Tiếng Hát Làm Dâu Trong Dân Ca Dân Tộc Mông: Nghiên Cứu và Phân Tích

Chuyên khảo phân tích Tiếng hát làm dâu trong dân ca dân tộc mông, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Lê Thu Hường
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thị Ngọc Anh
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ, văn học và văn hóa Việt Nam
• Đề tài: Tiếng Hát Làm Dâu Trong Dân Ca Dân Tộc Mông
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tiếng Hát Làm Dâu Trong Dân Ca Mông

Văn học dân tộc thiểu số, đặc biệt là dân ca Mông, đóng vai trò quan trọng trong văn hóa Việt Nam. Dân ca Mông là kho tàng lưu giữ giá trị văn hóa, đời sống tinh thần và lịch sử của dân tộc. Hiểu dân ca Mông là hiểu tâm tư, phong tục, tín ngưỡng và ngôn ngữ của họ. Nghiên cứu dân ca Mông giúp bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời thể hiện ước mơ về cuộc sống bình yên, ấm no, hạnh phúc. Tiếng hát làm dâu là một mảng đề tài nổi bật, phản ánh nỗi thống khổ và bế tắc của người phụ nữ trong xã hội cũ. Nghiên cứu tiếng hát làm dâu là khám phá niềm vui, nỗi buồn và những cung bậc cảm xúc của người phụ nữ Mông.

1.1. Giá Trị Văn Hóa và Văn Học Dân Gian Mông

Dân ca Mông là một bộ phận quan trọng của văn học Việt Nam, phản ánh đời sống vật chất và tinh thần của người Mông. Nó lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống, phong tục tập quán và ước mơ về cuộc sống tốt đẹp hơn. Dân ca Mông là kho tàng văn hóa phi vật thể vô cùng quý báu, cần được bảo tồn và phát huy. Chế Lan Viên từng nhận xét: “Có hàng trăm bài có thể nằm không hổ thẹn trong những tập thơ hay của thế giới”.

1.2. Vai Trò Của Tiếng Hát Trong Đời Sống Tinh Thần Người Mông

Tiếng hát gắn liền với cuộc đời người Mông từ khi lọt lòng đến khi qua đời. Dân ca Mông lưu giữ nỗi lòng của người bình dân, đặc biệt là những bài ca về đời sống tinh thần của người phụ nữ, phản ánh nỗi thống khổ và bế tắc của kiếp làm dâu. Nghiên cứu tiếng hát làm dâu giúp hiểu rõ hơn về quan niệm hôn nhân, phong tục tập quán và bản sắc văn hóa của dân tộc Mông.

II. Thách Thức và Nghiên Cứu Văn Hóa Dân Tộc Mông Hiện Nay

Đảng và Nhà nước ta rất quan tâm đến văn hóa miền núi, đặc biệt là khu vực các dân tộc thiểu số vùng cao. Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI chỉ rõ: “Tiếp tục xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc, đồng thời tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại”. Việc sưu tầm, khai thác di sản dân ca Mông giúp bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa, văn học dân tộc thiểu số. Cần xóa bỏ những yếu tố lạc hậu, không phù hợp trong đời sống văn hóa tinh thần nhân dân, góp phần xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc.

2.1. Sự Quan Tâm Của Đảng và Nhà Nước Đến Văn Hóa Mông

Đảng và Nhà nước ta đặc biệt quan tâm đến việc bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc Mông. Điều này thể hiện qua các chính sách, chương trình hỗ trợ và đầu tư cho các hoạt động văn hóa, văn nghệ của người Mông. Việc nghiên cứu và quảng bá văn hóa Mông cũng được khuyến khích và tạo điều kiện thuận lợi.

2.2. Yêu Cầu Bảo Tồn và Phát Huy Giá Trị Văn Hóa Truyền Thống Mông

Việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống Mông là một yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh hội nhập và phát triển. Cần có những giải pháp đồng bộ để bảo tồn các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể của người Mông, đồng thời phát huy những giá trị văn hóa tốt đẹp trong đời sống hiện đại.

