Thiết Lập Chất Đối Chiếu Hypophyllanthin, Niranthin và Xác Định Dược Động Học Cao Diệp Hạ Châu Đắng

Nghiên cứu chuyên sâu về thiết lập chất đối chiếu Hypophyllanthin, Niranthin từ Diệp hạ châu đắng. Phân tích dược động học của cao chuẩn hóa, tối ưu hóa hiệu quả.

• Tác giả: Phạm Văn Sơn
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Ngọc Vinh
• Trường học: Đại học Y Dược Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kiểm nghiệm thuốc và độc chất
• Đề tài: Thiết Lập Chất Đối Chiếu Hypophyllanthin, Niranthin Và Xác Định Một Số Thông Số Dược Động Học Của Cao Chuẩn Hóa Điều Chế Từ Diệp Hạ Châu Đắng (Phyllanthus Amarus Schum., Euphorbiaceae)
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. TỔNG QUAN DIỆP HẠ CHÂU ĐẮNG
• 2.1.1. Tên gọi, phân loại
• 2.1.2. Phân bố - sinh thái
• 2.1.3. Đặc điểm thực vật
• 2.1.4. Bộ phận dùng, gieo trồng, thu hái
• 2.2. CÁC PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VỀ CHIẾT XUẤT, PHÂN LẬP, TINH CHẾ HỢP CHẤT LIGNAN TỪ DIỆP HẠ CHÂU ĐẮNG
• 2.3. CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐỊNH LƯỢNG CÁC HỢP CHẤT LIGNAN TRONG DIỆP HẠ CHÂU
• 2.4. TỔNG QUAN VỀ ĐÁNH GIÁ SINH KHẢ DỤNG CỦA THUỐC
• 3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 3.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. CHIẾT XUẤT, PHÂN LẬP, TINH CHẾ VÀ XÁC ĐỊNH CẤU TRÚC, ĐỘ TINH KHIẾT CỦA CÁC CHẤT PHÂN LẬP ĐƯỢC
• 4.2. XÁC ĐỊNH CHẤT LƯỢNG VÀ THIẾT LẬP CHẤT ĐỐI CHIẾU
• 4.3. ĐIỀU CHẾ VÀ TIÊU CHUẨN HÓA CAO DIỆP HẠ CHÂU ĐẮNG
• 4.4. ĐÁNH GIÁ MỘT SỐ THÔNG SỐ DƯỢC ĐỘNG HỌC CỦA CAO CHUẨN HÓA ĐIỀU CHẾ TỪ DIỆP HẠ CHÂU ĐẮNG
• PHỤ LỤC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Diệp Hạ Châu Đắng Dược Tính Ứng Dụng

Diệp hạ châu đắng (Phyllanthus amarus Schum., Euphorbiaceae) là dược liệu quý trong y học cổ truyền Việt Nam và thế giới. Nó nổi tiếng với khả năng hỗ trợ điều trị các bệnh về gan, đặc biệt là viêm gan B. Các nghiên cứu hiện đại đã chứng minh nhiều tác dụng dược lý của diệp hạ châu đắng, không chỉ giới hạn ở bảo vệ gan mà còn kháng viêm, chống oxy hóa và hỗ trợ điều trị ung thư. Tuy nhiên, việc tiêu chuẩn hóa các chế phẩm từ diệp hạ châu đắng còn gặp nhiều khó khăn do thiếu các chất đối chiếu chuẩn và phương pháp định lượng đặc hiệu. Dược điển Việt Nam V và Dược điển Mỹ đều có chuyên luận về diệp hạ châu đắng, nhưng chủ yếu sử dụng phyllanthin làm chất chuẩn đối chiếu, trong khi các thành phần khác như hypophyllanthin và niranthin cũng đóng vai trò quan trọng trong tác dụng dược lý. "Tổ chức y tế thế giới và Dược điển các nước đều đã đưa ra các yêu cầu kiểm tra chất lượng các thuốc từ dược liệu phải dựa trên các kỹ thuật phân tích hiện đại, với việc sử dụng các chất đối chiếu phù hợp".

1.1. Tên gọi phân loại và đặc điểm thực vật diệp hạ châu

Diệp hạ châu đắng còn được biết đến với nhiều tên gọi khác như chó đẻ răng cưa, cam kiềm. Tên khoa học của nó là Phyllanthus amarus Schum, thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae). Đây là cây thảo cao 40-80 cm, thân tròn, phân nhánh nhiều. Lá mọc so le, xếp thành hai dãy, trông như lá kép hình lông chim. Phiến lá hình bầu dục, màu xanh thẫm ở mặt trên và xanh nhạt ở mặt dưới. Quả nang, nhẵn, hình cầu, chứa 6 hạt hình tam giác. Cây ưa sáng, ẩm nhưng không chịu ngập úng, thường mọc ở ven đồi, nương rẫy, và ven đường đi.

