LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Bảo hiểm xã hội (BHXH) là một trong những chính sách trụ cột của hệ thống chính sách an sinh xã hội, giúp người dân giảm bớt gánh nặng khi tuổi già, ốm đau, tai nạn, thất nghiệp. Thực hiện tốt chính sách BHXH góp phần bảo đảm đời sống cho cán bộ, công chức, viên chức, lao động (gọi tắt NLĐ), giữ vững an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội, thúc đẩy sự nghiệp xây dựng đất nước, bảo vệ Tổ quốc. Chính sách BHXH đã được Đảng và Nhà nước ta quan tâm từ ngay sau khi nước ta giành độc lập, góp phần làm nên những thắng lợi của các cuộc kháng chiến chống xâm lược, thống nhất đất nước, xây dựng chủ nghĩa xã hội.
Ở Việt Nam, kể từ khi chính sách BHXH được ban hành, đến nay đã dần được phát triển và mở rộng, mang lại những lợi ích thiết thực cho người lao động và gia đình họ, nó có ý nghĩa to lớn trong quá trình giúp người lao động vượt qua khó khăn trong cuộc sống, tạo nềm tin cho người dân vào chính sách của Đảng và Nhà nước, ổn định và phát triển kinh tế - xã hội. Năm 1994, tại Kỳ họp thứ 5, Quốc hội khóa IX đã thông qua Bộ Luật Lao động, trong đó có một chương quy định về chính sách BHXH bắt buộc và Chính phủ ban hành Nghị định số 12/CP ngày 26/01/1995 kèm theo Điều lệ BHXH đối với cán bộ, công nhân, viên chức, NLĐ theo nguyên tắc có đóng có hưởng, cân đối thu - chi với 5 chế độ: ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, hưu trí và tử tuất. Đặc biệt, năm 2006, Quốc hội khóa XI đã thông qua Luật BHXH và hàng loạt các văn bản hướng dẫn thi hành; có thể khẳng định pháp luật BHXH đã được xây dựng tương đối hoàn chỉnh, đầy đủ và có cơ sở pháp lý cao nhất để triển khai thực hiện trong đời sống xã hội. Song để pháp luật BHXH có thể phát huy được vai trò và ý nghĩa của nó, thì việc thực hiện pháp luật về BHXH là khâu quan trọng, không thể thiếu trong giai đoạn kinh tế thế giới đang khủng hoảng như hiện nay.
1 Thực hiện pháp luật từ lâu đã coi là một hiện tượng xã hội mang tính pháp lý và được nhiều nhà luật học nghiên cứu, tìm hiểu. Nhiều vấn đề chung về thực hiện pháp luật dường như đã được giải quyết như: khái niệm thực hiện pháp luật, các hình thức thực hiện pháp luật, khái niệm áp dụng pháp luật và quy trình các bước áp dụng pháp luật. Song thực hiện pháp luật về BHXH là một trong lĩnh vực cụ thể và mới mẻ. Nó có đặc điểm riêng biệt cần được định nghĩa, bổ sung, cụ thể hóa lý luận chung để đưa vào thực tiễn thực hiện pháp luật BHXH được đảm bảo, góp phần vào thực hiện mục tiêu BHXH cho mọi NLĐ và xây dựng một nền an sinh xã hội vững mạnh, công bằng.