2.3. Xóa Bỏ Yếu Tố Lạc Hậu Trong Phong Tục Tập Quán Mông

Bên cạnh việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống, cần xóa bỏ những yếu tố lạc hậu, không phù hợp trong phong tục tập quán Mông. Điều này góp phần nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của người Mông, đồng thời xây dựng một xã hội văn minh và tiến bộ.

III. Tiếng Hát Làm Dâu Nỗi Lòng Người Phụ Nữ Trong Dân Ca

Nghiên cứu tiếng hát làm dâu trong dân ca Mông là tìm hiểu về thân phận người phụ nữ, quan niệm hôn nhân, phong tục tập quán và bản sắc văn hóa của dân tộc này. Người phụ nữ Mông luôn là nạn nhân của chế độ phong kiến, bị thủ tiêu quyền tự do, hạnh phúc và thậm chí cả quyền sống. Dân ca là nơi họ gửi gắm nỗi niềm, thể hiện tình cảm, tâm tư, nguyện vọng trong cuộc sống thường ngày. Điều đó giúp hiểu rõ hơn về đời sống tinh thần của người phụ nữ Mông, đặc biệt trong tục hôn nhân.

3.1. Phản Ánh Nỗi Thống Khổ và Bế Tắc Của Phận Làm Dâu

Tiếng hát làm dâu phản ánh chân thực nỗi thống khổ và bế tắc của người phụ nữ Mông trong phận làm dâu. Họ phải đối mặt với nhiều khó khăn, thử thách, thậm chí là bị áp bức, bóc lột. Dân ca là tiếng nói tố cáo những bất công, oan trái mà người phụ nữ phải gánh chịu.

3.2. Thể Hiện Ước Mơ Về Cuộc Sống Tự Do và Hạnh Phúc

Mặc dù phải chịu nhiều đau khổ, người phụ nữ Mông vẫn luôn ấp ủ ước mơ về một cuộc sống tự do và hạnh phúc. Tiếng hát làm dâu thể hiện khát vọng được giải phóng khỏi những ràng buộc của hôn nhân và xã hội, được sống theo ý muốn của mình.

3.3. Vai Trò Của Dân Ca Trong Việc Lưu Giữ và Truyền Tải Nỗi Lòng

Dân ca đóng vai trò quan trọng trong việc lưu giữ và truyền tải nỗi lòng của người phụ nữ Mông. Thông qua tiếng hát, họ có thể bày tỏ những cảm xúc, suy nghĩ thầm kín, đồng thời chia sẻ và động viên lẫn nhau.

IV. Nghệ Thuật Thể Hiện Tiếng Hát Làm Dâu Trong Dân Ca Mông

Tiếng hát làm dâu trong dân ca Mông được thể hiện qua ngôn ngữ mộc mạc, giản dị, gần gũi với lời ăn tiếng nói hàng ngày của người dân. Các biện pháp nghệ thuật như so sánh, ẩn dụ, nhân hóa được sử dụng để diễn tả tâm trạng, cảm xúc của người phụ nữ. Hình tượng nghệ thuật như trâu, bò, nước mắt, lá ngón được sử dụng để biểu tượng cho số phận, nỗi đau và sự phản kháng của người phụ nữ. Dân ca Mông thể hiện quan niệm nghệ thuật về con người, về cuộc sống khắc nghiệt và những hủ tục đối với người phụ nữ.

4.1. Ngôn Ngữ Mộc Mạc Giản Dị và Gần Gũi Trong Dân Ca

Ngôn ngữ trong dân ca Mông rất mộc mạc, giản dị và gần gũi với đời sống hàng ngày của người dân. Điều này giúp cho tiếng hát làm dâu dễ dàng đi vào lòng người, tạo sự đồng cảm và chia sẻ.

4.2. Sử Dụng Biện Pháp Nghệ Thuật Để Diễn Tả Cảm Xúc

Dân ca Mông sử dụng nhiều biện pháp nghệ thuật như so sánh, ẩn dụ, nhân hóa để diễn tả tâm trạng, cảm xúc của người phụ nữ. Điều này giúp cho tiếng hát làm dâu trở nên sinh động, giàu hình ảnh và gợi cảm.