1.2. Lịch sử sử dụng và ứng dụng truyền thống của diệp hạ châu

Diệp hạ châu đắng có lịch sử sử dụng lâu đời trong y học cổ truyền để điều trị các bệnh về gan, mật, và tiêu hóa. Kinh nghiệm dân gian và y học cổ truyền ghi nhận khả năng giải độc, mát gan, lợi tiểu của dược liệu này. Ngày nay, các nghiên cứu khoa học đã chứng minh tác dụng bảo vệ gan của diệp hạ châu đắng, đặc biệt trong các trường hợp viêm gan do virus hoặc do rượu. Nhiều sản phẩm trên thị trường sử dụng cao toàn phần diệp hạ châu đắng để hỗ trợ chức năng gan, nhưng tiêu chuẩn chất lượng thường chỉ dựa trên các phương pháp định lượng không đặc hiệu.

II. Thách Thức Trong Kiểm Định Chất Lượng Cao Diệp Hạ Châu Đắng

Việc kiểm định chất lượng các chế phẩm từ cao diệp hạ châu đắng đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự thiếu hụt chất đối chiếu chuẩn cho các hoạt chất quan trọng như hypophyllanthin và niranthin là một trở ngại lớn. Các tiêu chuẩn cơ sở hiện hành thường chỉ tập trung vào định lượng phyllanthin, bỏ qua vai trò của các thành phần khác. Điều này dẫn đến việc đánh giá chất lượng sản phẩm không toàn diện và có thể không phản ánh chính xác hiệu quả điều trị. Bên cạnh đó, các phương pháp định lượng hiện tại thường không đủ độ đặc hiệu, gây khó khăn trong việc phân biệt và định lượng chính xác từng hoạt chất. "Trong khi tác dụng sinh học của Diệp hạ châu đắng không chỉ do phyllanthin mà còn có hypophyllanthin và niranthin. Các chất này có vai trò hết sức quan trọng trong tác dụng bảo vệ gan, kháng viêm, chống ung thư".

2.1. Vấn đề thiếu hụt chất đối chiếu chuẩn và ảnh hưởng

Sự thiếu hụt chất đối chiếu chuẩn cho hypophyllanthin và niranthin gây khó khăn trong việc xây dựng các phương pháp định lượng đặc hiệu và chính xác. Điều này ảnh hưởng đến khả năng kiểm soát chất lượng sản phẩm, đặc biệt là các chế phẩm chứa cao diệp hạ châu đắng. Các phòng thí nghiệm kiểm nghiệm thường phải tự điều chế chất đối chiếu, tốn kém thời gian và công sức, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ sai sót. Điều này làm giảm tính tin cậy và khả năng so sánh giữa các kết quả kiểm nghiệm khác nhau.

2.2. Sự khác biệt giữa tiêu chuẩn cơ sở và tiêu chuẩn quốc tế

Các tiêu chuẩn cơ sở tự xây dựng cho các chế phẩm cao diệp hạ châu đắng thường không đáp ứng được các yêu cầu khắt khe của tiêu chuẩn quốc tế. Các tiêu chuẩn quốc tế yêu cầu sử dụng các phương pháp phân tích hiện đại và các chất đối chiếu chuẩn để đảm bảo tính chính xác và tin cậy của kết quả. Sự khác biệt này gây khó khăn cho việc xuất khẩu và cạnh tranh của các sản phẩm cao diệp hạ châu đắng trên thị trường quốc tế. Cần có sự thống nhất và hài hòa giữa các tiêu chuẩn để nâng cao chất lượng và uy tín của sản phẩm.

2.3. Khó khăn trong việc định lượng các hoạt chất sinh học

Việc định lượng chính xác các hoạt chất sinh học trong cao diệp hạ châu đắng là một thách thức lớn. Các phương pháp định lượng không đặc hiệu thường không thể phân biệt được giữa các hoạt chất khác nhau, dẫn đến kết quả sai lệch. Các phương pháp sắc ký như HPLC và LC-MS có thể cung cấp độ đặc hiệu cao hơn, nhưng đòi hỏi phải có chất đối chiếu chuẩn và quy trình phân tích được tối ưu hóa. Việc phát triển và thẩm định các phương pháp định lượng đặc hiệu là rất cần thiết để đảm bảo chất lượng và hiệu quả của các chế phẩm cao diệp hạ châu đắng.

