21%, P2O5 dễ tiêu 3,6-4,1 ppm, K2O 8-17 ppm.
   • Đất dưới rừng sinh trưởng trung bình có dung trọng cao hơn (1,17-1,26 g/cm³), hàm lượng sét thấp hơn (47-66%), pH KCl 3,9-4,0, mùn 2,2-3,0%, đạm tổng số 0,07-0,13%, P2O5 3,2-3,6 ppm, K2O 7-11 ppm.
   • Đất dưới rừng sinh trưởng kém có dung trọng cao nhất (1,20-1,26 g/cm³), hàm lượng sét thấp nhất (47-53%), pH KCl thấp (3,2-3,6), mùn thấp (2,0-2,5%), đạm tổng số thấp (0,06-0,08%), P2O5 và K2O cũng thấp.

3. Mối tương quan sinh trưởng cây và tính chất đất:
   Phân tích thống kê cho thấy các yếu tố như độ dày tầng đất, hàm lượng mùn, pH đất và hàm lượng dinh dưỡng (đạm, P2O5, K2O) có ảnh hưởng tích cực và có ý nghĩa thống kê đến sinh trưởng Keo lai. Độ dốc và dung trọng đất có ảnh hưởng ngược chiều, làm giảm sinh trưởng khi tăng cao.

4. Hiệu quả kinh tế trồng Keo lai:

   • Giá trị hiện tại ròng (NPV) trung bình đạt khoảng 45 triệu đồng/ha sau chu kỳ 7 năm.
   • Tỷ suất thu hồi nội bộ (IRR) đạt trên 15%, vượt mức lãi suất ngân hàng, cho thấy dự án trồng Keo lai có hiệu quả kinh tế cao.
   • Tỷ lệ thu nhập - chi phí (BCR) trung bình trên 1,5, khẳng định tính khả thi đầu tư.
   • Giá trị hiện tại ròng trung bình một năm (VAIN) đạt khoảng 6,4 triệu đồng/ha/năm.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phù hợp với các nghiên cứu trước đây về ảnh hưởng của đặc điểm đất đai đến sinh trưởng cây Keo lai tại các vùng nhiệt đới ẩm. Đất có độ dày tầng đất lớn, hàm lượng mùn và dinh dưỡng cao, pH đất trung tính nhẹ là điều kiện thuận lợi cho sinh trưởng và phát triển của Keo lai. Độ dốc thấp giúp giảm xói mòn và giữ ẩm đất, từ đó nâng cao năng suất rừng trồng.

So sánh với các vùng trồng Keo lai khác như Tây Nguyên và Đông Nam Bộ, sinh trưởng tại Yên Bình có sự tương đồng về yêu cầu đất và khí hậu, tuy nhiên điều kiện địa hình phức tạp hơn làm hạn chế một phần năng suất. Việc ứng dụng công nghệ GIS trong phân hạng đất giúp xác định chính xác vùng đất thích hợp, hỗ trợ quy hoạch trồng rừng hiệu quả.

Hiệu quả kinh tế cao của rừng Keo lai tại Yên Bình khẳng định tiềm năng phát triển rừng trồng, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân và phát triển kinh tế địa phương bền vững.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng tiêu chuẩn chọn đất trồng Keo lai dựa trên các yếu tố: độ dốc dưới 15 độ, độ dày tầng đất trên 70 cm, pH đất từ 4,8 đến 5,5, hàm lượng mùn trên 4%, đạm tổng số trên 0,15%. Thời gian áp dụng: ngay lập tức, chủ thể thực hiện: Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Yên Bái.

2. Phân hạng và quy hoạch vùng trồng Keo lai sử dụng bản đồ GIS tỷ lệ 1/50.000 để xác định vùng thích hợp cao (S1) và trung bình (S2) tại huyện Yên Bình, ưu tiên phát triển tại các xã Vĩnh Kiên, Yên Bình và thị trấn Thác Bà. Thời gian: 1-2 năm, chủ thể: Ban quản lý rừng và các đơn vị liên quan.

3. Tăng cường đào tạo kỹ thuật trồng và chăm sóc rừng Keo lai cho người dân địa phương, tập trung vào kỹ thuật chọn giống, bón phân và phòng chống sâu bệnh nhằm nâng cao năng suất và chất lượng rừng trồng. Thời gian: liên tục, chủ thể: Trung tâm khuyến nông, các tổ chức đào tạo.