4.3. Hình Tượng Nghệ Thuật Biểu Tượng Cho Số Phận Người Phụ Nữ

Các hình tượng nghệ thuật như trâu, bò, nước mắt, lá ngón được sử dụng để biểu tượng cho số phận, nỗi đau và sự phản kháng của người phụ nữ. Điều này giúp cho tiếng hát làm dâu trở nên sâu sắc, giàu ý nghĩa và mang tính biểu tượng cao.

V. Ứng Dụng và Kết Quả Nghiên Cứu Dân Ca Dân Tộc Mông

Nghiên cứu tiếng hát làm dâu trong dân ca Mông có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng trong giảng dạy, nghiên cứu văn học dân gian, xây dựng các chương trình văn hóa, du lịch. Nghiên cứu cũng góp phần nâng cao nhận thức về vai trò của người phụ nữ trong xã hội, đồng thời thúc đẩy bình đẳng giới và xóa bỏ những hủ tục lạc hậu.

5.1. Bảo Tồn và Phát Huy Giá Trị Văn Hóa Dân Tộc Mông

Nghiên cứu dân ca Mông góp phần quan trọng vào việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc Mông. Việc sưu tầm, nghiên cứu và quảng bá dân ca giúp cho những giá trị văn hóa truyền thống được lưu giữ và truyền lại cho các thế hệ sau.

5.2. Ứng Dụng Trong Giảng Dạy và Nghiên Cứu Văn Học Dân Gian

Kết quả nghiên cứu dân ca Mông có thể được sử dụng trong giảng dạy và nghiên cứu văn học dân gian. Điều này giúp cho sinh viên và các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về văn hóa Mông và giá trị của dân ca trong đời sống tinh thần của người dân.

5.3. Nâng Cao Nhận Thức Về Vai Trò Của Người Phụ Nữ Mông

Nghiên cứu tiếng hát làm dâu góp phần nâng cao nhận thức về vai trò của người phụ nữ Mông trong xã hội. Điều này giúp cho cộng đồng hiểu rõ hơn về những đóng góp của người phụ nữ trong gia đình và xã hội, đồng thời thúc đẩy bình đẳng giới.

VI. Kết Luận Giá Trị và Tương Lai Của Dân Ca Dân Tộc Mông

Tiếng hát làm dâu trong dân ca Mông là một di sản văn hóa quý báu, cần được bảo tồn và phát huy. Nghiên cứu dân ca Mông giúp hiểu rõ hơn về lịch sử, văn hóa và con người Mông. Cần có những giải pháp đồng bộ để bảo tồn và phát huy giá trị của dân ca Mông trong bối cảnh hội nhập và phát triển. Tương lai của dân ca Mông phụ thuộc vào sự quan tâm, gìn giữ và phát huy của cộng đồng và xã hội.

6.1. Khẳng Định Giá Trị Văn Hóa và Nghệ Thuật Của Dân Ca Mông

Dân ca Mông là một di sản văn hóa quý báu, mang đậm bản sắc văn hóa của dân tộc Mông. Nó có giá trị văn hóa và nghệ thuật to lớn, cần được trân trọng và bảo tồn.

6.2. Đề Xuất Giải Pháp Bảo Tồn và Phát Huy Dân Ca Mông

Cần có những giải pháp đồng bộ để bảo tồn và phát huy dân ca Mông, bao gồm việc sưu tầm, nghiên cứu, giảng dạy, quảng bá và hỗ trợ các hoạt động văn hóa, văn nghệ liên quan đến dân ca.