III. Phương Pháp Thiết Lập Chất Đối Chiếu Hypophyllanthin Niranthin

Để giải quyết vấn đề thiếu hụt chất đối chiếu, một trong những hướng đi quan trọng là tiến hành chiết xuất, phân lập và tinh chế các hoạt chất từ cây diệp hạ châu đắng. Quá trình này đòi hỏi sự kết hợp của nhiều kỹ thuật khác nhau, từ chiết xuất bằng dung môi, sắc ký cột, đến sắc ký lớp mỏng. Sau khi thu được các chất phân lập, cần tiến hành xác định cấu trúc và độ tinh khiết bằng các phương pháp hiện đại như NMR, DSC và HPLC. Việc thiết lập chất đối chiếu cần tuân thủ các quy trình nghiêm ngặt, bao gồm đánh giá liên phòng thí nghiệm và xác định giá trị ấn định.

3.1. Quy trình chiết xuất phân lập và tinh chế hypophyllanthin niranthin

Quy trình chiết xuất, phân lập và tinh chế hypophyllanthin và niranthin từ diệp hạ châu đắng bao gồm nhiều bước. Đầu tiên, dược liệu được chiết xuất bằng dung môi phù hợp. Sau đó, các dịch chiết được phân đoạn bằng sắc ký cột. Các phân đoạn chứa hypophyllanthin và niranthin được tinh chế tiếp bằng sắc ký lớp mỏng điều chế hoặc sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC). Cuối cùng, các chất phân lập được kiểm tra độ tinh khiết bằng các phương pháp như HPLC và DSC.

3.2. Xác định cấu trúc và độ tinh khiết bằng các phương pháp hiện đại

Việc xác định cấu trúc của các chất phân lập được thực hiện bằng các phương pháp phổ nghiệm như NMR (cộng hưởng từ hạt nhân). Độ tinh khiết của các chất được đánh giá bằng các phương pháp như HPLC và DSC (phân tích nhiệt vi sai). Các dữ liệu phổ nghiệm và phân tích nhiệt được so sánh với các dữ liệu đã công bố để xác định cấu trúc và đánh giá độ tinh khiết của các chất.

3.3. Đánh giá liên phòng thí nghiệm và xác định giá trị ấn định

Để đảm bảo chất lượng của chất đối chiếu, cần tiến hành đánh giá liên phòng thí nghiệm. Các mẫu chất đối chiếu được gửi đến nhiều phòng thí nghiệm khác nhau để phân tích. Kết quả phân tích từ các phòng thí nghiệm khác nhau được so sánh và đánh giá để xác định độ đồng đều và độ tin cậy của chất đối chiếu. Sau khi đánh giá liên phòng thí nghiệm, giá trị ấn định cho chất đối chiếu được xác định dựa trên kết quả phân tích từ các phòng thí nghiệm khác nhau.

IV. Tiêu Chuẩn Hóa Cao Diệp Hạ Châu Đắng Bí Quyết Kiểm Soát Chất Lượng

Việc tiêu chuẩn hóa cao diệp hạ châu đắng là bước quan trọng để đảm bảo chất lượng và hiệu quả của các chế phẩm từ dược liệu này. Quy trình tiêu chuẩn hóa bao gồm việc lựa chọn phương pháp chiết xuất tối ưu, xây dựng tiêu chuẩn chất lượng cho cao, và kiểm nghiệm chất lượng cao theo các tiêu chuẩn đã xây dựng. Các tiêu chuẩn chất lượng cần bao gồm các chỉ tiêu về định tính, định lượng các hoạt chất, độ ẩm, tro, kim loại nặng, và giới hạn nhiễm khuẩn. Việc áp dụng các tiêu chuẩn này sẽ giúp kiểm soát chất lượng sản phẩm từ nguyên liệu đầu vào đến thành phẩm.

4.1. Lựa chọn phương pháp chiết xuất tối ưu và quy trình chuẩn hóa

Việc lựa chọn phương pháp chiết xuất tối ưu là yếu tố quan trọng để thu được cao diệp hạ châu đắng có hàm lượng hoạt chất cao. Các yếu tố cần xem xét khi lựa chọn phương pháp chiết xuất bao gồm dung môi, nhiệt độ, thời gian chiết, và tỷ lệ dược liệu: dung môi. Sau khi lựa chọn được phương pháp chiết xuất tối ưu, cần xây dựng quy trình chuẩn hóa để đảm bảo tính ổn định và khả năng lặp lại của quy trình.

