Đặt vấn đề Sau 20 năm thực hiện đường lối đổi mới dưới sự lãnh đạo của Đảng. Nông nghiệp, nông dân, nông thôn nước ta đã đạt nhiều thành tựu to lớn. Tuy nhiên nhiều thành tựu đạt được chưa tương xứng với tiềm năng và lợi thế: Nông nghiệp phát triển còn kém bền vững, sức cạnh tranh thấp, chuyển giao khoa học - công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực còn hạn chế. Nông nghiệp, nông thôn phát triển thiếu quy hoạch, kết cấu hạ tầng như giao thông, thủy lợi, trường học, trạm y tế, cấp nước…còn yếu kém, môi trường ngày càng ô nhiễm.
Đời sống vật chất, tinh thần của người nông dân còn thấp, tỷ lệ hộ nghèo cao, chênh lệch giàu nghèo giữa nông thôn và thành thị còn lớn phát sinh nhiều vấn đề xã hội bức xúc. Do vậy để giải quyết những vấn đề trên đòi hỏi phải có một chiến lược toàn diện nhằm phát triển nông thôn không những toàn diện mà còn phải đảm bảo tính bền vững. Xây dựng nông thôn mới là một trong những nhiệm vụ chiến lược để thực hiện nội dung của Nghị quyết Trung ương lần thứ 7, hướng tới mục tiêu xây dựng nông thôn nước ta có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội từng bước hiện đại, cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ. Làm cho xã hội nông thôn dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc… Hòa Mạc là một trong những xã điểm về xây dựng nông thôn mới của huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai.
Sản xuất nông nghiệp của xã Hòa Mạc vẫn còn chưa phát triển, phân tán, sản xuất công nghiệp dịch vụ chưa phát triển, kết cấu hạ tầng - kinh tế còn yếu kém, chưa đáp ứng được đời sống của nhân dân. Khoảng cách giàu, nghèo giữa thành thị và nông thôn ngày càng tăng, công n 2 tác xóa đói giảm nghèo chưa bền vững, môi trường sinh thái bị ảnh hưởng do rác thải sinh hoạt của người dân chưa được thu gom và xử lý theo quy định. Để xã Hòa Mạc có thể phát triển nông thôn một cách toàn diện; có kết cấu hạ tầng - kinh tế từng bước hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ; gắn phát triển nông thôn với đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn dân chủ ổn định, làm giàu bản sắc văn hóa dân tộc, môi trường sinh thái được bảo vệ, an ninh trật tự được giữ vững; đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao thì cần phải có một định hướng, chiến lược rõ ràng trong quá trình phát triển. Xuất phát từ những lý do trên, tôi tiến hành thực hiện đề tài: "Nghiên cứu thực trạng và đề xuất một số giải pháp nhằm phát triển mô hình xây dựng nông thôn mới tại xã Hòa Mạc, huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai" 1.
Mục tiêu nghiên cứu 1. Mục tiêu chung Nghiên cứu thực trạng nông thôn trên địa bàn Xã Hòa Mạc - Huyện Văn Bàn - Tỉnh Lào Cai khi triển khai xây dựng mô hình nông thôn mới để thấy được những thuận lợi khó khăn. Từ đó, đề xuất một số giải pháp nhằm phát triển mô hình nông thôn mới trên địa bàn xã. Mục tiêu cụ thể - Tìm hiểu điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội xã Hòa Mạc - Huyện Văn Bàn - Tỉnh Lào Cai.
- Đánh giá được thực trạng thực hiện các tiêu chí nông thôn mới trên địa bàn xã Hòa Mạc - Huyện Văn Bàn - Tỉnh Lào Cai. - Đánh giá được những thuận lợi, khó khăn khi xây dựng nông thôn mới trên địa bàn Xã Hòa Mạc - Huyện Văn Bàn - Tỉnh Lào Cai. n 3 - Đề xuất được một số giải pháp nhằm tháo gỡ những khó khăn, thách thức đồng thời phát triển mô hình nông thôn mới trên địa bàn Xã Hòa Mạc nói riêng và các xã trên địa bàn huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai nói chung. Yêu cầu của đề tài - Số liệu thu thập phải chính xác, khách quan, trung thực.
- Tiến hành điều tra theo bộ câu hỏi, bộ câu hỏi phải dễ hiểu, đầy đủ các thông tin cần thiết cho việc đánh giá. - Các kiến nghị đưa ra phải phù hợp với tình hình địa phương và có tính khả thi cao. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa khoa học Là cơ hội tốt cho sinh viên khảo sát thực tế, áp dụng những kiến thức lý thuyết vào thực tiễn, và có cơ hội gặp gỡ, học tập, trao đổi kiến thức với những người có kinh nghiệm và người dân địa phương.
Đồng thời, đề tài cũng là cơ sở cho việc hình thành các ý tưởng cho các dự án, đề tài nghiên cứu khoa học. Ý nghĩa trong thực tiễn Đề tài đưa ra những giải pháp hiệu quả nhất khi thực hiện chương trình xây dựng nông thôn mới trên địa bàn xã, từ đó có thể làm tài liệu tham khảo cho đội ngũ cán bộ ủy ban nhân dân xã và các ban ngành có liên quan, đặc biệt là những người học tập, nghiên cứu và những người quan tâm đến xây dựng nông thôn mới. n 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học 2.