6.3. Tầm Quan Trọng Của Việc Gìn Giữ Bản Sắc Văn Hóa Mông

Việc gìn giữ bản sắc văn hóa Mông, trong đó có dân ca, là vô cùng quan trọng trong bối cảnh hội nhập và phát triển. Điều này giúp cho dân tộc Mông giữ vững bản sắc văn hóa của mình, đồng thời đóng góp vào sự đa dạng văn hóa của Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1. Dân ca Mông trong không gian văn hóa, văn học Mông 1. Mối quan hệ giữa văn hoá và văn học Văn hóa là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra bằng lao động và hoạt động thực tiễn trong quá trình lịch sử của mình, biểu hiện trình độ phát triển xã hội trong từng thời kỳ lịch sử nhất định. Văn học là một loại hình sáng tác, tái hiện những vấn đề của đời sống xã hội và con người.

Phương thức sáng tạo của văn học được thông qua sự hư cấu, cách thể hiện nội dung các đề tài được biểu hiện qua ngôn ngữ. Trong mối quan hệ giữa văn hóa và văn học, văn hóa là đề tài, là chủ đề mà văn học muốn phản ánh, còn văn học là không gian để các giá trị văn hóa tồn tại và phát triển. Dân tộc Mông có nhiều tên gọi và cách viết khác nhau trên sách báo, các văn bản của cơ quan Nhà nước như: Mèo, HMông, H’Mông, Mông, HMông. Vậy cách đọc và viết như thế nào mới đúng? Tại hội nghị cốt cán năm 1978 đã chính thức gọi tên dân tộc này là dân tộc Mông.

Sau đó, các văn bản của Đảng và Nhà nước đều viết là Mông. Công văn số 09-CV/HĐDT ngày 04/12/2011 tại Hội đồng Dân tộc của Quốc hội (khóa X) có công văn nêu rõ: “Tên gọi dân tộc Mông, nếu viết bằng chữ phổ thông là ngôn ngữ chính thức của Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thì viết là dân tộc Mông”. Vì vậy, nhà nước ta đã thống nhất phiên âm tên gọi đồng bào là “Mông” và cách phát âm là “Mông”. Do đó, luận văn sử dụng cách viết và cách đọc là “Mông”.

Tuy nhiên, để tôn trọng các công trình nghiên cứu trước đó, chúng tôi xin giữ nguyên cách viết của các nhà nghiên cứu về dân tộc Mông trong các tài liệu trích dẫn. Dân tộc Mông cư trú ở hầu hết các tỉnh miền núi phía Bắc trong một địa bàn khá rộng lớn, dọc theo biên giới Việt - Trung và Việt - Lào từ Lạng Sơn đến Nghệ An, trong đó tập trung chủ yếu ở các tỉnh thuộc Đông và Tây bắc Việt Nam như: Hà Giang, Lào Cai, Lai Châu, Sơn La. 10 “Người Mông là dân tộc có số dân đông nhất chiếm trên 31% các dân tộc trong tỉnh, với 2 nhóm chính là Mông trắng và Mông hoa. Người Mông Trắng sống tập trung ở các huyện phía Bắc như: Đồng Văn, Mèo Vạc, Quản Bạ.

Người Mông Hoa lại sinh sống chủ yếu ở các huyện phía Tây như: Hoàng Su Phì, Xín Mần và rải rác ở một số địa phương khác. Đặc điểm để phân biệt sự khác nhau cơ bản giữa người Mông Hoa và Mông Trắng chỉ là ở trang phục của người phụ nữ. Ngôn ngữ của họ thuộc ngôn ngữ hệ Mông – Dao. Người Mông nổi tiếng với truyền thống canh tác nương đá, trồng lúa, ngô và các loại hoa màu khác.

Sản xuất thủ công của đồng bào Mông đạt đến trình độ khá cao như dệt, đan lát, làm đồ gỗ, rèn đúc. Cây lương thực chính của họ là cây ngô và cây lúa, trong đó chủ yếu là những sản phẩm làm từ cây ngô. Sản phẩm chăn nuôi là dê, bò, ngựa, lợn, ong. tuy nhiên các sản phẩm này mới chỉ dừng ở mức độ tự cung, tự cấp, do đó đời sống của người Mông nơi đây còn rất nghèo nàn, khó khăn.