4.2. Xây dựng tiêu chuẩn chất lượng và các chỉ tiêu kiểm nghiệm

Tiêu chuẩn chất lượng cho cao diệp hạ châu đắng cần bao gồm các chỉ tiêu về định tính, định lượng các hoạt chất, độ ẩm, tro, kim loại nặng, và giới hạn nhiễm khuẩn. Các chỉ tiêu định lượng cần bao gồm hàm lượng của phyllanthin, hypophyllanthin, và niranthin. Các phương pháp kiểm nghiệm cần được thẩm định để đảm bảo tính chính xác, độ đặc hiệu, độ nhạy, và độ tin cậy.

4.3. Ứng dụng các phương pháp sắc ký HPLC LC MS trong kiểm nghiệm

Các phương pháp sắc ký như HPLC và LC-MS được sử dụng rộng rãi trong kiểm nghiệm cao diệp hạ châu đắng. HPLC được sử dụng để định lượng các hoạt chất chính, trong khi LC-MS được sử dụng để định tính và định lượng các hoạt chất phức tạp. Việc sử dụng các phương pháp sắc ký giúp đảm bảo tính chính xác và độ đặc hiệu của kết quả kiểm nghiệm.

V. Nghiên Cứu Dược Động Học Cao Diệp Hạ Châu Đắng Đánh Giá SKD

Nghiên cứu dược động học là yếu tố then chốt để đánh giá sinh khả dụng và hiệu quả điều trị của cao diệp hạ châu đắng. Các thông số dược động học như AUC, Cmax, Tmax, và T1/2 cung cấp thông tin quan trọng về quá trình hấp thu, phân bố, chuyển hóa, và thải trừ của các hoạt chất trong cơ thể. Việc xác định các thông số này giúp tối ưu hóa liều dùng và đường dùng của cao diệp hạ châu đắng, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho việc chứng minh hiệu quả điều trị.

5.1. Các thông số dược động học cần đánh giá AUC Cmax Tmax T1 2

Các thông số dược động học cần đánh giá bao gồm AUC (diện tích dưới đường cong), Cmax (nồng độ tối đa trong huyết tương), Tmax (thời gian đạt nồng độ tối đa), và T1/2 (thời gian bán thải). AUC phản ánh tổng lượng thuốc tiếp xúc với cơ thể. Cmax phản ánh tốc độ hấp thu của thuốc. Tmax phản ánh thời gian đạt nồng độ tối đa của thuốc. T1/2 phản ánh tốc độ thải trừ của thuốc.

5.2. Phương pháp phân tích dược động học HPLC MS MS và quy trình

Phương pháp LC-MS/MS (sắc ký lỏng khối phổ hai lần) là một trong những phương pháp phân tích dược động học hiệu quả. Phương pháp này có độ nhạy và độ đặc hiệu cao, cho phép định lượng chính xác các hoạt chất trong mẫu sinh học như huyết tương. Quy trình phân tích dược động học bao gồm các bước chuẩn bị mẫu, phân tích bằng LC-MS/MS, và xử lý dữ liệu để tính toán các thông số dược động học.

5.3. Ứng dụng kết quả dược động học trong tối ưu hóa liều dùng

Kết quả dược động học được sử dụng để tối ưu hóa liều dùng và đường dùng của cao diệp hạ châu đắng. Dựa trên các thông số dược động học, có thể xác định liều dùng phù hợp để đạt được nồng độ thuốc hiệu quả trong cơ thể. Đồng thời, có thể lựa chọn đường dùng phù hợp để tối ưu hóa quá trình hấp thu của thuốc.

VI. Điểm Mới Hướng Phát Triển Nghiên Cứu Về Cao Diệp Hạ Châu Đắng

Nghiên cứu về cao diệp hạ châu đắng vẫn còn nhiều tiềm năng phát triển. Các nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào việc khám phá các tác dụng dược lý mới của cao, đánh giá hiệu quả điều trị trên các đối tượng bệnh nhân khác nhau, và phát triển các dạng bào chế mới để nâng cao sinh khả dụng. Đồng thời, cần tiếp tục hoàn thiện quy trình tiêu chuẩn hóa và kiểm nghiệm chất lượng để đảm bảo tính an toàn và hiệu quả của sản phẩm.

