MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Lứa tuổi vị thành niên và đầu thanh niên là lứa tuổi chưa hoàn thiện quá trình trưởng thành đặc biệt về tinh thần, nên thường thiếu kiến thức, kinh nghiệm cũng như các kỹ năng giải quyết nhiều vấn đề của cá nhân trong cuộc sống. Đây là giai đoạn mà một cá nhân bắt đầu có những thay đổi, chuyển biến rõ rệt cả về mặt tâm lý và thể chất. Sự phát triển mạnh mẽ về tâm sinh lý khiến độ tuổi này rất dễ bị chịu ảnh hưởng tiêu cực từ các yếu tố cảm xúc, môi trường, gia đình, và xã hội, tác động rất lớn đến sức khỏe tâm thần của những đối tượng này.
Ở lứa tuổi này thường chưa có sự chuẩn bị đầy đủ cho việc kết hôn và sinh con, và dễ dàng rơi vào trạng thái bị động khi không may mang thai ngoài ý muốn. Kể cả với những trường hợp chủ động lập gia đình, vì thiếu sự trải nghiệm, các bạn trẻ trong độ tuổi vị thành niên và đầu thanh niên nhiều lúc vẫn chưa lường trước được những khó khăn đi kèm với quá trình chăm sóc con cái và bản thân, gia đình, dẫn đến quá tải ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần đặc biệt là trầm cảm sau sinh. Sự thiếu chín chắn trong suy nghĩ ở độ tuổi này được thể hiện rõ trong minh chứng về việc nạo phá thai, kết quả của mang thai ngoài ý muốn. Theo thống kê của viện nghiên cứu sức khỏe sinh sản Guttmacher [86], [22], có tới 60-70% những ca nạo phá thai ở Việt Nam diễn ra ở độ tuổi vị thành niên và đặc biệt tỷ lệ nạo phá thai ở tuổi vị thành niên đang ở mức báo động, chiếm khoảng 18-20% số ca nạo phá thai hàng năm.
Chính vì vậy Việt Nam là một trong những nước có tỷ lệ nạo phá thai đứng thứ ba trên thế giới và đứng đầu Đông Nam Á về tỷ lệ nạo phá thai. Chính vì vậy việc có thai, mang thai, và sinh con ở lứa tuổi vị thành niên và đầu thanh niên tiềm ẩn rất nhiều rủi ro, để lại những hậu quả và hệ lụy lớn cho các cá nhân liên quan và xã hội. 1 Quá trình mang thai và sinh con gây ra sự biến đổi lớn về sinh lý và tâm lý ở các bà mẹ, và điều này đòi hỏi người phụ nữ phải có khả năng làm chủ tốt cơ thể và tinh thần của mình. Từ việc chỉ cần chăm lo cho cá nhân mình, người mẹ sau sinh phải chăm sóc cho đứa con mới sinh, và giải quyết nhiều vấn đề liên quan của gia đình, nên thường dẫn tới việc người mẹ bị thiếu ngủ và lo lắng.
Rất nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng phụ nữ khi không thể đối đầu với sự thay đổi đột ngột này dễ rơi vào trạng thái rối loạn tâm lý. Nếu không được nhận sự hỗ trợ từ người thân, bạn bè, và những người xung quanh trong việc chăm sóc con và giải quyết các công việc gia đình ở thời điểm này, rối loạn tâm lí có thể gây ảnh hưởng xấu tới sức khỏe tinh thần của người mẹ và của đứa trẻ, về lâu dài dẫn đến trầm cảm sau sinh. Trầm cảm là một trạng thái bệnh lý rối loạn cảm xúc giảm khí sắc, đặc trưng bởi các triệu chứng buồn rầu, giảm thích thú, giảm năng lượng cơ thể, rối loạn giấc ngủ, mệt mỏi, cảm nhận không xứng đáng, giảm khả năng tập trung, chú ý… [68] Trầm cảm nói chung và trầm cảm sau sinh ở phụ nữ đặc biệt chưa nhận được nhiều sự quan tâm ở xã hội Việt Nam. Đặc biệt, trầm cảm sau sinh dễ dẫn đến những suy nghĩ và hành vi tiêu cực ảnh hưởng tới sự phát triển, hay thậm chí là tính mạng của người mẹ và đứa trẻ.