4. Đẩy mạnh đầu tư cơ sở hạ tầng và hỗ trợ tài chính cho các hộ trồng rừng Keo lai, bao gồm hỗ trợ vay vốn ưu đãi, xây dựng hệ thống thủy lợi và giao thông nội đồng để thuận tiện chăm sóc và khai thác rừng. Thời gian: 3-5 năm, chủ thể: chính quyền địa phương, ngân hàng và các tổ chức tín dụng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý lâm nghiệp và quy hoạch đất đai: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách phát triển rừng trồng, quy hoạch vùng đất phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất và bảo vệ môi trường.

2. Các nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Lâm học, Nông nghiệp: Tham khảo phương pháp nghiên cứu, phân tích dữ liệu và ứng dụng GIS trong phân hạng đất, đồng thời cập nhật kiến thức về sinh trưởng và đặc điểm sinh thái của Keo lai.

3. Người trồng rừng và doanh nghiệp lâm nghiệp: Áp dụng tiêu chuẩn chọn đất và kỹ thuật trồng rừng Keo lai để nâng cao năng suất, chất lượng gỗ và hiệu quả kinh tế trong sản xuất rừng trồng.

4. Các tổ chức tài chính và nhà đầu tư trong lĩnh vực nông lâm nghiệp: Đánh giá tiềm năng đầu tư vào rừng trồng Keo lai dựa trên các chỉ tiêu kinh tế được nghiên cứu, từ đó đưa ra quyết định đầu tư hợp lý.

Câu hỏi thường gặp

1. Keo lai phù hợp trồng trên loại đất nào tại Yên Bình?
   Keo lai sinh trưởng tốt trên đất nhóm Feralit đỏ vàng (Fs, Fp) với độ dày tầng đất từ 70-95 cm, pH đất từ 4,8 đến 5,5 và độ dốc dưới 15 độ. Đất có hàm lượng mùn và dinh dưỡng cao giúp cây phát triển mạnh.

2. Độ dốc ảnh hưởng thế nào đến sinh trưởng Keo lai?
   Độ dốc dưới 15 độ tạo điều kiện thuận lợi cho Keo lai sinh trưởng tốt do giảm xói mòn và giữ ẩm đất. Độ dốc trên 25 độ làm giảm năng suất do đất mỏng, thoát nước nhanh và khó chăm sóc.

3. Các chỉ tiêu kinh tế nào được sử dụng để đánh giá hiệu quả trồng Keo lai?
   Các chỉ tiêu chính gồm giá trị hiện tại ròng (NPV), tỷ suất thu hồi nội bộ (IRR), tỷ lệ thu nhập - chi phí (BCR) và giá trị hiện tại ròng trung bình một năm trên ha (VAIN). Các chỉ tiêu này giúp đánh giá tính khả thi và lợi nhuận của dự án trồng rừng.

4. Phương pháp phân hạng đất được áp dụng trong nghiên cứu là gì?
   Nghiên cứu áp dụng phương pháp phân hạng đất của FAO kết hợp công nghệ GIS để xác định mức độ thích hợp đất đai cho trồng Keo lai, phân chia thành các nhóm thích hợp cao, trung bình, kém và không thích hợp.

5. Làm thế nào để nâng cao năng suất rừng Keo lai tại Yên Bình?
   Ngoài việc chọn đất phù hợp, cần áp dụng kỹ thuật trồng và chăm sóc đúng quy trình, bón phân hợp lý, phòng chống sâu bệnh và quản lý rừng hiệu quả. Đào tạo kỹ thuật và hỗ trợ tài chính cũng là yếu tố quan trọng.

Kết luận

• Đã xác định được tiêu chuẩn chọn đất trồng Keo lai tại huyện Yên Bình dựa trên các yếu tố địa hình, lý hóa đất và sinh trưởng cây.
• Phân hạng đất sử dụng công nghệ GIS giúp quy hoạch vùng trồng hiệu quả, tập trung vào các xã có điều kiện thuận lợi.
• Sinh trưởng và năng suất Keo lai phụ thuộc chặt chẽ vào độ dày tầng đất, pH, hàm lượng mùn và dinh dưỡng, cũng như độ dốc địa hình.
• Hiệu quả kinh tế trồng Keo lai tại Yên Bình được đánh giá cao với NPV và IRR vượt mức đầu tư thông thường.
• Đề xuất các giải pháp kỹ thuật, đào tạo và hỗ trợ tài chính nhằm nâng cao năng suất và phát triển bền vững rừng trồng Keo lai trong giai đoạn tiếp theo.