6.1. Khám phá các tác dụng dược lý mới và tiềm năng ứng dụng

Diệp hạ châu đắng được cho là có nhiều tiềm năng ứng dụng, hiện tại, các nghiên cứu mới đây tập trung vào các tác dụng dược lý mới bao gồm khả năng chống oxy hóa, kháng viêm, và hỗ trợ điều trị ung thư. Việc khám phá các tác dụng này có thể mở ra các ứng dụng mới cho cao diệp hạ châu đắng trong điều trị các bệnh khác nhau.

6.2. Phát triển các dạng bào chế mới để nâng cao sinh khả dụng

Việc phát triển các dạng bào chế mới có thể giúp nâng cao sinh khả dụng của cao diệp hạ châu đắng. Các dạng bào chế mới như nanoemulsion, liposome, và solid dispersion có thể cải thiện độ tan và khả năng hấp thu của các hoạt chất, từ đó tăng hiệu quả điều trị.

6.3. Hoàn thiện quy trình tiêu chuẩn hóa và kiểm nghiệm chất lượng

Việc hoàn thiện quy trình tiêu chuẩn hóa và kiểm nghiệm chất lượng là rất cần thiết để đảm bảo tính an toàn và hiệu quả của cao diệp hạ châu đắng. Cần xây dựng các tiêu chuẩn chất lượng toàn diện, bao gồm các chỉ tiêu về định tính, định lượng các hoạt chất, độ ẩm, tro, kim loại nặng, và giới hạn nhiễm khuẩn. Đồng thời, cần áp dụng các phương pháp kiểm nghiệm hiện đại và được thẩm định để đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Việt Nam có kinh nghiệm từ lâu đời về việc sử dụng dược liệu và chế phẩm có nguồn gốc dược liệu để điều trị bệnh. Nhiều dược liệu đã được sử dụng từ rất lâu qua kinh nghiệm dân gian, kiến thức y học cổ truyền, bài thuốc gia truyền,. Diệp hạ châu đắng (Phyllanthus amarus Schum., Euphorbiaceae) là một trong những dược liệu được sử dụng rất phổ biến và đã được công nhận sử dụng chẳng những theo Y học Việt Nam mà còn khắp nơi trên thế giới với tác dụng chính là cải thiện chức năng gan ở các đối tượng viêm gan do nhiều nguyên nhân khác nhau, đặc biệt là viêm gan B [4], [21], [53], [56], [76], [100]. Tổ chức y tế thế giới và Dược điển các nước đều đã đưa ra các yêu cầu kiểm tra chất lượng các thuốc từ dược liệu phải dựa trên các kỹ thuật phân tích hiện đại, với việc sử dụng các chất đối chiếu phù hợp [103].

Dược điển Việt Nam V đã có chuyên luận Diệp hạ châu đắng và cao đặc Diệp hạ châu đắng [2]. Dược điển Mỹ hiện hành cũng đã có các chuyên luận dược liệu Diệp hạ châu đắng, bột Diệp hạ châu đắng [98]. Các chuyên luận trên đều có các chỉ tiêu định tính, định lượng sử dụng chất chuẩn đối chiếu là chất điểm chỉ phyllanthin. Hiện nay, trên thị trường nhiều sản phẩm từ Diệp hạ châu đắng, chủ yếu được bào chế từ nguyên liệu là cao toàn phần, với công dụng là có hiệu quả trong tác dụng bảo vệ gan.

Tất cả những sản phẩm này đều công bố chất lượng dựa trên tiêu chuẩn cơ sở tự xây dựng. Đa số, các tiêu chuẩn cơ sở của các thành phẩm được xây dựng chỉ dựa trên việc định lượng hỗn hợp toàn phần bằng phương pháp không đặc hiệu, không đưa được chỉ tiêu định lượng các hợp chất có hoạt tính sinh học cũng như chưa xác định mức hàm lượng cho các chất có hoạt tính trong liều điều trị do thiếu chất chuẩn đối chiếu và chưa có nghiên cứu về dược động học của các chất có hoạt tính sinh học cho các sản phẩm từ dược liệu này. Trong khi tác dụng sinh học của Diệp hạ châu đắng không chỉ do phyllanthin mà còn có hypophyllanthin và niranthin. Các chất này có vai trò hết sức quan trọng trong tác dụng bảo vệ gan, kháng viêm, chống ung thư [30], [67].