Trong quá trình công tác tại khoa sản Bệnh viện Đa khoa Y học Cổ truyền Hà Nội, khi tiếp xúc trực tiếp với rất nhiều bà mẹ trẻ, tác giả nhận thấy rằng các bà mẹ từ độ tuổi 15 đến 23 là lứa tuổi vị thành niên chuyển tiếp sang giai đoạn đầu thanh niên và giai đoạn trưởng thành. Sự chuyển đổi này có nhiều sự thay đổi cả về mặt tâm lý và sinh lý điều này có thể gây ảnh hưởng xấu tới sức khỏe của họ. Giai đoạn này bắt đầu từ ngay sau khi sinh con đến hết 6 tuần gọi là hậu sản [74]. Chính vì vậy đây là thời kỳ rất quan trọng đối với người phụ nữ, họ cần được chăm sóc và theo dõi cẩn thận để đề phòng những biến chứng cấp sau sinh như băng huyết, đờ tử cung, nhiễm khuẩn hậu 2 sản, tắc tia sữa… hay đặc biệt là những biến cố về tinh thần ít được quan tâm như căng thẳng, mất ngủ thậm chí dẫn đến trầm cảm sau sinh… [37]; đối với các bà mẹ trẻ đặc biệt là khi phải đảm nhận liền một lúc hai vai trò đó là vai trò của người mẹ và người vợ trong gia đình.Tác giả nhận thấy rằng với những vấn đề tâm lý phát sinh khi sinh con, các bà mẹ ở lứa tuổi vị thành niên và đầu thanh niên đặc biệt sẽ chịu ảnh hưởng rất lớn đến sức khỏe tâm thần.
Quá trình sinh nở vốn đã căng thẳng, lại càng thêm stress với các bà mẹ trẻ với ít tuổi đời và ít kinh nghiệm. Thực tế cho thấy tỷ lệ trầm cảm sau sinh ở độ tuổi này phần lớn đến từ việc mang thai ngoài ý muốn, chưa chuẩn bị tâm lý cho việc mang thai và sinh con. Nghiên cứu này vì vậy muốn tạo sự quan tâm chú ý tới tỉ lệ và các yếu tố liên quan ảnh hưởng tới trầm cảm sau sinh ở các bà mẹ trẻ sau sinh trong độ tuổi vị thành niên và đầu thanh niên, chúng ta có thể đưa ra các phương pháp để cảnh báo, tư vấn, hướng dẫn góp phần nâng cao nhận thức nhằm giảm thiểu tình trạng mất cân bằng về mặt cảm xúc đặc biệt là trầm cảm sau sinh cho nhóm bà mẹ trẻ ở nước ta. Mục đích nghiên cứu 1.
Tìm hiểu thực trạng và những biểu hiện trầm cảm của các bà mẹ trẻ sau sinh trong giai đoạn từ 1 đến 3 tháng 2. Tìm hiểu một số yếu tố có nguy cơ ảnh hưởng đến rối loạn trầm cảm sau sinh ở các bà mẹ trẻ 3. Câu hỏi nghiên cứu - Câu hỏi 1: Tỷ lệ trầm cảm sau sinh của nhóm bà mẹ trẻ dưới 23 tuổi? - Câu hỏi 2: Các yếu tố làm tăng hoặc giảm trầm cảm sau sinh của nhóm bà mẹ trẻ dưới 23 tuổi? 4. Giả thuyết nghiên cứu - Tuổi càng nhỏ tỷ lệ trầm cảm sau sinh càng cao 3 - Các yếu tố ảnh hưởng đến trầm cảm sau sinh: Nơi ở; trình độ học vấn; tự đánh giá bản thân; sự hỗ trợ từ gia đình; sự hỗ trợ từ bạn bè; các vấn đề gặp phải sau sinh 5.