Next steps: Triển khai áp dụng tiêu chuẩn chọn đất và quy hoạch vùng trồng, đồng thời tổ chức các khóa đào tạo kỹ thuật cho người dân. Khuyến khích đầu tư và hoàn thiện cơ sở hạ tầng phục vụ phát triển rừng trồng.

Các cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu và người trồng rừng cần phối hợp chặt chẽ để thực hiện các khuyến nghị nhằm phát huy tối đa tiềm năng rừng Keo lai tại Yên Bình, góp phần phát triển kinh tế nông lâm bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Phân hạng đất trên thế giới Việc phân hạng và đánh giá đất đai đã được thực hiện tư khá lâu ở nhiều nước trên thế giới. Từ những năm 1950, việc đánh giá tiềm năng sử dụng đất đã được nhiều nhà khoa học và các tổ chức quốc tế quan tâm. Đây được xem như là bước nghiên cứu kế tiếp của công tác nghiên cứu đặc điểm đất.

Ngày nay công việc này đã trở thành một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng của các nhà quy hoạch, hoạch định chính sách và người sử dụng. Tùy theo mục đích cụ thể, mỗi quốc gia đã đề ra nội dung, phương pháp đánh giá đất của mình [24]. * Ở Liên Xô và các nước Đông Âu dựa vào thuyết phát sinh đất của V.V Docuchaev trong đó chỉ ra việc hình thành đất là một quá trình phức tạp do tác động của 5 yếu tố tự nhiên là: khoáng vật, thực vật, động vật, không gian và thời gian [5]. Những năm thập niên 1960 việc phân hạng và đánh giá đất đai được thực hiện, bao gồm 3 bước sau: 1) So sánh các hệ thổ nhưỡng theo tính chất tự nhiên (đánh giá lớp phủ thổ nhưỡng); 2) Đánh giá tiềm năng sản xuất của đất đai; 3) Đánh giá kinh tế đất (chủ yếu đánh giá tiềm năng sản xuất hiện tại của đất).

Tuy nhiên phương pháp này chỉ mới thuần túy quan tâm đến khía cạnh tự nhiên của đối tượng đất đai mà chưa xem xét đầy đủ đến khía cạnh kinh tế - xã hội của việc sử dụng đất đai. n 5 * Ở Mỹ, 2 phương pháp đánh giá đất được ứng dụng khá rộng rãi là: Phương pháp tổng hợp: lấy năng suất cây trồng nhiều năm làm tiêu chuẩn và phân hạng đất đai cho từng cây trồng cụ thể, trong đó lấy cây lúa mì là đối tượng chính. Phương pháp yếu tố: bằng cách thống kê các yếu tố tự nhiên, kinh tế để so sánh, lấy lợi nhuận tối đa là 100 điểm (hoặc 100%) để làm mốc so sánh với các đất khác. * Ở Ấn Độ và các nước cùng nhiệt đới ẩm châu Phi thường áp dụng phương pháp tham biến để xác định mối quan hệ giữa các yếu tố đất đai và cây trồng.

Các mối quan hệ này được biểu thị dưới dạng phương trình toán học. Kết quả phân hạng được thể hiện dưới dạng % hoặc điểm [12]. Nhiều nước Châu Âu việc phân hạng và đánh giá đất đai được thực hiện theo 2 hướng là: - Phân hạng định tính: dựa trên các kết quả nghiên cứu, các yếu tố tự nhiên để xác định tiềm năng sản xuất của đất đai. - Phân hạng định lượng: dựa vào năng suất thực tế của cây trồng để phân chia hạng đất [5].