Bên cạnh đó, công tác tiêu chuẩn hóa dược liệu hay sản phẩm từ dược liệu còn tương đối khó khăn và đang còn bỏ ngõ trong lĩnh vực kiểm nghiệm do thiếu phương pháp thử, chất chuẩn đối chiếu, cao chuẩn đối chiếu,. Mặt khác, các chất chuẩn đối chiếu chưa sẵn có và giá thành rất cao; phương pháp thử cũng cần xây dựng cho phù hợp với trình độ khoa học kỹ thuật chung của cả thế giới để nâng cao chất lượng các sản phẩm trên. Ngoài ra, nghiên cứu sinh khả dụng nhằm đánh giá các thông số dược động học của chế phẩm từ Diệp hạ châu đắng sẽ giúp minh chứng hỗ trợ điều trị bảo vệ gan hiệu quả hơn. Do đó, việc phân lập các chất có hoạt tính sinh học làm chất đối chiếu, tiêu chuẩn hóa cao Diệp hạ châu đắng cũng như xác định sinh khả dụng của chế phẩm để làm cơ sở cho việc kiểm tra chất lượng và ước định liều dùng cho các sản phẩm từ Diệp hạ châu đắng là hết sức cần thiết.

Từ các lý do trên, đề tài “Thiết lập chất đối chiếu hypophyllanthin, niranthin và đánh giá một số thông số dược động học của cao chuẩn hóa điều chế từ Diệp hạ châu đắng (Phyllanthus amarus Schum., Euphorbiaceae)” được thực hiện với các mục tiêu cụ thể như sau: - Chiết xuất, phân lập, tinh chế hypophyllanthin, niranthin từ Diệp hạ châu đắng (Phyllanthus amarus Schum. - Thiết lập chất đối chiếu hypophyllanthin, niranthin từ Diệp hạ châu đắng (Phyllanthus amarus Schum. - Điều chế và tiêu chuẩn hóa cao Diệp hạ châu đắng (Phyllanthus amarus Schum. - Đánh giá một số thông số dược động học của cao chuẩn hóa điều chế từ Diệp hạ châu đắng (Phyllanthus amarus Schum.

TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. TỔNG QUAN DIỆP HẠ CHÂU ĐẮNG 1. Tên gọi, phân loại [1], [4] Tên thực vật: Diệp hạ châu đắng. Tên khác: Chó đẻ răng cưa, chó đẻ thân xanh, cam kiềm, kiền đắng, cỏ trân châu, rút đất, trân châu thảo, lão nha châu, diệp hòa thái.

Tên khoa học: Phyllanthus amarus Schum. Theo hệ thống phân loại của Takhtajan A. năm 2009 [94], cây Diệp hạ châu đắng có vị trí phân loại thực vật như sau: Giới (regnum) Plantae Ngành (division) Magnoliophyta (ngọc lan) Lớp (class) Magnoliopsida (ngọc lan) Bộ (ordo) Euphorbiales (thầu dầu) Họ (familia) Euphorbiaceae (thầu dầu) Chi (genus) Phyllanthus Loài (species) Phyllathus amarus Schum. Phân bố - sinh thái Euphorbiaceae là một họ thực vật lớn bao gồm khoảng 6.500 loài trong 300 chi.

Phyllanthus cũng là một chi lớn, có khoảng 200 loài ở Mỹ, 100 loài ở Châu Phi, 70 loài ở Madagascar, phần còn lại ở châu Á và châu Úc. Diệp hạ châu đắng là cây ưa sáng, ưa ẩm nhưng không chịu được ngập úng. Cây sống được trên nhiều loại đất (đất bazan, đất pha cát, đất cát, đất phù sa.) pH từ 5,0 đến 6,5. Biên độ nhiệt thích hợp cho cây sinh trưởng là 25-30 oC.

Cây ra hoa quả nhiều, tái sinh tốt từ hạt, vòng đời kéo dài 3-5 tháng. Trong tự nhiên, cây thường mọc trên đất ẩm ở ven đồi, trên nương rẫy, bãi hoang hay ven đường đi và quanh làng bản, ở cả miền núi lẫn trung du và đồng bằng [21]. Đặc điểm thực vật Cây thảo cao 40-80 cm, thân tròn, bóng, màu xanh, phân nhánh đều, nhiều. Lá mọc so le xếp thành hai dãy sít nhau trông như lá kép hình lông chim.

Phiến lá hình bầu dục, dài từ 5 mm đến 10 mm, rộng 3 mm đến 6 mm, màu xanh thẫm ở mặt trên,. màu xanh nhạt ở mặt dưới. Hoa đực và hoa cái mọc thành cụm. Hoa đực có cuống ngắn 1 mm đến 2 mm, đài 5, có tuyến mật, nhị 3, chỉ nhị dính nhau.