Mặc dù đời sống vật chất không cao nhưng người Mông lại có một cuộc sống tinh thần tương đối phong phú và đa dạng, tạo nên truyền thống văn hóa với những nét đặc sắc. Truyền thống ấy không chỉ thấy ở những tập quán canh tác, chăn nuôi, ăn ở… mà còn ở trong toàn bộ tín ngưỡng, tâm linh, phong tục tập quán, trong các mối quan hệ dòng họ, gia đình, xã hội… và chúng được thể hiện rõ nét trong văn học. Văn học có vai trò vô cùng quan trọng trong việc phản ánh nền văn hóa dân tộc trên nhiều bình diện như phong tục tập quán, lễ hội, tôn giáo, tín ngưỡng, tri thức dân gian, truyền thống văn hóa, các danh thắng, đền đài,… Như vậy, xét về một ý nghĩa nào đó, các tác giả là người đã viết nên lịch sử tâm hồn văn hóa dân tộc mình bằng văn học để thức nhận những ký ức văn hóa dân tộc. Tiếp xúc với tác phẩm văn học cũng chính là tiếp xúc với những giá trị văn hóa được nhà văn phản ánh trong đó, nhất là những tác phẩm văn học mà đối tượng phản ánh là những vấn đề văn hóa như tác phẩm văn học viết về phong tục, tôn giáo, tín ngưỡng, các truyền thuyết lịch sử, lễ hội….

Đọc các tác phẩm văn học Mông, ta có thể cảm nhận được những giá trị văn hóa của người Mông. Cũng giống như các đồng bào khác, đồng bào Mông 11 rất coi trọng và đề cao mối quan hệ gia đình. Gia đình chính là cái nôi hình thành và phát triển các quan hệ trong xã hội. Trong gia đình người nam giới được coi trọng và chủ trì những công việc lớn như cưới xin, ma chay, thờ cúng tổ tiên.

Nam giới người Mông luôn là trụ cột, người chủ chính trong gia đình, được quyền quyết định mọi việc quan trọng và đảm nhiệm những công việc đòi hỏi sức dẻo dai trong lao động. Còn người phụ nữ Mông thì đảm nhiệm công việc nhà từ đi chợ, nấu cơm đến làm nương rẫy và chăm sóc con cái. Tuy nhiên các cô gái Mông chịu nhiều thiệt thòi do luật tục, định kiến trong xã hội Mông xưa, họ bị trói buộc bởi các tục lệ: ép hôn, cưỡng hôn, tảo hôn, nối dây. Chính vì vậy mà người Mông luôn mong có nhiều con trai hơn con gái.

Tâm lí này đã ăn sâu vào nhiều phong tục tập quán, nhiều lĩnh vực của đời sống người Mông. Gia đình người Mông vừa được coi là một đơn vị kinh tế, vừa được coi là một đơn vị văn hóa. Ngay từ nhỏ các bé gái đã được dạy thêu thùa, dệt vải, còn các bé trai thì được làm quen với súng săn, thổi sáo, thổi kèn, bắn nỏ. Người Mông thường cư trú độc lập thành các bản.

Mỗi bản thường có một, hai dòng họ. Mỗi dòng họ đều có quy ước, kiêng kị riêng trong đời sống. Chính những quy ước này là sợi dây gắn bó các thành viên cư trú nhỏ lẻ, phân tán thành một lực lượng làm nên sức mạnh đoàn kết đấu tranh để bảo vệ dòng họ. Người Mông rất coi trọng dòng họ, họ quan niệm: người cùng dòng họ là những người anh em có cùng tổ tiên, có thể đẻ và chết trong nhà nhau, phải luôn luôn giúp đỡ nhau, cưu mang nhau.

Mỗi dòng họ cư trú quây quần thành một cụm, có một trưởng họ đảm nhiệm công việc chung. Phong tục cấm ngặt những người cùng họ lấy nhau. Tình cảm gắn bó giữa những người trong họ sâu sắc. Trưởng họ là người có uy tín, được dòng họ tôn trọng, tin nghe.