● Phương pháp đánh giá đất đai của FAO: Được thống nhất do 2 Ủy ban nghiên cứu ở Hà Lan và FAO - Roma thực hiện năm 1972, công bố đầu tiên vào năm 1976 và được chỉnh lý vào năm 1983 [12]. Trong đó: - Đề xuất định nghĩa về đánh giá đất đai là: Đánh giá đất đai là quá trình so sánh, đối chiếu những tính chất của vạt đất cần đánh giá với những tính chất đất đai mà loại hình sử dụng đất yêu cầu phải có. Đánh giá đất đai là quá trình thu thập thông tin, xem xét một cách toàn diện, các yếu tố đất đai với cây trồng để phân định ra mức độ thích hợp cao hay thấp. n 6 Đưa ra một số nội dung hoặc khái niệm được xác định cụ thể như sau: + Đánh giá tiềm năng sử dụng đất đai (land capability): Đó là việc phân chia hay phân hạng đất đai thành các nhóm dựa trên các yếu tố thuận lợi hay hạn chế trong sử dụng như độ dốc, độ dày tầng đất, đá lẫn, tình trạng xói mòn, ngập úng, khô hạn… Trên cơ sở đó có thể lựa chọn những kiểu sử dụng đất phù hợp.

Việc đánh giá tiềm năng sử dụng đất thường được áp dụng trên quy mô lớn như trong phạm vi một nước, một tỉnh hay một huyện. + Đánh giá mức độ thích hợp đất đai (land suitability): Là quá trình xác định mức độ thích hợp cao hay thấp của các kiểu sử dụng đất cho một đơn vị đất đai và tổng hợp cho toàn khu vực dựa trên so sánh yêu cầu sử dụng đất với đặc điểm các đơn vị đất đai [16]. Hệ thống đánh giá được chia thành 2 cấp: Kiểu sử dụng đất đai hay loài cây trồng thích hợp (viết tắt là S-Suitable) hay không thích hợp (viết tắt là N-Not suitable) với điều kiện đất đai. Về mức độ thích hợp được phân thành 4 mức: + Thích hợp cao (S1): Đất hầu như không có hạn chế đáng kể khi thực hiện canh tác.

+ Thích hợp trung bịnh (S2): Đất có hạn chế nhất định làm giảm năng suất cây trồng hoặc nâng cao chi phí canh tác nhưng vẫn thích hợp cho cây trồng hoặc kiểu sử dụng đất. + Thích hợp kém (S3): Đất có hạn chế đáng kể làm giảm mạnh năng suất và tăng cao chi phí canh tác rõ rệt. Hiệu quả kinh tế bị suy giảm đáng kể. + Không thích hợp (N): Không phù hợp với sinh trưởng của cây trồng.

● Nhìn chung quá trình đánh giá đất đai của FAO được tiến hành thông qua một số bước sau: + Xác định mục tiêu sử dụng n 7 + Thu thập thông tin liên quan + Đánh giá mức độ thích hợp của các loại hình sử dụng đất + Xem xét môi trường tác động tự nhiên, kinh tế và xã hội + Xác định các loại hình sử dụng đất thích hợp ● Ngoài những tài liệu cơ bản của FAO về đánh giá đất đai, FAO cũng đưa ra những hướng dẫn khác nhau về đánh giá đất đai cho các đối tượng riêng biệt như: + Đánh giá đất đai cho nền nông nghiệp nhờ mưa (Guieline for land Evaluation for Rainfed Agriculture - FAO, 1983) [25]. + Đánh giá về đất đai cho trồng cỏ quảng canh (Land Evaluation for extensive grazing, FAO, 1990) [26]. + Đánh giá về đất đai và phân tích hệ thống canh tác cho quy hoạch sử dụng đất (Land Evaluation and farming system analysis for land use planning, FAO, 1992) [27]. Trên thế giới cũng có nhiều công trình nghiên cứu về mối quan hệ giữa đặc điểm đất đai với sinh trưởng của cây trồng.

Từ các kết quả nghiên cứu này nhiều nhà khoa học đã cho rằng: Đối với các vùng ôn đới, phản ứng của đất, hàm lượng CaCO3 và các chất bazơ khác, thành phần cấp hạt và điện thế oxy hóa khử (Eh) của đất là những yếu tố quan trọng nhất, quan điểm này đã xem các yếu tố hóa học đất quan trọng hơn các yếu tố vật lý. Còn ở vùng nhiệt đới thì các tác giả cho rằng các yếu tố có khả năng giữ nước, độ sâu của đất và độ thoáng khí là những yếu tố giữ vai trò chủ đạo, điều này có nghĩa là: yếu tố vật lý đất quan trọng hơn yếu tố hóa học đất. Tuy nhiên các kết quả này là dựa trên các nghiên cứu về đất đồi núi, đất nông nghiệp [12]. n 8 Trung tâm lâm nghiệp Quốc tế (CIFOR) gần đây đã tiến hành nghiên cứu về quản lý lập địa và sản lượng rừng cho rừng trồng ở các nước nhiệt đới như: Ấn Độ, Trung Quốc, Indonesia, Nam Phi, Conggo, Brazil.