Hoa cái có cuống dài hơn hoa đực. Quả nang, nhẵn, hình cầu, đường kính 1,8 mm đến 2 mm, có đài tồn tại. Quả chứa 6 hạt hình tam giác, đường kính 1 mm, hạt có sọc dọc ở lưng [1]. Cây Diệp hạ châu đắng Phyllanthus amarus Schum.

Mặt dưới của lá (trái) và các quả (phải) Diệp hạ châu đắng [76] 1. Bộ phận dùng, gieo trồng, thu hái [4]. Bộ phận dùng: Toàn cây - Herba Phyllanthi amari Gieo trồng: Gieo hạt ở vườn ươm: tháng 1-2, trồng cây con: tháng 2-3, thu hoạch: tháng 4-5 (sau khi trồng 45-50 ngày). Nhìn chung, thời vụ trồng Diệp hạ châu đắng kéo dài cả mùa khô, tận dụng trời nắng để phơi.

Thu hái: Sau khi trồng khoảng 45-50 ngày, cây Diệp hạ châu đắng cao 60-70 cm là thu hoạch. Năng suất đạt 10-12 tấn tươi/ha/vụ. Một năm có thể trồng 2 vụ. Diệp hạ châu đắng là cây thuốc dễ trồng, cây không kén đất.

Thành phần hóa học trong Diệp hạ châu đắng Thành phần hóa học của Phyllanthus amarus bao gồm: lignan, alkaloid, flavonoid, tannin thủy phân (Ellagitannin), polyphenol, triterpen, sterol và tinh dầu, như bảng liệt kê trong Bảng 1. Thành phần hóa học trong Diệp hạ châu đắng Nhóm Hoạt chất Tài liệu Alkaloid Epibubbialin, isobubbialin, norsecurinin, securinin, securinol, [8], [46], 4-methoxy-nor-securinin, dihydrosecurinin, allo-securin, [76] tetrahydrosecurinin, 4-methoxy dihydrosecurinin, 4-hydrosecurinin, 4-methoxy tetrahydrosecurinin Flavonoid Quercetin, rhamnocitrin, rutin, apigenin, luteolin, kaempferol, [5], [47], allocatechin, astragalin, quercetin-3-O-glucosid, quercitrin, [76], [89] 4′,5,7-triethoxy-3,3′,6-trimethoxy flavon, phyllanthusiin Lignan Phyllanthin, hypophyllanthin, niranthin, phyltetralin, [10], [53], nirtetralin, isonirtetralin, hinokinin, lintetralin, isolintetralin, [54], [76], demethylenedioxy niranthin, 5-demethoxy-niranthin, 7′- [81], [84], oxocubebin dimethyl ether, (3-(3,4-dimethoxybenzyl)-4-(7- [85], [90], methoxybenzo[1,3]dioxol-5-yl-methyl)-dihydrofuran-2-on, và [91]. Sterol Amarosterol A, amarosterol B, cycloeucalenyl acetat, [47], [76] macdougallin, ergosta-5,7,22-trien-3-ol acetat, 17-(1,5- dimethylhexyl)-6-hydroxy-5-methylestr-9-en-3-yl acetat, stigmasterol, β-sitosterol, daucosterol, stigmast-5-en-3-ol oleat, 6,7-epoxypregn-4-en-9,11,18-triol-3,20-dion, 11,18- diacetat, bufalin, 3-acetoxy-7,8-epoxylanostan-11-ol Tannin và Amariin, acid amariinic, amarulon, corilagin, geraniin, acid [47], [76] polyphenol geranic, furosin, phyllanthusiin A, B, C và D, acid ellagic, acid repandusinic, elaeocarpusin, acid 4-galloyl quinic, acid gallic, gallocatechin, 1,6-digalloylglucopyranose, acid 4-O- galloylquinic, acid quicnic, acid geraniinic B, cidrepandusinic A, isocorilagin, melatonin. Triterpen Phyllanosid, 2Z, 6Z, 10Z, 14E, 18E, 22E-farnesyl farnesol, [47], [56], linalool, phytol, olean-13(18)-en, methyl ursolat, barringenol [76] R1, Phenazin và dẫn chất phenazin 2Z, 6Z, 10Z, 14E, 18E, 22E-farnesyl farnesol, lupeol, phyllanthenol, phyllanthenon, phyllantheol, acid oleanolic, acid ursolic Nhóm Acid cinnamic, acid 4-hydroxy-3-methoxy-benzoic, acid [47], [76] khác brevifolin carboxylic, rhodopin 1.