Trong phong tục tập quán của người Mông, cưới xin và tang ma để lại những dấu ấn bản sắc mang tính truyền thống của người Mông nhiều hơn cả. Đám cưới của người Mông thường được tổ chức vào mùa xuân vì họ quan niệm mùa xuân là mùa vạn vật sinh sôi nảy nở, tuyệt đối không tổ chức đám cưới vào những tháng có sấm chớp. Hôn nhân của người Mông phải trải qua các bước như 12 dạm hỏi, dẫn cưới và lễ đón dâu. Lễ dạm hỏi bắt buộc phải có hai ông mối thông thuộc các bài hát nghi lễ cưới xin, kết nối hai nhà để làm thủ tục dạm hỏi và hẹn ngày đón dâu.

Để chuẩn bị cho đám cưới, nhà trai phải tổ chức họp gia đình mời những người trong dòng họ để bàn bạc và chuẩn bị kỹ lượng từ việc tổ chức đến đồ sính lễ. Vào ngày trọng đại, người thân và những người tham dự lễ cưới thường mặc trang phục truyền thống đẹp nhất do chính người phụ nữ Mông thêu và may. Đám cưới người Mông bao giờ cũng phải có ông mối, chú rể, phù dâu, phù rể và những người đại diện cho họ nhà trai sang nhà gái làm các thủ tục và nghi lễ để đón cô dâu về. Sau khi nhà trai xin phép, phù dâu sẽ vào buồng và dắt cô dâu ra ngoài.

Phù rể sẽ cùng chú rể quỳ lạy tổ tiên, vái lạy cha mẹ nhà gái trước khi rước dâu đi. Sau khi hoàn tất các thủ tục cô dâu được hai người anh em trong gia đình dắt tay ra cửa trao cho người đón dâu. Theo phong tục, khi cô dâu, chú rể đã ra khỏi cửa thì không được quay đầu nhìn lại nhà cha mẹ cô dâu nữa và nhà gái cũng không được đưa dâu đến nhà trai. Đoàn đón dâu đi đến nửa đường phải dừng lại nghỉ, bày đồ ăn thức uống ra để ông mối làm lễ mời các vị thần, đồng thời cô dâu cũng phải thay đồ mới trước khi về nhà chồng.

Cô dâu về tới trước cửa nhà trai còn phải làm một nghi lễ nhập ma nhà chồng mới được vào cửa: bố chú rể ra đón cặp vợ chồng, trên tay cầm một con gà trống đưa sang trái và phải ba cái để xua đuổi những điềm không may, đón những điều may mắn, sau đó làm lễ nhập gia cho cô dâu mới. Trước đây người Mông rất phổ biến tục “bắt vợ”. Tục cướp vợ có nhiều ở một số dân tộc thiểu số ở nước ta, nhưng ở người Mông tục này được tồn tại lâu hơn. Thanh niên tổ chức đón đường kéo người con gái đó về, dù người đó không bằng lòng.

Sau khi cướp được hai hôm nhà trai cử người báo cho nhà gái biết và tiến hành bàn việc cưới. Do đó nhiều cô gái phải lấy người không vừa ý, vì người con gái đã qua lễ nhập môn thì phải lấy người con trai đã kéo mình. Tang lễ của người Mông là một nghi lễ thể hiện sự tri ân giữa người sống với người đã mất đồng thời phản ánh những quan niệm lịch sử, xã hội và đời sống tâm linh của đồng bào Mông. Đây được coi là một hiện tượng văn hóa đặc sắc của người Mông.

Khác hẳn với các dân tộc khác, người Mông thường tổ 13 chức hai đám tang: đám ma tươi, đám ma khô. Khi có người chết gia đình bắn chỉ thiên ba phát súng báo hiệu cho dân bản biết có người chết, con cháu trong gia đình đi mời gọi anh em dân bản, thầy khèn, thầy trống, thầy cúng. Sau khi phát tang sẽ tiến hành các nghi lễ: trước tiên là lễ chỉ đường để người chết tìm đến tổ tiên.