Tuy nhiên, BHXH là một chính sách xã hội phức tạp, lại khá mới mẻ trong nền kinh tế thị trường mới định hình ở Việt Nam, nên việc thực hiện pháp luật BHXH không tránh khỏi những hạn chế, tồn tại nhất định trên địa bàn Thành phố Hà Nội nói chung cũng như trên địa bàn quận Bắc Từ Liêm nói riêng như: Việc phát triển đối tượng tham gia BHXH, nhất là khu vực dân doanh còn quá thấp, chưa đáp ứng yêu cầu và tương xứng với tiềm năng của tỉnh; công tác phối hợp giữa BHXH với các Sở, Ban, Ngành trong việc thực hiện chính sách BHXH theo quy định của Luật BHXH còn nhiều bất cập; chế tài xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực BHXH còn quá nhẹ, tính cưỡng chế của pháp luật chưa nghiêm; mức phạt lãi chậm nộp BHXH thấp so với lãi suất ngân hàng, nên tình trạng chậm đóng, nợ đọng, tham gia không đầy đủ, hoặc không tham gia BHXH đang xảy ra; nhận thức của một số chủ sử dụng lao động (SDLĐ) về chính sách, pháp luật BHXH còn hạn chế, trách nhiệm xã hội chưa cao, ý thức chấp hành pháp luật thấp, vì lợi nhuận chủ SDLĐ cố tình trốn tránh trách nhiệm đóng BHXH cho NLĐ, không ký kết hợp đồng lao động hoặc chỉ ký hợp đồng dưới 3 tháng (để lách luật), NLĐ thì do áp lực thu nhập, việc làm nên ngại đấu tranh; công tác tuyên truyền, phổ biến chính sách pháp luật BHXH chưa thực sự đi vào chiều sâu, thiếu tính đồng bộ giữa các 2 ngành, nên một bộ phận NLĐ, nhân dân chưa hiểu được bản chất tốt đẹp, tính cộng đồng, nhân đạo và nhân văn cao cả của chính sách BHXH, do đó chưa tích cực tham gia BHXH. Từ những bất cập nêu trên, việc nghiên cứu đề tài “ Thực hiện pháp luật về bảo hiểm xã hội qua thực tiễn Quận Bắc Từ Liêm” là một đòi hỏi cấp bách, có ý nghĩa lý luận và thực tiễn thiết thực, góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người tham gia và thụ hưởng chính sách BHXH, tạo tiền đóng góp phần phát triển kinh tế - xã hội và đảm bảo ổn định chính trị của Quận. T×nh h×nh nghiªn cøu liªn quan ®Õn ®Ò tµi Cho đến nay đã có rất nhiều công trình nghiên cứu rộng mang tính bao quát cao ở lĩnh vực BHXH với qui mô rộng, hẹp khác nhau, trong điều kiện thời gian khác nhau. Bảo hiểm xã hội là một ngành có tầm quan trọng rất lớn đối với nền kinh tế xã hô ̣i , đươ ̣c coi là tru ̣ cô ̣t quan tro ̣ng trong hê ̣ thố ng an sinh xã hô ̣i của đấ t nước , vì vậy được Đảng và nhà nước ta hết sứ c quan tâm.
Có rất nhiều tài liệu nghiên cứu về ngành BHXH ta ̣i Viê ̣t Nam. "Thực trạng và định hướng hoàn thiện tác nghiệp chi trả các chế độ bảo hiểm xã hội hiện nay", đề tài cấp Bộ, chủ nghiệm đề tài TS. Dương Xuân Triệu. Đề tài “ Hoàn thiện về pháp luật BHXH ở Việt Nam”, Đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường, Trường Đại học Luật Hà Nội, chủ nhiệm đề tài Nguyễn Thị Kim Phụng, năm 2006.
Đề tài: "Chiến lược phát triển bảo hiểm xã hội phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội đến năm 2020", đề tài cấp Bộ, chủ nhiệm đề tài TS. Nguyễn Huy Ban. Đề tài: "Hoàn thiện quản lý quỹ bảo hiểm xã hội ở Việt Nam", luận án tiến sĩ kinh tế, tác giả luận án TS. Các đề tài nghiên cứu trước đó nghiên cứu đã chỉ ra những khía cạnh khác nhau về ngành BHXH trong các năm qua, đồng thời dự báo, định hướng phát triển trong tương lai và có liên quan nhất định tới thực hiện pháp luật quận 3 Bắc Từ Liêm.