Tính chất lý hóa một số hợp chất lignan 1. Phyllanthin [105] Công thức phân tử: C24H34O6 Phyllanthin (IUPAC): 4-[(2S,3S)-3-[(3,4-dimethoxyphenyl)methyl]-4- methoxy-2-(methoxymethyl)butyl]-1,2-dimethoxybenzen CAS: 10351-88-9 Khối lượng phân tử: 418,5 g/mol. Hệ số phân bố: log Pow = 3,2 Tính tan: tan trong dung môi hữu cơ như cloroform, methanol, ethanol, kém tan trong nước Điểm chảy: 96 C 1. Hypophyllanthin [105] Công thức phân tử: C24H30O7 Hypophyllanthin (IUPAC): (7R,8R,9S)-9-(3,4-dimethoxyphenyl)-4-methoxy- 7,8-bis(methoxymethyl)-6,7,8,9-tetrahydrobenzo[g][1,3]benzodioxol CAS: 33676-00-5 Khối lượng phân tử: 430,5 g/mol Hệ số phân bố: log Pow = 3,6 Tính tan: Tan trong dung môi hữu cơ như cloroform, dicloromethan, ethyl acetat, dimethylsulfoxid, aceton ~ 0,2 trong ethanol, ~10 mg/mL trong dimethylsulfoxid, ~ 30 mg/mL trong dimethylformamid.

Niranthin [105] Công thức phân tử: C24H32O7. Niranthin (IUPAC): 6-[(2R,3R)-3-[(3,4-dimethoxyphenyl)methyl]-4- methoxy-2-(methoxymethyl)butyl]-4-methoxy-1,3-benzodioxol. CAS: 50656-77-4 Khối lượng phân tử: 432,5 g/mol Hệ số phân bố: log Pow = 4,1 Tính tan: Tan trong dung môi cloroform, dicloromethan, ethyl acetat, dimethylsulfoxid, aceton. Nirtetralin [105] Công thức phân tử: C24H30O7 Nirtetralin (IUPAC): (5R,6S,7S)-5-(3,4-dimethoxyphenyl)-4-methoxy-6,7- bis(methoxymethyl)-5,6,7,8-tetrahydrobenzo[f] [1,3]benzodioxol CAS: 50656-78-5 Khối lượng phân tử: 430,5 g/mol Hệ số phân bố: log Pow = 3,6.

Tính tan: Tan trong dung môi cloroform, dicloromethan, ethyl acetat, dimethylsulfoxid, aceton. Phyltetralin [105] Công thức phân tử: C24H32O6 Phyltetralin (IUPAC): ((1R,2S,3S)-1-(3,4-dimethoxyphenyl)-6,7-dimethoxy- 2,3-bis(methoxymethyl)-1,2,3,4-tetrahydronaphthalen CAS: 123048-17-9 Khối lượng phân tử: 416,5 g/mol Hệ số phân bố: log Pow = 3,8 Tính tan: Tan trong: cloroform, dicloromethan, ethyl acetat, dimethylsulfoxid, aceton. MeO OMe OMe MeO OMe OMe Phyllanthin Hypophyllanthin O MeO O OMe OMe OMe OMe OMe OMe O O MeO OMe OMe OMe OMe OMe OMe OMe OMe Niranthin Nirtetralin Phyltetralin Hình 1. Công thức hóa học của một số lignan 1.

Tác dụng sinh học Diệp hạ châu đắng là một thảo dược đã được sử dụng làm thuốc từ lâu đời. Thành phần hóa học của cây rất phong phú, đa dạng, có chứa nhiều nhóm chất như alkaloid, flavonoid, lignan, tannin thủy phân (ellagitannin), polyphenol, triterpen,. sterol và tinh dầu. Diệp hạ châu đắng có nhiều tác dụng dược lý có ích trong điều trị bệnh, đã có rất nhiều công trình khoa học nghiên cứu về tác dụng dược lý của cây Diệp hạ châu đắng như tác dụng bảo vệ tế bào gan, trị viêm gan, hoạt tính kháng khối u, tác dụng kháng viêm, kháng khuẩn, kháng nấm và ký sinh trùng.

Ngoài ra, còn có hoạt tính kháng HIV, chống oxy hóa, hạ đường huyết và cholesterol trong máu. Nhiều công trình nghiên cứu về tác dụng của Phyllanthus amarus trong nước cũng như trên thế giới, có thể liệt kê trong bảng sau: Bảng 1.