Ý nghĩa của nghiên cứu 5. Nghiên cứu lý luận - Tìm và tổng hợp các bài báo khoa học và các nghiên cứu trong nước và quốc tế về thực trạng trầm cảm sau sinh của nữ thanh niên trong độ tuổi dưới 23 ở nhiều quốc gia tại nhiều khoảng thời gian khác nhau nhằm cung cấp bức tranh đa dạng ở vấn đề này - Thu thập thông tin về tỷ lệ trầm cảm sau sinh để so sánh ở nhóm bà mẹ dưới 20 tuổi và trên 20 tuổi ở nhóm đối tượng nghiên cứu - Tìm hiểu những nghiên cứu quốc tế về nguyên nhân và những yếu tố liên quan dẫn đến trầm cảm sau sinh và gây ảnh hưởng đến sức khoẻ tâm thần của nhóm bà mẹ này 5. Nghiên cứu thực tiễn - Thiết lập bảng hỏi và tiến hành phỏng vấn qua điện thoại nhằm thu thập dữ liệu, thông tin cần thiết đáp ứng mục tiêu của đề tài với (1) các sản phụ sinh tại khoa sản, bệnh viện đa khoa Y học cổ truyền Hà Nội, (2) các sản phụ trên địa bàn huyện Thanh Oai, Hà Nội. Bảng hỏi sử dụng thang đo trầm cảm sau sinh bằng thang đo EPDS, thang đo lo âu GAD 7, và thang tầm soát và theo dõi các triệu chứng trầm cảm PHQ 9 để đánh giá mức độ trầm cảm sau sinh ở nhóm bà mẹ dưới 23 tuổi trong giai đoạn sau sinh từ 1 đến 3 tháng.
- Kết luận tỉ lệ và các yếu tố liên quan tới trầm cảm sau sinh ở các bà mẹ dưới 23 tuổi tại bệnh viện Đa khoa Y học Cổ truyền Hà Nội và địa bàn huyện Thanh Oai, Hà Nội 6. Đối tượng và khách thể nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu 4 Nghiên cứu các biểu hiện trầm cảm sau sinh của sản phụ trẻ Khách thể nghiên cứu Nghiên cứu được tiến hành trên các bà mẹ sau sinh trong độ tuổi dưới 23 ở bệnh viện Đa khoa y học cổ truyền Hà Nội và địa bàn huyện Thanh Oai, Hà Nội 7. Giới hạn nghiên cứu Giới hạn nội dung nghiên cứu Nghiên cứu tập trung làm rõ một số biểu hiện trầm cảm sau sinh ở nhóm sản phụ trẻ dưới 23 tuổi sinh con trong khoảng từ 1 đến 3 tháng Giới hạn địa bàn và phương thức chọn mẫu khách thể nghiên cứu Công tác chọn mẫu được tiến hành trên những bà mẹ đã sinh tại khoa sản bệnh viện đa khoa y học cổ truyền Hà Nội, và những bà mẹ cư trú trên địa bàn huyện Thanh Oai, Hà Nội. Tất cả các đối tượng nghiên cứu được lựa chọn đều đã xác nhận đồng ý tham gia nghiên cứu sau khi được giới thiệu về mục đích nghiên cứu cũng như các quyền lợi và nghĩa vụ của người tham gia nghiên cứu.
Mỗi khách thể sẽ trả lời một phiếu phỏng vấn được thiết kế ứng dụng trên Google Forms qua điện thoại với tính bảo mật cao). Tiêu chuẩn loại trừ bao gồm những bà mẹ có tiền sử bị loạn thần, những bà mẹ có biểu hiện chậm phát triển tâm thần 8. Phương pháp nghiên cứu Phương pháp nghiên cứu tài liệu Tìm và tổng hợp các tài liệu nghiên cứu về trầm cảm trước, trong và sau sinh của các tác giả trong và ngoài nước về tỷ lệ trầm cảm, hệ quả của trầm cảm và các yếu tố liên quan ảnh hưởng đến nhóm bà mẹ trẻ dưới 23 tuổi nhằm nâng cao nhận thức để phòng ngừa bệnh trầm cảm ở nhóm bà mẹ này. Các tài liệu thu được sẽ đáp ứng việc xây dựng cơ sở lý luận cho đề tài này Phương pháp nghiên cứu thực tiễn 5 Đây là một nghiên cứu mô tả cắt ngang ở các thời điểm sau sinh 1 tháng đến 3 tháng.
Phương pháp nghiên cứu quan trọng trong đề tài là nghiên cứu điều tra bằng bảng hỏi được thiết kế ứng dụng trên Google Forms.