Đề tài “ Thực hiện pháp luật về bảo hiểm xã hội qua thực tiễn tại Quận Bắc Từ Liêm” tác giả lựa chọn nghiên cứu không trùng lặp với các nghiên cứu trước đó, đồng thời đề xuất các giải pháp và kiến nghị của mình nhằm đảm bảo thực hiện pháp luật BHXH trên địa bàn quận Bắc Từ Liêm góp phẩn đảm bảo an sinh và công bằng xã hội, vì một xã hội công bằng, dân chủ và văn minh. Môc ®Ých, nhiÖm vô nghiªn cøu - Môc ®Ých: Tìm hiểu thực trạng thực hiện pháp luật về BHXH ở Quận Bắc Từ Liêm, chỉ ra những mặt tồn tại, yếu kém và nguyên nhân, từ đó đề xuất các quan điểm, giải pháp phù hợp mang tính khả thi nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật BHXH trong thời gian tới, phục vụ tốt hơn quyền lợi BHXH cho NLĐ trong tỉnh. - NhiÖm vô: ®Ó thùc hiÖn môc tiªu trªn luËn v¨n cã nhiÖm vô: + Lµm râ lý luËn chung vÒ ph¸p luËt BHXH; vµ thùc hiÖn ph¸p luËt vÒ BHXH ; + Ph©n tÝch ®¸nh gi¸ thùc tr¹ng thùc hiÖn pháp luật về BHXH trªn ®Þa bµn QuËn, t×m ra nh÷ng h¹n chÕ, v- íng m¾c vµ nguyªn nh©n; + §Ò ra mét sè gi¶i ph¸p ®Ó hoµn thiÖn pháp luật BHXH trªn ®Þa bµn QuËn B¾c Tõ Liªm. §èi t-îng vµ ph¹m vi nghiªn cøu a.
Đối tƣợng: Luận văn sẽ tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn thực hiện pháp luật về BHXH qua thực tiễn tại Quận Bắc Từ Liêm dưới góc độ lý luận chung về nhà nước và pháp luật. Thời gian nghiên cứu giới hạn trong 3 năm từ năm 2012 đến năm 2014. Ph¹m vi nghiªn cøu + Nh÷ng v©n ®Ò lý luËn vÒ BHXH; + Thùc tr¹ng thùc hiÖn pháp luật về BHXH; 4 + H- íng hoµn thiÖn c¸c chÕ ®é BHXH. * VÒ ®Þa bµn nghiªn cøu: nghiªn cøu th×nh h×nh thùc hiÖn pháp luật về BHXH trªn ®Þa bµn BHXH QuËn B¾c Tõ Liªm trong thêi gian 3 n¨m tõ n¨m 2012 - 2014.
Ph-¬ng ph¸p nghiªn cøu LuËn v¨n thùc hiÖn trªn c¬ së ph- ¬ng ph¸p luËn cña chñ nghÜa M¸c - Lªnin, t- t- ëng Hå ChÝ Minh, ®- êng lèi ®æi míi cña §¶ng ®- îc ®Ò ra trong c¸c kú §¹i héi ®¹i biÓu §¶ng toµn quèc liªn quan ®Õn BHXH, ®Æc biÖt lµ chØ thÞ 15/CT-TW ngµy 26/5/1997 cña Bé chÝnh trÞ §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam. Phương pháp luận: Đề tài được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, hệ thống các quan điểm lý luận của Đảng, các quy định pháp luật của Chính Phủ và Nhà nước về công tác quản lý chi trả các chế độ bảo hiểm xã hội Trong quá trình nghiên cứu đề tài, tác giả sử dụng các phương pháp sau: + Phương pháp thống kê những số liệu thực tế qua các năm về thực hiện pháp luật trên địa bàn quận Bắc Từ Liêm + Phương pháp tổng hợp, phân tích, so sánh nhằm đưa ra những nhận định, đánh giá thực trạng thực hiện pháp luật trên địa bàn quận, so sánh về đối tượng tham gia BHXH, về tình hình quản lý thu, chi BHXH, về thực trạng chấp hành, áp dụng, sử dụng pháp luật BHXH qua các năm để có những phương hướng, giải pháp đảm bảo thực hiện pháp luật trên địa bàn quận Bắc Từ Liêm. §ãng gãp cña luËn v¨n LuËn v¨n ph©n tÝch thùc tr¹ng thùc hiÖn pháp luật BHXH trªn ®Þa bµn , trong ®ã nªu lªn nh÷ng kÕt qu¶ ®¹t ®- îc, nh÷ng vÊn ®Ò cßn tån t¹i vµ nguyªn nh©n cña nã ®Ó ®Ò xuÊt mét sè gi¶i ph¸p cô thÓ nh»m hoµn thiÖn hÖ thống pháp luật BHXH t¹i QuËn B¾c Tõ Liªm. KÕt cÊu cña luËn v¨n Ngoµi phÇn më ®Çu, kÕt luËn, danh môc tµi liÖu tham kh¶o vµ phô lôc, luËn v¨n gåm 3 ch- ¬ng Ch- ¬ng I.
Cơ sở lý luận về thực hiện pháp luật BHXH Ch- ¬ng II.