Một số khái niệm liên quan * Khái niệm về nông thôn Hiện nay trên thế giới có nhiều định nghĩa khác nhau về nông thôn, còn nhiều quan điểm khác nhau. Có quan điểm cho rằng cần dựa vào chỉ tiêu phát triển cơ sở hạ tầng, có nghĩa vùng nông thôn có cơ sở hạ tầng không phát triển bằng vùng đô thị. Quan điểm khác lại cho rằng nên dựa vào chỉ tiêu trình độ tiếp cận thị trường phát triển hàng hóa và khả năng tiếp cận thị trường. Một số quan điểm khác nêu ra, vùng nông thôn là vùng có dân cư làm nông nghiệp là chủ yếu, tức là nguồn sinh kế chính của cư dân trong vùng là sản xuất nông nghiệp.
Những ý kiến này chỉ đúng khi đặt trong bối cảnh cụ thể của từng nước. Nông thôn là khái niệm chỉ hệ thống cộng đồng xã hội lãnh thổ được hình thành trong quá trình phân công lao động xã hội mà ở đó dân cư tương đối thấp; lao động nông nghiệp chiếm tỉ trọng cao, mối quan hệ cộng đồng chặt chẽ; do vậy, lối sống, phương thức sống của cộng đồng dân cư nông thôn khác biệt cộng đồng dân cư thành thị. Như vậy, khái niệm về nông thôn chỉ có tính chất tương đối, thay đổi theo thời gian và theo tiến trình phát triển kinh tế, xã hội của các quốc gia trên thế giới. Trong điều kiện hiện nay của Việt Nam, nhìn nhận dưới góc độ quản lý, có thể hiểu “nông thôn là vùng sinh sống của tập hợp cư dân, trong đó có nhiều nông dân.
Tập hợp cư dân này tham gia vào các hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường trong một thể chế chính trị nhất định và chịu ảnh hưởng của các tổ chức khác”. [5] n 5 * Phát triển nông thôn Phát triển nông thôn là một phạm trù rộng được nhận thức với rất nhiều quan điểm khác nhau. Đã có nhiều nghiên cứu và triển khai ứng dụng thuật ngữ này ở nhiều nước trên thế giới. Ở Việt Nam thuật ngữ này được đề cập và có sự thay đổi nhận thức qua các thời kỳ.
Tuy nhiên chúng ta vẫn chưa có sự tổng hợp lý luận về thuật ngữ này. Nhiều tổ chức phát triển quốc tế đã nghiên cứu và vận dụng thuật ngữ này ở các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Phát triển là một quá trình làm thay đổi liên tục làm tăng trưởng mức sống của con người và phân phối công bằng những thành quả trong xã hội. [5] Phát triển nông thôn là quá trình thay đổi bền vững có chủ ý về xã hội, kinh tế, văn hóa và môi trường, nhằm nâng cao chất lượng đời sống của người dân.
[5] Phát triển nông thôn là một chiến lược nhằm cải thiện các điều kiện sống về kinh tế và xã hội của một nhóm người cụ thể - người nghèo ở vùng nông thôn. Nó giúp những người nghèo nhất trong những người dân sống ở các vùng nông thôn được hưởng lợi từ sự phát triển (WB, 1975). [5] Trong điều kiện của Việt Nam tổng hợp các quan điểm từ các chiến lược phát triển kinh tế xã hội của Chính phủ, thuật ngữ này được hiểu như sau: “Phát triển nông thôn là quá trình cải thiện có chủ ý một cách bền vững về kinh tế, xã hội, văn hóa và môi trường, nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân nông thôn và có sự hỗ trợ tích cực của Nhà nước và các tổ chức khác”. [5] * Nông thôn mới Trong Nghị quyết số 26-NQ/TW đưa ra mục tiêu: “ Xây dựng nông thôn mới có kết cấu hạ tầng kinh tế- xã hội từng bước hiện đại; cơ cấu kinh n 6 tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ; gắn phát triển nông thôn với đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; môi trường sinh thái được bảo vệ; an ninh trật tự xã hội được giữ vững; đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng nâng cao; theo định hướng xã hội chủ nghĩa”.
Như vậy, nông thôn mới trước tiên nó phải là nông thôn, không phải là thị tứ, thị trấn, thị xã, thành phố và khác với nông thôn truyền thống hiện nay, có thể khái quát theo 5 nội dung cơ bản sau: Làng xã văn minh, sạch đẹp, hạ tầng hiện đại; sản xuất phải phát triển bền vững theo hướng kinh tế hàng hóa; đời sống vật chất và tinh thần của người dân nông thôn ngày càng được nâng cao; bản sắc văn hóa dân tộc được gìn giữ và phát triển; xã hội nông thôn an ninh tốt, quản lý dân chủ. [9] Nông thôn mới chính là nông thôn tiến bộ, cơ sở hạ tầng đồng bộ, đời sống văn hóa phong phú. Song, có điều không bao giờ thay đổi là nông thôn mới cũng phải giữ được tính truyền thống, những nét đặc trưng nhất, bản sắc từng vùng, từng dân tộc và nâng cao giá trị đoàn kết của cộng đồng, mức sống của người dân. Trước hết NTM phải là nơi sản xuất nông nghiệp, tạo ra các sản phẩm có năng xuất, chất lượng cao theo hướng sản xuất hàng hóa.
Bên cạnh đó nông thôn mới phải đảm nhận được vai trò gìn giữ văn hóa truyền thống dân tộc.