Kết quả nghiên cứu cho thấy các biện pháp xử lý lập địa khác nhau và các loài cây trồng khác nhau đã có ảnh hưởng khác nhau đến độ phì đất, cân bằng nước sự phân hủy thảm mục và chu trình dưỡng khoáng [23], [24]. Trong những năm gần đây có một số công trình nghiên cứu cụ thể về vấn đề này và mới chỉ nghiên cứu cho từng đối tượng cây trồng cụ thể. Ở vùng ôn đới nhiều nghiên cứu về ảnh hưởng của rừng tự nhiên, rừng trồng đến độ phì đất đã được đề cập. Khi nghiên cứu về rừng mưa nhiệt đới ở Australia, Week (1970) đã khẳng định sinh trưởng của thực vật phụ thuộc vào các yếu tố: đá mẹ, độ ẩm của đất, thành phần cơ giới, CaCO3, hàm lượng mùn và đạm.

Phân hạng đất ở Việt Nam Ở Việt Nam, từ những năm 80 trở lại đây một số công trình nghiên cứu đã đặt nền móng cho việc nghiên cứu đất đai: Năm 1971, Tổng cục Lâm nghiệp đưa ra Quy trình trồng Thông nhựa dựa trên cơ sở tổng kết kinh nghiệm trong một số năm trồng rừng, chủ yếu là về tạo cây con và chăm sóc. Năm 1977, Lâm Công Định viết cuốn “Trồng rừng Thông”, trong đó tác giả đề cập các kết quả của các cơ sở sản xuất và nghiên cứu từ tạo cây con đến tỉa thưa, chăm sóc và trích nhựa. Tác giả cũng đã đưa ra các điều kiện tự nhiên (khí hâu, đất đai,) để phát triển Thông nhựa cả các đặc điểm thuận lợi và khó khăn tuy vẫn chưa thật cụ thể. Một số công trình nghiên cứu của Viện Khoa học Lâm Nghiệp về Thông nhựa chủ yếu ở giai đoạn vườn ươm như “Hỗn hợp ruột bầu để tạo cây n 9 con Thông nhựa” của Nguyễn Xuân Quát và Ngô Đình Quế (1973-1976) [16], nghiên cứu về dinh dưỡng khoáng vi lượng, chế độ nước; Nghiên cứu bệnh rơm lá, bệnh vàng còi cây con Thông nhựa của Trương Thị Thảo, Nguyễn Ngọc Tân, Nguyễn Sỹ Giao, Nguyễn Tiến Đạt (1973-1978); và “Tiêu chuẩn cây con đem trồng” của Nguyễn Xuân Quát và cộng sự (1982).

Nhiều kết quả nghiên cứu của các Trạm thực nghiệm như Trạm Lâm sinh Yên Lập (Quảng Ninh) chủ yếu ở giai đoạn cây con và một số thí nghiệm về thâm canh rừng, tái sinh rừng… Ngô Đình Quế (1979-1984) nghiên cứu về đặc điểm đất trồng Thông nhựa và ảnh hưởng của rừng Thông nhựa đến độ phì đất rừng. Nghiên cứu của Nguyễn Xuân Quát (1996) cũng đã xác định được yếu tố phân bón quan trọng đối với cây con loài Thông nhựa. Việc trồng rừng thông nhựa có theo dõi kết quả sinh trưởng được thực hiện ở nhiều chương trình, dự án như dự án trồng rừng Việt - Đức tại Quảng Bình, Quảng Trị, Hà Tĩnh. Nghiên cứu đánh giá và quy hoạch đất khai hoang ở Việt Nam của Bùi Quang Toản và nhóm nghiên cứu (1991) [22] đã ứng dụng phân loại khả năng (Capability classification) của FAO.

Tuy nhiên nghiên cứu chỉ đánh giá các điều kiện tự nhiên (thổ nhưỡng, thủy văn và tưới tiêu, khí hậu nông nghiệp) và nghiên cứu chỉ mới dừng lại ở lớp (class) thích nghi cho từng loại hình sử dụng. Trần An Phong (1995) [11] đã đưa ra kết quả đánh giá hiện trạng sử dụng đất ở nước ta theo quan điểm sinh thái và lâu bền.